PGS.TS. Trần Thị Cúc
TS. Nguyễn Văn Long
Ths. Lưu Thị Hạnh
Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội
Email: [email protected]
Tóm tắt: Kinh tế tuần hoàn là một trong những định hướng quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường ở Việt Nam. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã lần đầu tiên quy định về kinh tế tuần hoàn, đồng thời đặt ra yêu cầu đẩy mạnh phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, tái sử dụng và tái chế chất thải. Trong quá trình này, phụ nữ giữ vai trò quan trọng, vừa là lực lượng trực tiếp tham gia thu gom, phân loại, xử lý rác thải, vừa là nhân tố có ảnh hưởng lớn đến việc hình thành thói quen phân loại rác tại gia đình và cộng đồng.
Từ khóa: Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, phụ nữ, gom rác thải tại nguồn, Chiến lược Quốc gia, tái chế, tái sử dụng, kinh tế tuần hoàn.
1. Đặt vấn đề
Tại Việt Nam, khái niệm “kinh tế tuần hoàn” lần đầu tiên được quy định tại điều 142 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Đẩy mạnh hoạt động tái chế, tái sử dụng các chất phế thải; Khuyến khích mô hình phân loại rác thải tại nguồn theo phương pháp giảm thiểu - tái chế - tái sử dụng (3R) là góp phần thực hiện Chiến lược Quốc gia giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050. Việt Nam đạt trung hòa carbon, trở thành nền kinh tế xanh, tuần hoàn, phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050. Trong quá trình thu gom, phân loại, xử lý rác thải, áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn từ rác thải, phụ nữ còn gặp nhiều khó khăn, thách thức, rào cản giới, cần có giải pháp tháo gỡ từ cơ chế, chính sách của Nhà nước đến hành động của cơ quan, tổ chức và cá nhân phụ nữ.
2. Vai trò, những thách thức và giải pháp phát huy vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế tuần hoàn
2.1. Vai trò của phụ nữ trong quản lý chất thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn
Bài viết tập trung làm rõ vai trò người phụ nữ trong thu gom, phân loại và xử lý rác thải sinh hoạt, trong đó chú trọng mối liên hệ giữa hoạt động quản lý chất thải và việc hình thành và phát triển môi hình kinh tế tuần hoàn từ rác thải. Trên cơ sở các quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và những tài liệu liên quan, bài viêt tập trung vào 3 nội dung chính.
Thứ nhất, phân tích vai trò của phụ nữ trong phân loại rác tại nguồn, thu gom, tái chế và xử lý rác thải. Phụ nữ không chỉ là lực lượng trực tiếp tham gia một số công đoạn của quá trình thu gom, phân loại và xử lý rác mà còn có vai trò quan trọng trong việc tổ chức, duy trì thói quen phân loại rác trong gia đình, tuyên truyền và vận động cộng đồng tham gia bảo vệ môi trường.
Thứ hai, nhận diện những khó khăn, bất cập và rào cản đang hạn chế sự tham gia hiệu quả của phụ nữ trong lĩnh vực này. Các vấn đề được xem xét gồm cơ chế, chính sách; khả năng tiếp cận vốn và đào tạo; cơ sở vật chất, phương tiện thu gom; thị trường đối với sản phẩm tái chế và sự phối hợp giữa các chủ thể trong quá trình thu gom, phân loại, xử lý rác thải.
Thứ ba, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao vai trò và tạo điều kiện để phụ nữ tham gia bền vững hơn vào các hoạt động tái chế, tái sử dụng và phát triển kinh tế tuần hoàn từ rác thải. Các giải pháp được tiếp cận theo hướng kết hợp giữa chính sách của Nhà nước, sự tham gia của chính quyền địa phương, tổ chức Hội Liên hiệp Phụ nữ, doanh nghiệp, cơ sở giáo dục và cộng đồng.
