XÂY DỰNG CHUẨN ĐẦU RA CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO - NỘI DUNG TRỌNG TÂM TRONG ĐỔI MỚI NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO Ở HỌC VIỆN PHÒNG KHÔNG - KHÔNG QUÂN

TS. Lại Đức Hậu -

Học viện Phòng không-Không quân

Email: [email protected]

Tóm tắt: Chuẩn đầu ra (CĐR) là một bộ phận cấu thành quan trọng của chương trình đào tạo (CTĐT), là cơ sở để thiết kế nội dung day học và lựa chọn phương pháp dạy học, phương thức kiểm tra, đánh giá kết quả học tập đồng thời là căn cứ để đánh giá năng lực của học viên khi tốt nghiệp ra trường. Bài viết này nhằm chia sẻ một số thông tin về những thuận lợi và khó khăn trong xây dựng CĐR của CTĐT, qua đó đề xuất những nội dung biện pháp cụ thể xây dựng CĐR của CTĐT ở Học viện Phòng không - Không quân (PK-KQ) góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động giáo dục, đào tạo (GD, ĐT) đáp ứng tốt hơn yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới.

Từ khóa: Chuẩn đầu ra, chương trình đào tạo, chất lượng giáo dục, đào tạo

1. Đặt vấn đề

Học viện PK-KQ là cơ sở đào tạo thuộc hệ thống các trường đại học của Việt Nam chịu sự quản lý nhà nước về GD, ĐT của Bộ GD&ĐT và Bộ Quốc phòng. Trải qua hơn 60 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành nay đã trở thành một cơ sở giáo dục, đào tạo có đủ năng lực đào tạo đội ngũ sĩ quan phòng không, không quân, tác chiến điện tử có trình độ đại học, sau đại học cho Quân đội nhân dân Việt Nam và Quân đội các nước trong khu vực. Học viên tốt nghiệp đã có mặt trên các chiến trường, khắp mọi miền của Tổ quốc, làm nhiệm vụ sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu bảo vệ vững chắc vùng trời của Tổ quốc Việt Nam XHCN. Hầu hết cán bộ do Học viện đào tạo đều có phẩm chất chính trị tốt, năng lực tổ chức, chỉ huy chiến đấu và xây dựng đơn vị hoàn thành tốt nhiệm vụ, trong đó nhiều đồng chí đã lập nên những thành tích xuất sắc, đã và đang đảm nhiệm các chức vụ lãnh đạo, chỉ huy trong Quân đội, Quân chủng PK-KQ.

2. Nội dung

2.1. Thực trạng xây dựng CĐR CTĐT ở Học viện Phòng không – Không quân

Ưu điểm:

Phát huy truyền thống đã đạt được trong công cuộc đổi mới hiện nay, Học viện PK-KQ xác định mục tiêu, yêu cầu phát triển GD, ĐT là: đổi mới toàn diện, tạo sự chuyển biến cơ bản, vững chắc về chất lượng, hiệu quả GD, ĐT và nghiên cứu khoa học. Để hoàn thành mục tiêu đó, Học viện PK-KQ đã tập trung thực hiện tốt một số nội dung chính sau:

Nâng cao chất lượng, thực hiện chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục. Học viện xác định bảo đảm ổn định về tổ chức, biên chế, chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, khoa, đơn vị. Tập trung rà soát, đánh giá thực trạng số lượng, chất lượng đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý giáo dục; trên cơ sở đó xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng; kết hợp giữa gửi đi các cơ sở đào tạo với tự đào tạo, bồi dưỡng tại Học viện; giữa bồi dưỡng, đào tạo tập trung ở Học viện với khuyến khích tự nghiên cứu, học tập rèn luyện, nâng cao trình độ chuyên môn; tăng cường đưa giảng viên, cán bộ quản lý giáo dục đi thực tế chức vụ tại đơn vị với chức danh phù hợp với cấp đào tạo và chức vụ tương ứng.

Tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy, lấy người học làm trung tâm: Học viện xác định phương pháp giảng dạy là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng lớn đến chất lượng GD, ĐT; một phương pháp giảng dạy khoa học sẽ tạo điều kiện để giảng viên và học viên phát huy hết khả năng của mình trong việc truyền đạt, lĩnh hội kiến thức và phát triển tư duy, từ đó sẽ làm thay đổi vai trò của người thầy đồng thời tạo nên sự hứng thú, say mê và sáng tạo của người học.Trong thời gian vừa qua Học viện chủ động mời các nhà khoa học trong và ngoài Quân đội giới thiệu chuyên đề, truyền thụ kinh nghiệm thực tiễn, thông qua đó đã chỉ đạo các khoa giảng viên áp dụng kết hợp một cách tối đa các phương pháp khác nhau để khắc phục những hạn chế trong quá trình giảng dạy. Thực hiện có hiệu quả phương châm ‘‘học đi đôi với hành”, ‘‘lý luận gắn với thực tiễn”, giảm thời lượng giảng lý thuyết, tăng thời gian tự học, tự nghiên cứu và sáng tạo trong học tập của học viên; khắc phục và loại bỏ dần tình trạng áp đặt kiến thức của người dạy và thụ động tiếp nhận của người học.

