ThS. Trương Văn Thứ
Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh, Đại học Bách khoa Hà Nội
Tóm tắt: Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, học tập suốt đời đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mỗi cá nhân, đặc biệt là thanh niên - lực lượng nòng cốt của sự phát triển đất nước. Bài viết phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng tinh thần học tập suốt đời cho thanh niên Việt Nam hiện nay, chỉ ra những hạn chế trong nhận thức và hành vi học tập, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm phát triển văn hóa học tập bền vững, đáp ứng yêu cầu của thời đại mới.
Từ khóa: Thanh niên; học tập suốt đời; chuyển đổi số; giáo dục; văn hóa học tập.
Nhận bài: 02/4/2026; Biên tập: 02/4/2026; Duyệt đăng: 03/4/2026.
1. Đặt vấn đề
Thanh niên Việt Nam là lực lượng xã hội có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình chuyển đổi số quốc gia diễn ra sâu rộng, tri thức và năng lực học tập trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi cá nhân và quốc gia.
Học tập không còn bó hẹp trong nhà trường mà đã trở thành quá trình diễn ra liên tục, suốt đời, gắn với mọi không gian và thời gian. Tuy nhiên, trên thực tế, một bộ phận thanh niên vẫn chưa nhận thức đầy đủ về ý nghĩa của học tập suốt đời, còn tồn tại tâm lý học để thi cử, bằng cấp, thiếu động lực tự học và phát triển bản thân.
Do đó, việc xây dựng tinh thần học tập suốt đời cho thanh niên Việt Nam hiện nay không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà còn là yêu cầu mang tính chiến lược nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu hội nhập và phát triển đất nước.
2. Cơ sở lý luận về học tập suốt đời trong bối cảnh hiện nay
Học tập suốt đời được hiểu là quá trình học tập liên tục, tự giác và có định hướng của mỗi cá nhân trong suốt vòng đời nhằm không ngừng nâng cao tri thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực thích ứng với sự biến đổi nhanh chóng của xã hội. Ở góc độ lý luận, đây không chỉ là một yêu cầu giáo dục, mà còn là một nguyên lý phát triển con người trong xã hội hiện đại - nơi tri thức trở thành nguồn lực sản xuất trực tiếp và quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Vì vậy, học tập suốt đời vừa là quyền, vừa là trách nhiệm, đồng thời là điều kiện để mỗi cá nhân khẳng định giá trị bản thân và đóng góp cho cộng đồng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và toàn cầu hóa hiện nay, nội hàm của học tập suốt đời đã có sự phát triển sâu sắc. Nếu trước đây, học tập chủ yếu diễn ra trong các thiết chế giáo dục chính quy, thì ngày nay, quá trình học tập được “giải phóng” khỏi không gian lớp học truyền thống, mở rộng sang môi trường số, xã hội và thực tiễn nghề nghiệp. Sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đã tạo ra một hệ sinh thái học tập đa dạng, cho phép cá nhân tiếp cận tri thức mọi lúc, mọi nơi, theo nhu cầu và năng lực riêng. Điều này làm thay đổi căn bản vai trò của người học: từ chỗ thụ động tiếp nhận sang chủ động kiến tạo tri thức.
Đặc biệt, tốc độ đổi mới tri thức trong thời đại hiện nay diễn ra với nhịp độ chưa từng có, khiến vòng đời của kiến thức ngày càng rút ngắn. Những tri thức được trang bị trong nhà trường có thể nhanh chóng trở nên lạc hậu nếu không được cập nhật thường xuyên. Do đó, học tập suốt đời không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để mỗi cá nhân duy trì năng lực nghề nghiệp và khả năng thích ứng xã hội. Đây chính là cơ sở lý luận quan trọng để khẳng định rằng, năng lực tự học và học tập liên tục là “năng lực cốt lõi của công dân thời đại số”.
Bên cạnh việc tích lũy tri thức, học tập suốt đời còn bao hàm quá trình phát triển toàn diện con người, bao gồm kỹ năng mềm, tư duy phản biện, năng lực sáng tạo, khả năng hợp tác và đặc biệt là năng lực học tập độc lập. Những yếu tố này giúp thanh niên không chỉ “biết cái gì” mà còn “biết học như thế nào” và “biết thích ứng ra sao” trước những biến động nhanh chóng của môi trường sống và làm việc. Đây cũng chính là nền tảng để hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao - yếu tố then chốt trong chiến lược phát triển bền vững của quốc gia.
Có thể thấy tư duy về học tập suốt đời được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng “xã hội học tập”, trong đó mỗi người dân phải trở thành một “công dân học tập”, có khả năng tự học, học thường xuyên và học suốt đời. Đây không chỉ là định hướng giáo dục mà còn là định hướng phát triển văn hóa - xã hội, nhằm tạo ra một lực lượng lao động có tri thức, có bản lĩnh và có khả năng làm chủ khoa học - công nghệ.
