TĂNG CƯỜNG GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ TƯ TƯỞNG CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC TRONG THỜI ĐẠI CÔNG NGHỆ SỐ

Phan Văn Thế

Trường Đại học Nguyễn Huệ

Tóm tắt:

Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội, giáo dục chính trị tư tưởng (GDCTTT) cho sinh viên đại học giữ vai trò đặc biệt quan trọng và mang tính cấp thiết trong việc hình thành bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, lý tưởng sống và nhân cách người trí thức trẻ Việt Nam.

Thực tiễn, công tác GDCTTT hiện nay đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức mới do tác động sâu rộng của thời đại công nghệ số, đòi hỏi phải có những đổi mới toàn diện, đồng bộ và hiệu quả hơn. Để nâng cao chất lượng, hiệu quả, sức lan tỏa và tác động thực chất của công tác tư tưởng trong sinh viên, cần tập trung vào hoàn thiện cơ sở lý luận, đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy, tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý và tổ chức hoạt động giáo dục; đồng thời nâng cao năng lực, phẩm chất chính trị và trình độ chuyên môn của đội ngũ giảng viên, cán bộ phụ trách công tác tư tưởng. Việc phát huy vai trò xung kích, sáng tạo của các tổ chức Đoàn - Hội trong nhà trường có ý nghĩa quan trọng, góp phần gắn kết giữa lý luận và thực tiễn, giữa giáo dục và hành động, qua đó kiến tạo thế hệ sinh viên “vừa hồng vừa chuyên”, có bản lĩnh chính trị vững vàng, năng lực chuyên môn cao và khả năng thích ứng linh hoạt trong kỷ nguyên số.

Từ khóa: Giáo dục chính trị tư tưởng, sinh viên đại học, công nghệ số, chuyển đổi số, mạng xã hội, lý tưởng sống, bản lĩnh chính trị.

Ngày nhận bài: 07/10/2025; Biên tập: 07/10/2025; Duyệt đăng: 08/10/2025

1. Đặt vấn đề

Giáo dục chính trị tư tưởng (GDCTTT) cho sinh viên đại học từ lâu đã được Đảng và Nhà nước ta xác định là một nội dung đặc biệt quan trọng trong quá trình giáo dục toàn diện. Đây không chỉ là việc truyền thụ kiến thức về chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước, mà còn là quá trình cốt lõi để hình thành bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức cách mạng trong sáng, lý tưởng sống cao đẹp và năng lực nhận diện, sàng lọc thông tin trước những biến động phức tạp của thời cuộc.

2. Giáo dục chính trị tư tưởng – nền tảng cho sự phát triển toàn diện của sinh viên đại học trong kỷ nguyên số

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin, sự phát triển như vũ bão của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hội đã tạo ra một môi trường tương tác đa chiều, không biên giới. Sinh viên, với đặc điểm năng động, thích ứng nhanh với cái mới, nhưng đồng thời còn thiếu kinh nghiệm sống và bản lĩnh chính trị, đang đứng trước vô vàn luồng tư tưởng, thông tin hỗn tạp, cả tích cực lẫn tiêu cực. Những thông tin sai trái, xuyên tạc, độc hại, tư tưởng cực đoan dễ dàng lan truyền và tác động sâu sắc đến nhận thức, hành vi và lý tưởng sống của giới trẻ. Do đó, tăng cường GDCTTT cho sinh viên đại học trong thời đại công nghệ số không còn là một lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết, mang ý nghĩa chiến lược. Điều này nhằm bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, định hướng giá trị sống đúng đắn, xây dựng thế hệ trí thức trẻ vừa có tri thức chuyên môn sâu rộng, vừa có bản lĩnh chính trị, đạo đức, trách nhiệm xã hội cao cả, sẵn sàng cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Việc tăng cường giáo dục chính trị tư tưởng cho sinh viên trong bối cảnh hiện nay cần được xây dựng trên nền tảng vững chắc của các khái niệm lý luận cơ bản và nhận diện rõ ràng tác động của công nghệ số. Trước hết, GDCTTT trong môi trường đại học được hiểu là tổng thể các hoạt động có định hướng nhằm trang bị cho sinh viên hệ thống tri thức cơ bản về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Mục tiêu của quá trình này là hình thành thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng, củng cố niềm tin vào con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, đồng thời rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống, lý tưởng, hoài bão, và hun đúc ý thức trách nhiệm công dân. Trong thời đại công nghệ số, GDCTTT không còn bó hẹp trong giảng đường mà mở rộng không gian và phương thức tiếp cận trên các nền tảng số, đòi hỏi sự chủ động, tương tác hai chiều và khả năng thích ứng với môi trường thông tin biến đổi không ngừng, qua đó giúp sinh viên phát triển “năng lực số” trong việc tiếp nhận và xử lý thông tin tư tưởng.