Xây dựng chuẩn đầu ra (CĐR) của chương trình đào tạo (CTĐT): Đây là nội dung trọng tâm trong đổi mới nâng cao chất lượng GD, ĐT của Học viện. CĐR là bộ phận cấu thành quan trọng của CTĐT quy định những nội dung về kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực hành, khả năng nhận thức công nghệ và giải quyết vấn đề, các công việc mà người học có thể đảm nhận sau khi tốt nghiệp và yêu cầu đặc thù đối với từng trình độ, từng ngành đào tạo.

Như vậy, CĐR định hướng việc dạy và học, giảng viên biết dạy vấn đề gì, dạy như thế nào để hỗ trợ người học đạt CĐR; người học biết cần học gì để đạt CĐR và sau khi học xong sẽ làm được gì, biết được khả năng, năng lực thực hiện nhiệm vụ, cơ hội phát triển của bản thân trong tương lai. CĐR thể hiện sự cam kết, trách nhiệm của Học viện PK-KQ đối với Đảng, Nhà nước và Quân đội, Quân chủng PK-KQ về đào tạo đội ngũ sĩ quan phòng không, không quân, tác chiến điện tử có phẩm chất chính trị và năng lực công tác, vừa “hồng” vừa “chuyên” hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao. Vì vậy, Đảng ủy, Ban Giám đốc Học viện đặc biệt quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng CĐR của CTĐT cho các đối tượng đào tạo tại Học viện. CĐR các CTĐT của Học viện được xây dựng theo đúng quy định hiện hành do Bộ GD&ĐT, Bộ Quốc phòng ban hành; có sự tham khảo các trường đại học có uy tín trong và ngoài Quân đội; có sự tham gia của các nhà khoa học chuyên môn, giảng viên, cán bộ quản lý giáo dục, lãnh đạo, chỉ huy đơn vị. Quy trình xây dựng CĐR các CTĐT được thực hiện đầy đủ, chặt chẽ. Gồm: 9 bước:

Bước 1: Giám đốc Học viện ra quyết định thành lập Ban chỉ đạo xây dựng và công bố CĐR.

Bước 2: Ban chỉ đạo xây dựng và công bố CĐR tổ chức các phiên họp, thảo luận và thống nhất về mục tiêu, nội dung, cấu trúc, kế hoạch thời gian, cách thức triển khai, các nguồn lực và giao nhiệm vụ cho các khoa chủ trì đào tạo xây dựng CĐR của từng CTĐT.

Bước 3: Khoa chủ trì đào tạo xây dựng dự thảo CĐR, tổ chức lấy ý kiến rộng rãi và hoàn thiện CĐR của từng CTĐT.

Bước 4: Khoa chủ trì đào tạo gửi dự thảo CĐR của từng CTĐT để lấy ý kiến phản hồi từ các nhà khoa học, cán bộ quản lý giáo dục, lãnh đạo, chỉ huy đơn vị.

Bước 5: Hội đồng khoa học và đào tạo khoa bổ sung, hoàn thiện dự thảo CĐR của từng CTĐT trên cơ sở thu thập và phân tích ý kiến phản hồi từ các nhà khoa học, cán bộ quản lý giáo dục, lãnh đạo, chỉ huy đơn vị và báo cáo Hội đồng khoa học và đào tạo Học viện.

Bước 6: Hội đồng khoa học và đào tạo Học viện tổ chức hội thảo, lấy ý kiến đóng góp cho dự thảo CĐR của các CTĐT.

Bước 7: Công bố dự thảo CĐR của các CTĐT để các bên liên quan cho ý kiến đóng góp.

Bước 8: Tiếp thu, hoàn thiện và Giám đốc Học viện ký công bố CĐR của các CTĐT và gửi văn bản báo cáo Bộ Quốc phòng (Qua Cục Nhà trường/Bộ Tổng Tham mưu).

Bước 9: Chuẩn đầu ra của các CTĐT được rà soát, điều chỉnh, bổ sung định kỳ nhằm đáp ứng kịp thời yêu cầu ngày càng cao của nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Tính đến hết năm 2024, Học viện PK-KQ đã hoàn thành xây dựng CĐR của 18 CTĐT trình độ thạc sĩ và trình độ đại học (Đào tạo trình độ thạc sĩ ngành nghệ thuật quân sự: 2; Đào tạo trình độ thạc sĩ ngành kỹ thuật: 2; đào tạo cán bộ trung (lữ) đoàn trưởng phòng không, không quân: 4; đào tạo sĩ quan chỉ huy kỹ thuật phòng không, không quân: 5; đào tạo sĩ quan chỉ huy tác chiến điện tử: 1; đào tạo kỹ sư kỹ thuật hàng không: 4) đảm bảo tính mở, tính hiện đại, khoa học và liên thông trong triển khai tổ chức thực hiện.