Quan điểm này đồng thời đặt ra yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ mô hình giáo dục, từ giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang giáo dục phát triển năng lực, đặc biệt là năng lực tự học và sáng tạo. Việc xây dựng tinh thần học tập suốt đời cho thanh niên vì thế không chỉ nhằm nâng cao trình độ cá nhân, mà còn gắn liền với mục tiêu lớn hơn là xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
Từ những cơ sở lý luận trên, có thể khẳng định rằng học tập suốt đời là một tất yếu khách quan của thời đại, đồng thời là một chiến lược phát triển con người mang tính lâu dài. Đối với thanh niên Việt Nam hiện nay, việc hình thành và củng cố tinh thần học tập suốt đời không chỉ là yêu cầu cá nhân, mà còn là trách nhiệm đối với xã hội và tương lai của đất nước.
3. Thực trạng tinh thần học tập suốt đời của thanh niên Việt Nam
Trong những năm qua, nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và các tổ chức xã hội, phong trào xây dựng xã hội học tập đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Nhiều mô hình học tập trực tuyến, học tập cộng đồng, các khóa học mở đã được triển khai, tạo điều kiện thuận lợi cho thanh niên tiếp cận tri thức.
Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại những hạn chế đáng chú ý. Một bộ phận thanh niên còn thiếu ý thức tự học, phụ thuộc vào giáo dục chính quy, chưa chủ động nâng cao năng lực cá nhân. Tâm lý học để đối phó, học vì bằng cấp vẫn còn phổ biến, dẫn đến việc thiếu động lực học tập lâu dài.
Ngoài ra, sự phát triển của mạng xã hội và các nền tảng giải trí cũng tác động không nhỏ đến thói quen học tập của thanh niên. Việc sử dụng thời gian chưa hợp lý, dễ bị phân tán bởi các nội dung giải trí khiến hiệu quả học tập bị giảm sút.
Nguyên nhân của thực trạng này xuất phát từ nhiều yếu tố như: phương pháp giáo dục chưa thực sự khuyến khích tư duy tự học; môi trường học tập chưa tạo được động lực; nhận thức của một bộ phận thanh niên về học tập suốt đời còn hạn chế và sự tác động của môi trường số với nhiều yếu tố tiêu cực.
4. Giải pháp xây dựng tinh thần học tập suốt đời cho thanh niên
Trước yêu cầu phát triển nhanh chóng của xã hội số và nền kinh tế tri thức, việc xây dựng tinh thần học tập suốt đời cho thanh niên không thể dừng lại ở những định hướng chung mà cần được cụ thể hóa bằng các giải pháp thiết thực, khả thi, gắn chặt với thực tiễn đời sống, học tập và lao động của thanh niên hiện nay.
Trước hết, cần nâng cao nhận thức của thanh niên về học tập suốt đời theo hướng “thực chất, không hình thức”.
Thực tế cho thấy, một bộ phận không nhỏ thanh niên vẫn còn tư duy học để thi, học để lấy bằng, dẫn đến tình trạng học xong là “dừng lại”, thiếu động lực phát triển lâu dài. Vì vậy, công tác tuyên truyền cần chuyển từ lý thuyết khô cứng sang những hình thức gần gũi như video ngắn, podcast, câu chuyện truyền cảm hứng trên mạng xã hội. Chẳng hạn, việc lan tỏa các tấm gương tự học thành công trong khởi nghiệp công nghệ, những người trẻ làm chủ kỹ năng số, ngoại ngữ, hoặc học nghề linh hoạt để thích ứng với thị trường lao động sẽ tạo tác động mạnh mẽ hơn nhiều so với các khẩu hiệu chung chung. Đồng thời, cần lồng ghép nội dung học tập suốt đời vào các phong trào của Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên, biến nhận thức thành hành động cụ thể.
Thứ hai, đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục phải đi vào chiều sâu, hướng tới hình thành năng lực tự học thực chất cho người học.
Trong nhiều nhà trường hiện nay, phương pháp giảng dạy vẫn nặng về truyền thụ kiến thức, ít chú trọng rèn luyện kỹ năng học tập độc lập. Do đó, cần đẩy mạnh các mô hình dạy học theo dự án, học qua tình huống thực tiễn, gắn với các vấn đề xã hội và nghề nghiệp cụ thể. Ví dụ, sinh viên ngành kinh tế có thể tham gia các dự án phân tích thị trường thực tế; học viên các trường quân đội có thể xử lý các tình huống pháp lý, an ninh trong môi trường giả định; sinh viên kỹ thuật tham gia nghiên cứu, chế tạo sản phẩm cụ thể. Thông qua đó, người học không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn hình thành phương pháp tự học, tự nghiên cứu - yếu tố cốt lõi của học tập suốt đời.
Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số cần gắn với khả năng tiếp cận thực tế của thanh niên.
Hiện nay, nhiều nền tảng học tập trực tuyến như Coursera, edX, Udemy hay các hệ thống quản lý học tập trong nước đã được phổ biến, nhưng việc khai thác còn hạn chế. Một phần nguyên nhân là do thiếu định hướng, thiếu kỹ năng học trực tuyến và thiếu cơ chế công nhận kết quả học tập. Vì vậy, cần xây dựng hệ sinh thái học tập số phù hợp với thanh niên Việt Nam, bao gồm các khóa học ngắn, thiết thực, gắn với kỹ năng nghề nghiệp cụ thể như kỹ năng số, ngoại ngữ, phân tích dữ liệu, kỹ năng mềm. Đồng thời, cần có cơ chế công nhận tín chỉ linh hoạt, liên thông giữa học trực tuyến và giáo dục chính quy, qua đó khuyến khích thanh niên học tập thường xuyên. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để cá nhân hóa lộ trình học tập cũng là hướng đi cần được thúc đẩy trong thời gian tới.
Thứ tư, xây dựng môi trường học tập tích cực cần được triển khai đồng bộ từ gia đình, nhà trường đến xã hội.
Trong thực tế, môi trường học tập của nhiều thanh niên hiện nay còn bị chi phối bởi các yếu tố tiêu cực như thói quen sử dụng mạng xã hội thiếu kiểm soát, văn hóa giải trí ngắn hạn, thiếu không gian học tập cộng đồng. Do đó, cần phát triển các mô hình như “không gian học tập mở”, thư viện số, câu lạc bộ học thuật, các cộng đồng học tập trực tuyến lành mạnh. Các tổ chức Đoàn - Hội cần đóng vai trò nòng cốt trong việc tổ chức các diễn đàn học tập, cuộc thi học thuật, hoạt động chia sẻ tri thức. Đồng thời, gia đình cần quan tâm, định hướng và tạo điều kiện để thanh niên hình thành thói quen học tập tích cực, thay vì chỉ chú trọng thành tích trước mắt.
Cuối cùng, yếu tố quyết định vẫn là vai trò tự giác của mỗi thanh niên trong học tập.
Trong bối cảnh hiện nay, cơ hội học tập là rất lớn, nhưng nếu thiếu ý chí và kỷ luật cá nhân thì khó có thể duy trì việc học lâu dài. Thanh niên cần chủ động xây dựng mục tiêu học tập rõ ràng, gắn với định hướng nghề nghiệp và nhu cầu phát triển bản thân. Việc lập kế hoạch học tập theo từng giai đoạn, duy trì thói quen đọc sách, học kỹ năng mới, cập nhật tri thức qua các nguồn chính thống cần trở thành một phần của lối sống. Bên cạnh đó, cần rèn luyện khả năng “tự học trong môi trường số”, biết chọn lọc thông tin, tránh lệ thuộc vào nội dung giải trí thiếu giá trị.
5. Kết luận
Trong bối cảnh thế giới biến đổi nhanh chóng dưới tác động của khoa học - công nghệ, học tập suốt đời không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mỗi thanh niên. Việc xây dựng tinh thần học tập suốt đời không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.
Để đạt được mục tiêu đó, cần có sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành và toàn xã hội, trong đó thanh niên đóng vai trò trung tâm, chủ động và sáng tạo. Khi tinh thần học tập suốt đời trở thành giá trị cốt lõi, thanh niên Việt Nam sẽ có đủ năng lực và bản lĩnh để hội nhập và phát triển trong thời đại mới.
Tài liệu tham khảo
- Quốc hội (2019), Luật Giáo dục, Hà Nội.
- Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
- Tô Lâm (2025), Học tập suốt đời, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 02/03/2025.
- Đỗ Tiến Trường - Cao Văn Khánh (2026), Học tập suốt đời, lấy tự học làm cốt theo tư tưởng Hồ Chí Minh - ý nghĩa đối với thanh niên Quân đội hiện nay, Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động điện tử, ngày 13/3/2026.
BUILDING A LIFELONG LEARNING SPIRIT
FOR VIETNAMESE YOUTH TODAY
M.Sc. Trương Văn Thứ
Faculty of National Defense and Security Education
Hanoi University of Science and Technology
Abstract: In the context of globalization and rapid digital transformation, lifelong learning has become an essential requirement for individuals, especially youth - the core force of national development. This paper analyzes the theoretical and practical foundations of building a lifelong learning spirit among Vietnamese youth, identifies limitations in their learning awareness and behavior, and proposes solutions to foster a sustainable learning culture in response to contemporary demands.
Keywords: Youth, lifelong learning, digital transformation, education, learning culture.
Ý kiến bạn đọc