2.2. Những khó khăn và rào cản đối với sự tham gia của phụ nữ trong quản lý chất thải và phát triển kinh tế tuần hoàn
Thứ nhất, thiếu cơ chế chính sách hỗ trợ cho việc thu gom, phân loại, xử lý rác thải và áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn cũng như thiếu chính sách đặc thù cho phụ nữ. Các chính sách về kinh tế tuần hoàn, quản lý chất thải rắn, và khởi nghiệp xanh mới dừng ở cấp vĩ mô, chưa có quy định cụ thể và cơ chế ưu tiên riêng cho phụ nữ. Cơ hội tiếp cận nguồn vốn tín dụng xanh, chính sách ưu đãi thuế, đào tạo kỹ năng còn hạn chế.
Thứ hai, nhiều phụ nữ thiếu kiến thức và kỹ năng về phân loại, tái chế rác, mặc dù, Hội Liên hiệp phụ nữ Việt nam và chi hội phụ nữ tại các địa phương đã tổ chức nhiều khóa tập huấn. Công tác truyền thông về kinh tế tuần hoàn còn mới, dẫn đến hiểu biết hạn chế về việc rác có thể trở thành nguồn tài nguyên để sản xuất ra các sản phẩm mới. Đề án của Nhà nước về phân loại rác tại nguồn được thí điểm ở một số địa phương từ năm 2006, sau đó được nhân rộng ra nhiều huyện, nhiều tỉnh, thành phố. Nhưng sau gần 20 năm thực hiện đề án, kết quả đạt được mới chỉ là bước đầu. Khi triền khai thực hiện Đề án về phân loại rác tại nguồn, người dân hưởng ứng khá tốt, nhưng sau đó, nhiều hộ không tiếp tục phân loại vì cho rằng: Phân loại rác rồi, công ty môi trường và người thu gom rác đổ chung vào một thùng rác, như vậy, việc phân loại sẽ uổng công.
Thứ ba, Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, từ ngày 01/01/2025, các địa phương phải thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn. Tuy nhiên, họ vẫn gặp nhiều khó khăn và thách thức. Khó khăn về cơ sở vật chất, phương tiện thu gom và phân loại rác thải, xe đẩy rác thường là phương tiện thô sơ, không được che chắn, không nắp đậy. URENCO là một công ty môi trường tại Hà nội đã trang bị thu gom rác bằng xe cơ giới, nhưng ở Hà Nội có nhiều ngõ nhỏ, phố nhỏ công nhân môi trường là phụ nữ buộc phải đẩy tay xe rác đi thu gom, vừa bất tiện, vừa mất thời gian, công nhân thêm vất vả trong quá trình thu gom rác. Trên các tuyến đường ở các tỉnh, thành phố có bố trí thùng rác để người dân qua lại bỏ rác cũng chỉ có một loại thùng, chưa bố trí các thùng rác nhiều ngăn, cùng bảng hiệu hướng dẫn cách phân loại rác. Hộ gia đình ở chung cư thì bỏ vào một đường ống gom rác, nên họ có phân loại rác vào các túi rác thì túi rác trượt từ tầng cao xuống sẽ vỡ rách, công sức của phụ nữ trong gia đình phân loại rác sẽ bằng không.
Thứ tư, Luật bảo vệ môi trường năm 2020 quy định nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền” nhưng chưa được áp dụng triệt để, giá dịch vụ thu gom và xử lý chưa phản ánh đúng chi phí, khiến nhiều doanh nghiệp không muốn đầu tư. Luật bảo vệ môi trường năm 2020, lần đầu tiên quy định về kinh tế tuần hoàn, nhưng là quy định chung, chưa có quy định cụ thể, chưa có bộ tiêu chí để nhận diện, đánh giá, tổng kết và đưa ra phân loại chính xác mức độ phát triển của kinh tế tuần hoàn.