GDCTTT còn là nhân tố then chốt định hình nhân cách toàn diện của sinh viên, thể hiện mối quan hệ biện chứng với sự phát triển nhân cách, lý tưởng và trách nhiệm xã hội. Nó cung cấp “bộ lọc” tư tưởng, giúp sinh viên phân biệt đúng sai, nhận diện bản chất các hiện tượng xã hội, từ đó hình thành lý tưởng sống cao đẹp, hướng đến các giá trị “Chân, Thiện, Mỹ”. Một sinh viên được GDCTTT tốt sẽ có ý thức trách nhiệm cao với bản thân, gia đình, cộng đồng và Tổ quốc. Họ không chỉ là những chuyên gia giỏi về chuyên môn mà còn là những công dân tích cực, bản lĩnh, có khả năng đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Tuy nhiên, tác động của công nghệ số đến nhận thức, hành vi và lý tưởng sống của sinh viên cũng cần được nhìn nhận đa chiều. Mặt tích cực, công nghệ số mang lại một cuộc cách mạng trong cách sinh viên tiếp cận thông tin, học tập và giao tiếp, cung cấp kho tàng tri thức khổng lồ, đa dạng kênh thông tin, tạo điều kiện cho sinh viên tự học, tự nghiên cứu, mở rộng giao lưu văn hóa và thể hiện bản thân. Các nền tảng học tập trực tuyến, diễn đàn mở giúp tăng cường tương tác, chia sẻ tri thức và quan điểm. Ngược lại, mặt tiêu cực lại đặt ra thách thức lớn. Sự lan truyền nhanh chóng của tin giả (fake news), thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử, chống phá Đảng và Nhà nước trên không gian mạng có thể tác động mạnh mẽ đến nhận thức, gây hoang mang, dao động tư tưởng. Sinh viên dễ bị dẫn dắt bởi những quan điểm cực đoan, kích động nếu thiếu bản lĩnh và khả năng phản biện. Môi trường ảo cũng có thể dẫn đến lệch lạc trong hành vi, lối sống, và làm phai nhạt lý tưởng nếu không được định hướng kịp thời.

3. Thực trạng giáo dục chính trị tư tưởng đối với sinh viên đại học hiện nay

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực và đạt được những kết quả quan trọng trong công tác GDCTTT cho sinh viên đại học, song vẫn còn những hạn chế cần khắc phục để phù hợp với bối cảnh mới. Một trong những hạn chế đáng kể là nội dung giáo dục còn dàn trải, nặng lý thuyết và thiếu gắn kết thực tiễn cuộc sống sinh viên. Một bộ phận chương trình, nội dung GDCTTT vẫn mang tính hàn lâm, chưa đủ sức hấp dẫn và tính cập nhật cao. Việc truyền tải kiến thức đôi khi còn khô khan, chưa gắn kết chặt chẽ với những vấn đề thời sự, tâm tư, nguyện vọng chính đáng của sinh viên. Điều này khiến một số sinh viên cảm thấy xa lạ, ít hứng thú hoặc xem nhẹ môn học, chưa thực sự nhận thức được ý nghĩa thiết thực của GDCTTT đối với cuộc sống và sự phát triển của bản thân.