Hạn chế:

Bên cạnh những kết quả đã đạt được quá trình xây dựng CĐR của CTĐT còn nổi lên một số hạn chế, bất cập đó là:

Thứ nhất, Sự phối hợp giữa các cơ quan, khoa giáo viên của Học viện với các đơn vị ngoài Học viện trong thực hiện quy trình xây dựng CĐR của CTĐT còn hạn chế, chưa có quy chế phối hợp cụ thể. Chủ yếu dựa vào những thông tin thu được qua khảo sát hằng năm về chất lượng học viên đã tốt nghiệp ra trường về đơn vị công tác (hoạt động này cũng chưa được tiến hành thường xuyên, liên tục); thông qua kết quả kiểm tra học viên các khóa đi thực tập ở các đơn vị và những ý kiến phản hồi từ đơn vị hoặc chỉ đạo của cơ quan cấp trên.

Thứ hai, Xây dựng CĐR còn dựa vào CTĐT hiện hành ít bám vào thực tiễn công tác quản lý, chỉ huy, huấn luyện chiến đấu ở đơn vị. Hơn nữa, CĐR có nội dung chưa thể hiện một cách đầy đủ và sâu sắc những triết lý giáo dục trong quá trình phát triển CTĐT theo định hướng mới phù hợp với thực tiễn xây dựng Quân độ, Quân chủng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; chưa tạo thành chuẩn giá trị định hướng cho đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá cũng như đổi mới phương pháp học tập, rèn luyện của học viên. Chất lượng CĐR của một số CTĐT chưa cao, còn nặng yêu cầu về kiến thức mà xem nhẹ các yêu cầu về kỹ năng và các năng lực khác (kỹ năng mềm) mà người học cần đạt được.

Thứ ba, Việc tự đánh giá nội bộ các CTĐT chưa sử dụng bộ tiêu chuẩn tự đánh giá CTĐT ban hành kèm theo Thông tư: 04/2016 ngày 14/3/2016 của Bộ GD&ĐT. Các CTĐT chưa được đánh giá đồng cấp, chưa đánh giá ngoài, chưa được kiểm định chất lượng.

Nhằm khắc phục các hạn chế, bất cập trên và đáp ứng yêu cầu xây dựng CĐR của CTĐT phù hợp với từng đối tượng đào tạo, nội dung quan trọng đó là phối hợp với đơn vị (nơi sử dụng sản phẩm đào tạo của nhà trường) xây dựng kế hoạch và tổ chức đi khảo sát chất lượng học viên của Học viện tốt nghiệp được điều động về công tác để nắm tình hình về trình độ năng lực, phương pháp, tác phong công tác, phẩm chất đạo đức, lối sống, ý thức chấp hành pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội và hiểu thêm những nhiệm vụ của người chỉ huy đơn vị mà CTĐT tại Học viện chưa có hoặc chưa sát với thực tiễn đơn vị để điều chỉnh nội dung CTĐT cho phù hợp, tránh đào tạo theo phương thức cũ, không quan tâm đến CĐR thế nào, cái thừa vẫn đào tạo, cái thiếu thì không quan tâm.

Do vậy, việc phối hợp với các đơn vị để xác định mục tiêu, giải pháp nâng cao chất lượng GD, ĐT và xây dựng CĐR của CTĐT là một quá trình vừa tiến hành, vừa học hỏi phải trải qua một thời gian dài với nhiều công sức của cán bộ, giảng viên và các bên liên quan. Khi CĐR xây dựng hoàn thành sẽ làm thay đổi nội dung, phương pháp huấn luyện, phương thức kiểm tra, đánh giá nhằm đào tạo ra đội ngũ cán bộ sĩ quan phù hợp với yêu cầu xây dựng Quân đội, Quân chủng trong tình hình mới.

2.2. Giải pháp xây dựng CĐR của CTĐT ở Học viện Phòng không – Không quân

Để hoạt động phối hợp giữa nhà trường với đơn vị trong xây dựng CĐR của CTĐT cần tập trung thực hiện tốt các giải pháp cơ bản sau:

Một là, Nâng cao nhận thức, xác định trách nhiệm về xây dựng CĐR của các CTĐT, coi đây là bước khởi đầu có ý nghĩa tiên quyết cho việc đổi mới hoạt động GD, ĐT. Cần đổi mới mạnh mẽ tư duy về mối quan hệ giữa CĐR và CTĐT, hai yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại với nhau, làm tiền đề, cơ sở của nhau. Trong đó, CĐR phải được xác định là khâu trước tiên và trọng yếu, phải chú trọng thực hiện bảo đảm rõ ràng, thiết thực. Trên cơ sở xác định rõ CĐR làm cơ sở cho việc thiết kế và phát triển CTĐT.