Thứ năm, thiếu vốn và thiếu thị trường cho sản phẩm tái chế. Phần lớn các nhóm phụ nữ khởi nghiệp từ rác thải thiếu vốn đầu tư ban đầu để mua thiết bị, nguyên liệu hoặc mở rộng quy mô. Sản phẩm tái chế (túi, giỏ, đồ trang trí, phân compost…) gặp khó khăn trong tiêu thụ do thiếu kết nối thị trường, bao bì, thương hiệu và tiêu chuẩn chất lượng. Cạnh tranh với hàng hóa công nghiệp giá rẻ làm giảm khả năng duy trì sản xuất thủ công tái chế.
2.3. Giải pháp nâng cao vai trò của phụ nữ trong quản lý chất thải và phát triển kinh tế tuần hoàn
Thứ nhất, giải pháp về cơ chế, chính sách thúc đẩy thu gom, tái chế rác thải, trong đó chú ý đến vai trò giới thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt. Nhà nước phải có cơ chế tài chính để khuyến khích khu vực tư nhân, tổ chức hội phụ nữ tham gia vào hoạt động thu gom, vận chuyển rác thải, áp dụng kinh tế tuần hoàn. Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định từ ngày 1.1.2025, người dân trên cả nước bắt buộc phải thực hiện phân loại rác tại nguồn. Để thực hiện được, cần có hướng dẫn, quy định cụ thể về quy trình thu gom cho mỗi loại rác; Quy định kỹ thuật của cơ sở vật chất (màu bao nilon; màu thùng chứa rác); phương tiện; thiết bị cân khối lượng rác để tính tiền; định mức kinh tế kỹ thuật phục vụ xây dựng đơn giá thu gom, vận chuyển, xử lý cho từng loại cụ thể. Các quy trình thu gom phân loại rác được in ra giấy dán trực tiếp vào Bảng thông tin của tổ dân phố và dán vào mỗi thùng rác và tuyên truyền, phát tờ rơi tới từng hộ gia đình, từng cơ sở, tổ chức để triển khai, thực hiện.
Thứ hai, để giúp phụ nữ vượt qua khó khăn, hướng tới tham gia bền vững trong kinh tế tuần hoàn, cần có biện pháp đào tạo và truyền thông về phân loại rác, tái chế, ủ rác hữu cơ, sản xuất xanh. Cơ quan nhà nước phải hỗ trợ công cụ và cơ sở vật chất: cung cấp thùng phân loại rác, phương tiện thu gom, thiết bị bảo hộ, đồng thời xây dựng cơ chế hỗ trợ tài chính - tín dụng xanh dành riêng cho phụ nữ khởi nghiệp từ rác. Phối hợp liên ngành giữa Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Khoa học và Công nghệ, doanh nghiệp nhằm xây dựng chuỗi giá trị tái chế - tuần hoàn có sự tham gia bình đẳng của phụ nữ.
Thứ ba, chính quyền địa phương cần ban hành quy chế phối hợp các Bên tham gia thu gom, phân loại rác hướng tới áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn. Để làm tốt được việc đó cần sự chung tay của cả cộng đồng, trong đó vai trò của phụ nữ là yếu tố quan trọng việc phân loại rác tại nguồn và tuyên truyền nâng cao nhận thức, hành động tham gia tích cực của mỗi người dân. Cùng với các cơ quan báo chí và hội phụ nữ tích cực tổ chức các diễn đàn, hội thi truyền thông lan tỏa các tấm gương phụ nữ điển hình trong công tác bảo vệ môi trường, phân loại chất thải và áp dụng kinh tế tuần hoàn.
Thứ tư, Nhà nước cần có cơ chế cấp vốn để đầu tư cho các hạng mục, chương trình, dự án bảo vệ môi trường của phụ nữ, cấp tín dụng xanh, phát hành trái phiếu xanh (danh mục phân loại xanh). Chính phủ có giải pháp hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp, hỗ trợ hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý, tạo việc làm cho lao động nữ đến năm 2030 giao cho Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam chủ trì tổ chức thực hiện, hàng năm phải có tổng kết thành tích, khó khăn, vướng mắc cần tháo dỡ.