Bên cạnh đó, phương pháp tổ chức hoạt động GDCTTT cũng chưa thực sự bắt kịp với đặc điểm tâm lý và nhu cầu tiếp nhận số hóa của sinh viên. Phương pháp dạy học truyền thống vẫn còn phổ biến, chưa phát huy tối đa tính chủ động, sáng tạo và khả năng tương tác của sinh viên. Các hoạt động ngoại khóa, diễn đàn chính trị còn thiếu sự đổi mới về hình thức, chưa đa dạng hóa các kênh tiếp cận phù hợp với “thế hệ số” vốn quen thuộc với các nền tảng trực tuyến, mạng xã hội, video, podcast. Việc ít sử dụng công nghệ tiên tiến trong giảng dạy và tổ chức hoạt động đã làm giảm hiệu quả truyền đạt thông điệp tư tưởng.

Hệ quả là sinh viên còn thụ động, thiếu hứng thú, thiếu kỹ năng phản biện và tự bảo vệ bản thân trước các thông tin độc hại. Do những hạn chế về nội dung và phương pháp, một bộ phận sinh viên vẫn còn thụ động trong việc tiếp nhận GDCTTT. Kỹ năng tư duy phản biện, khả năng nhận diện tin giả, thông tin xấu độc trên không gian mạng còn yếu. Điều này khiến họ dễ bị động, hoang mang trước những luồng thông tin phức tạp, đôi khi bị lợi dụng, lôi kéo vào các hoạt động tiêu cực do thiếu “sức đề kháng” tư tưởng.

4. Cơ hội và thách thức trong thời đại công nghệ số đối với giáo dục chính trị tư tưởng

Thời đại công nghệ số vừa mở ra những triển vọng to lớn, vừa đặt ra những thách thức gay gắt đối với công tác GDCTTT cho sinh viên. Về cơ hội, công nghệ số mang lại tiềm năng to lớn trong việc ứng dụng mạnh mẽ vào GDCTTT. Các công cụ đắc lực như bài giảng điện tử tương tác, video ngắn, infographic sinh động, diễn đàn trực tuyến chuyên sâu, ứng dụng di động về chính trị – xã hội hay các kênh mạng xã hội chính thống có định hướng tốt sẽ giúp thông tin đến với sinh viên một cách nhanh chóng, hấp dẫn và dễ tiếp thu hơn. Đồng thời, công nghệ số mở rộng không gian tiếp cận và tương tác với sinh viên qua các nền tảng số, biến không gian mạng xã hội thành môi trường để tiếp cận, tương tác trực tiếp, lắng nghe tâm tư và định hướng dư luận xã hội. Các nền tảng trực tuyến giúp phá vỡ rào cản về không gian và thời gian, tạo điều kiện cho GDCTTT diễn ra liên tục, mọi lúc, mọi nơi, và mang tính cá nhân hóa cao hơn. Cuối cùng, công nghệ số còn tăng cường tính chủ động và sáng tạo của sinh viên, khuyến khích họ tìm kiếm thông tin, tham gia thảo luận, trình bày quan điểm, thậm chí tự sản xuất các sản phẩm truyền thông tích cực, góp phần lan tỏa các giá trị tốt đẹp.

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội, thách thức cũng không hề nhỏ. Một trong những thách thức lớn nhất là sinh viên dễ bị chi phối bởi tin giả, nội dung xuyên tạc, tư tưởng cực đoan trên mạng. Tốc độ lan truyền của thông tin xấu, độc nhanh chóng, ẩn danh và khó kiểm soát. Sinh viên, với kinh nghiệm sống và bản lĩnh chính trị chưa vững vàng, dễ bị ảnh hưởng bởi những thông tin sai lệch, kích động, gây hoang mang, thậm chí hình thành những tư tưởng cực đoan, đi ngược lại lợi ích quốc gia, dân tộc. Hơn nữa, sự phân hóa trong tiếp nhận và đánh giá thông tin cũng dẫn đến hoang mang, mất phương hướng. Với kho tàng thông tin khổng lồ và đa chiều, sinh viên có thể rơi vào tình trạng “quá tải thông tin”, khó khăn trong việc sàng lọc, kiểm chứng, dẫn đến sự phân hóa trong nhận thức và đánh giá. Điều này có thể gây hoang mang, nghi ngờ, thậm chí mất niềm tin vào các giá trị truyền thống, lý tưởng cách mạng. Cuối cùng, đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng vẫn còn hạn chế trong sử dụng công nghệ số và chưa bắt kịp tâm lý sinh viên thế hệ mới. Một bộ phận cán bộ, giảng viên làm công tác GDCTTT chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng số, truyền thông đa phương tiện. Việc thiếu khả năng sử dụng hiệu quả các nền tảng công nghệ, hoặc chưa thực sự hiểu được tâm lý, ngôn ngữ giao tiếp của thế hệ sinh viên hiện nay, làm giảm hiệu quả của công tác định hướng tư tưởng.

5. Giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục chính trị tư tưởng cho sinh viên trong thời đại công nghệ số

Để GDCTTT thực sự phát huy vai trò nền tảng trong thời đại công nghệ số cần tập trung vào các giải pháp sau:

Một là, cần đổi mới nội dung GDCTTT theo hướng gần gũi, thiết thực, cập nhật các vấn đề xã hội sinh viên quan tâm và bối cảnh quốc tế. Nội dung GDCTTT cần gắn chặt với các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội nổi bật của đất nước và quốc tế, đặc biệt là những vấn đề tác động trực tiếp đến sinh viên như cơ hội việc làm, khởi nghiệp, môi trường sống, an ninh cá nhân trên không gian mạng. Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa và cá nhân hóa nội dung bằng cách xây dựng các chuyên đề, module học tập phù hợp với từng nhóm sinh viên, ngành học và sở thích, tập trung vào các giá trị cốt lõi như lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc, trách nhiệm công dân, đạo đức, lối sống lành mạnh, và năng lực phòng chống các thế lực thù địch trên không gian mạng. Đặc biệt, cần chú trọng nội dung về kỹ năng số và an ninh mạng để trang bị cho sinh viên khả năng nhận diện, phân tích, kiểm chứng thông tin, kỹ năng tự bảo vệ mình trên không gian mạng, và khả năng tham gia đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái.

Hai là, cần ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số và xây dựng hệ sinh thái tư tưởng số. Điều này bao gồm việc xây dựng và phát triển các nền tảng số hóa GDCTTT như các cổng thông tin điện tử, ứng dụng di động chuyên biệt, fanpage, group trên các mạng xã hội (Facebook, Zalo, TikTok, YouTube) để lan tỏa các thông điệp chính trị tư tưởng một cách hấp dẫn và tương tác cao. Cùng với đó, việc biên soạn các bài giảng e-learning, video ngắn (microlearning), infographic, podcast, tài liệu điện tử chất lượng cao, dễ hiểu, phù hợp với xu hướng tiếp nhận của giới trẻ sẽ giúp đa dạng hóa học liệu số. Việc tổ chức các hoạt động trực tuyến tương tác như tọa đàm, diễn đàn trực tuyến, cuộc thi, hỏi đáp với chuyên gia trên các nền tảng số sẽ giúp sinh viên bày tỏ quan điểm và được định hướng kịp thời. Hơn nữa, nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong việc phân tích tâm lý, xu hướng tư tưởng của sinh viên sẽ giúp đưa ra nội dung và phương pháp GDCTTT phù hợp, đồng thời sử dụng Big Data để quản lý, đánh giá hiệu quả công tác này.