Hai là, trong quá trình xây dựng CĐR của CTĐT phải thể hiện được triết lý giáo dục về đổi mới căn bản, toàn diện GD, ĐT gắn với thực hiện phương châm “chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”. Điều đó có nghĩa là, muốn xây dựng CTĐT đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội, Quân chủng PK-KQ cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại thì trước hết định hướng đó phải được thể hiện rõ ràng, cụ thể trong CĐR của CTĐT

Ba là, xây dựng CĐR của CTĐT phải bắt đầu từ việc nghiên cứu hoạt động thực tiễn (thực tiễn chức trách, nhiệm vụ của người cán bộ, sĩ quan Quân đội) để phát hiện những vấn đề mới, những yêu cầu đòi hỏi của thực tiễn, hướng tới xây dựng CĐR của CTĐT mà Quân đội, Quân chủng, Học viện, đơn vị mong đợi về kiến thức, kỹ năng, mức độ tự chủ và trách nhiệm của từng ngành đào tạo, từng CTĐT cụ thể, khắc phục tình trạng chung chung, không phân biệt được sự khác nhau về CĐR của các ngành, các trình độ, các cấp học và đối tượng đào tạo. Như vậy, đội ngũ tham gia xây dựng, điều chỉnh CĐR của CTĐT cần được mở rộng thành phần đến các nhà khoa học, thủ trưởng cơ quan, lãnh đạo, chỉ huy đơn vị ngoài Học viện.

Bốn là, học viện chủ động thiết lập nhiều kênh kết nối giữa nhà trường với đơn vị nhằm nâng cao hiệu quả phối hợp trong việc tổ chức cho học viên cuối khoá thực tập, học viên về học thực hành trên vũ khí, khí tài mới, cải tiến tại đơn vị, nâng cao chất lượng cán bộ, giảng viên đi luân chuyển, thực tế chức vụ. Tăng cường tổ chức các hoạt động tham quan, thực tế ở đơn vị, mời những đồng chí cán bộ hiện đang giữ các cương vị lãnh đạo, chỉ huy các đơn vị tham gia thông tin chuyên đề, truyền thụ kinh nghiệm thực tiễn, hội thảo, biên soạn tài liệu giảng dạy, trao đổi kinh nghiệm trong công tác quản lý, chỉ huy, huấn luyện bộ đội cho cán bộ, giảng viên, học viên tại nhà trường và thường xuyên tổ chức khảo sát, đánh giá thực trạng chất lượng đào tạo các đối tượng học viên tốt nghiệp của nhà trường tại các đơn vị; lấy ý kiến phản hồi của các bên liên quan về CĐR của CTĐTcủa do Học viện xây dựng cũng như đơn vị “đặt hàng” nhà trường giải quyết những vấn đề cần thiết mà đơn vị đang có nhu cầu; định kỳ tổ chức hội nghị để các bên rút kinh nghiệm sau mỗi giai đoạn hợp tác để nâng cao hiệu quả phối hợp trong xây dựng CĐR, xây dựng và phát triển CTĐT.

3. Kết luận

Chuẩn đầu ra của CTĐT có vị trí đặc biệt quan trọng, là điều kiện tiên quyết để nâng cao chất lượng GD, ĐT; hoạt động xây dựng CĐR của CTĐT cần phải tiến hành đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động phối hợp giữa các nhà trường với đơn vị là yêu cầu tất yếu hiện nay, thể hiện trách nhiệm, mối quan hệ biện chứng của các bên trong việc triển khai thực hiện phương châm “Chất lượng đào tạo của Nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”, góp phần xây dựng Quân đội, Quân chủng PK-KQ tinh, gọn, mạnh, hiện đại đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới./.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Vũ Bích Hiền (2012), Các xu hướng phát triển chương trình đào tạo theo quan điểm lấy người học làm trung tâm, Tạp chí khoa học, 57, 148-155.

2. Trần Khánh Đức (2009), Phát triển chương trình đào tạo, Hà Nội.

3. Võ Văn Thắng (2010), Tiếp cận CDIO để nâng cao chất lượng đào tạo đại học, cao đẳng ở Việt Nam, Hội thảo xây dựng chuẩn đầu ra và triển khai chương trình đào tạo theo mô hình CDIO, Tp. Hồ Chí Minh: Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh.

4. Bộ Quốc phòng (2016), Điều lệ Công tác nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam, Hà Nội.