Thứ năm, xử lý rác thải, chất thải trong sinh hoạt và sản xuất ở khu vực nông thôn là vấn đề cấp bách ở Việt Nam hiện nay, bởi nơi đây có tới 70% dân số đang sinh sống và hạ tầng xử lý chất thải còn rất thô sơ, phần lớn do phụ nữ đảm nhận, ô nhiễm môi trường ngày càng trầm trọng. Ở nông thôn, mô hình sản xuất điện năng hòa lưới điện quốc gia với công suất nhỏ, linh hoạt, chạy bằng biogas và syngas sản xuất từ chất thải rắn sinh hoạt cần có giải pháp về cơ chế, chính sách phù hợp để thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp và hộ gia đình, phụ nữ trong thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt, và chất thải từ sản xuất ở nông thôn.
Thứ sáu, phân loại, xử lý rác thải tại nguồn là nghĩa vụ, trách nhiệm của mỗi công dân. Trong chương trình học Giáo dục công dân phải đưa nội dung bảo vệ môi trường, phân loại rác tại nguồn vào buổi học chính khóa. Đưa kiến thức về tiêu dùng xanh, sản xuất bền vững vào các chương trình đào tạo miễn phí dành cho phụ nữ, đặc biệt ở nông thôn. Ngoài ra, Nhà trường, chủ yếu các cô giáo tổ chức các buổi học ngoại khóa đi thăm quan, trải nghiệm quy trình xử lý rác hiện đại tại các nhà máy xử lý rác thải áp dụng công nghệ cao, biến rác thành điện năng ở địa phương mình, ví dụ Nhà máy xử lý rác thải Nam Sơn, Sóc sơn Hà Nội, Nhà máy điện rác Seraphin tại Hà Nội. Tại các tổ dân phổ, chính quyền phối hợp với Mặt trận tổ quốc, chi Hội phụ nữ phổ biến, tuyên truyền các quy định của pháp luật môi trường và quy trình phân loại rác.
Kết luận
Thu gom, phân loại và xử lý rác thải sinh hoạt là một trong những khâu quan trọng để thực hiện kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường. Trong quá trình này, phụ nữ có vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ trực tiếp tham gia thu gom, phân loại, tái chế, xử lý rác thải mà còn là lực lượng nòng cốt trong gia đình và cộng đồng trong việc tuyên truyền, vận động, hình thành thói quen phân loại rác tại nguồn và thực hành tiêu dùng xanh. Tuy nhiên, vai trò và sự đóng góp của phụ nữ hiện vẫn chưa được phát huy đầy đủ. Những hạn chế về cơ chế, chính sách; kiến thức và kỹ năng; cơ sở vật chất, phương tiện thu gom; khả năng tiếp cận nguồn vốn, tín dụng xanh và thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế đang tạo ra không ít khó khăn cho phụ nữ trong quá trình tham gia vào chuỗi giá trị từ rác thải. Đặc biệt, nếu việc phân loại tại nguồn không được kết nối đồng bộ với thu gom, vận chuyển, xử lý và tái chế thì những nỗ lực của người dân, trong đó có phụ nữ, khó đạt được hiệu quả như mong muốn.
Tài liệu tham khảo
[1]. Quốc hội 2020. Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14 ngày 17 tháng 11 năm 2020
[2]. Trung tâm Công nghệ Môi trường Quốc tế (IETC) (2026), Giới và quản lý chất thải.
[3]. Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (2022), Báo cáo tổng kết phong trào “Phụ nữ bảo vệ môi trường”.
[4]. Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam (2021), Báo cáo “Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam”.
[5]. Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam (2025). Báo cáo về môi trường và phát triển bền vững tại Việt Nam.
[6]. GreenHub Việt Nam (2022). Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong cộng đồng. Truy cập từ http// greenhub.org.vn/
[7]. Nguyên Vân (2026 ngày 28 tháng 6). Khơi dậy sức mạnh phụ nữ trong bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu. Thời báo tài chính Việt Nam. https://thờibaotaichinhvietnam.vn/
Ý kiến bạn đọc