Ba là, đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ làm công tác tư tưởng có trình độ công nghệ, kỹ năng truyền thông và khả năng nắm bắt dư luận xã hội. Để nâng cao năng lực số, cần đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên cho đội ngũ cán bộ, giảng viên về kỹ năng sử dụng công nghệ số, các nền tảng mạng xã hội, kỹ năng sản xuất nội dung số, và kỹ năng ứng dụng AI trong GDCTTT. Phát triển kỹ năng truyền thông và tương tác thông qua huấn luyện khả năng truyền đạt thông điệp ngắn gọn, súc tích, hấp dẫn trên không gian mạng; kỹ năng lắng nghe, thấu hiểu tâm lý sinh viên; và kỹ năng xử lý khủng hoảng thông tin, định hướng dư luận xã hội một cách khéo léo là rất quan trọng. Song song đó, việc thường xuyên bồi dưỡng kiến thức lý luận chính trị, cập nhật các vấn đề thời sự, và nắm bắt nhanh chóng các xu hướng, trào lưu mới trong giới trẻ sẽ giúp cán bộ đối thoại và định hướng hiệu quả.

Bốn là, tạo môi trường học đường dân chủ, đối thoại, nơi sinh viên có thể tự do thể hiện và tranh luận tư tưởng một cách tích cực. Xây dựng văn hóa học đường dân chủ, khuyến khích sinh viên bày tỏ quan điểm, đặt câu hỏi, tranh luận về các vấn đề chính trị, xã hội một cách văn minh, trên tinh thần xây dựng và tôn trọng sự thật là cần thiết. Cần đổi mới giờ học chính trị thành các buổi thảo luận, tọa đàm, trao đổi kinh nghiệm, lồng ghép các câu chuyện thực tiễn, các gương điển hình. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của giảng viên chủ nhiệm, cố vấn học tập để họ trở thành người đồng hành, lắng nghe, chia sẻ và định hướng cho sinh viên ngay từ những vấn đề nhỏ nhất trong cuộc sống, học tập và định hướng tư tưởng.

Năm là, phát huy vai trò xung kích của tổ chức Đoàn – Hội trong việc tổ chức các hoạt động chính trị – tư tưởng sinh động, sáng tạo và định hướng giá trị đúng đắn. Các tổ chức Đoàn – Hội cần đi đầu trong việc ứng dụng công nghệ số vào tổ chức các hoạt động GDCTTT như các cuộc thi trực tuyến, flashmob tuyên truyền, video clip về chủ quyền, về các tấm gương thanh niên tiên tiến, các chiến dịch truyền thông trên mạng xã hội. Tổ chức các diễn đàn, câu lạc bộ về lý luận chính trị, nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn sẽ tạo môi trường học tập, tranh luận và phát triển kỹ năng. Quan trọng hơn, cần phát huy tính tự quản, tự giác của sinh viên, khuyến khích họ chủ động đề xuất ý tưởng, tự tổ chức các hoạt động GDCTTT dưới sự định hướng, hỗ trợ của Đoàn – Hội.

Kết luận

Tóm lại, tăng cường giáo dục chính trị tư tưởng (GDCTTT) cho sinh viên đại học trong thời đại công nghệ số là một nhiệm vụ cấp bách, mang tính chiến lược lâu dài, có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng nguồn nhân lực và tương lai phát triển của đất nước. Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện, việc đổi mới nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức GDCTTT theo hướng hiện đại, số hóa, lấy người học làm trung tâm, đồng thời phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhu cầu và môi trường truyền thông số của thế hệ trẻ, là yêu cầu tất yếu và khách quan.

Khi công tác GDCTTT được triển khai một cách hiệu quả, sáng tạo và linh hoạt, sức lan tỏa và tác động thực chất của công tác tư tưởng trong sinh viên sẽ ngày càng được nâng cao. Qua đó, không chỉ góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, mà còn định hướng giá trị sống đúng đắn, hình thành lý tưởng cách mạng, ý thức công dân và tinh thần trách nhiệm xã hội cho sinh viên – lực lượng trí thức trẻ của đất nước.

Đây chính là tiền đề quan trọng để xây dựng thế hệ sinh viên Việt Nam “vừa hồng vừa chuyên”, có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn cao, năng lực sáng tạo và khát vọng cống hiến. Họ sẽ trở thành những công dân chủ động, tiên phong, góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, hiện thực hóa mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” trong kỷ nguyên mới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2008), Nghị quyết số 25-NQ/TW về công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

2. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.

3. Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (2023), Hướng dẫn học tập, quán triệt Nghị quyết Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XII.