Trong thời đại phát triển nền kinh tế tri thức với cuộc cách mạng khoa học công nghệ 4.0, những phương tiện truyền thông phát triển “chóng mặt”. Theo đó, con người dần bỏ quên một thói quen thanh cao đầy thi vị cuộc sống về văn hoá “đọc” sách. Thật vậy, những cuốn sách quý giá chứa đựng những tri thức của nhân loại truyền lại kinh nghiện vô giá cho các thế hệ từ những nền tảng tri thức của những thế hệ trước, các thế hệ nối tiếp đã “đứng trên vai những người khổng lồ” để có thể xây dựng tương lai tốt đẹp hơn. Do vậy, sách là đề tài phải được đặt lên hàng đầu để chúng ta bàn luận.
Ý nghĩa, tầm quan trọng của sách
Từ nhiều đời nay, ông cha ta đã lưu giữ lại những kiến thức qua sách vở và để lại đời sau cho con cháu. Mỗi cuốn sách là những chủ đề, lĩnh vực khác nhau nhưng đều với mục đích hướng tới cho người đọc những kiến thức mới về giá trị vật chất, tinh thần có cả tình cảm về vấn đề của cuộc sống và được xem là nguồn tri thức mang tính giáo dục bất tận của nhân loại như Lênin đã khẳng định: “Không có sách thì không có tri thức, không có tri thức thì không có chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản” và Đại văn hào người Nga M. Gorki cho rằng: “Tất cả những gì tốt đẹp trong tôi, tôi đều chịu ơn sách. Khi nói đến sách tôi không thể nào không cảm thấy mối cảm động sâu sắc và niềm vui mừng phấn khởi”. Một Triết gia, nhà bác học, văn hào người Pháp Denis Diderot từng khẳng định: “Ngừng đọc sách tức là ngừng tư duy”. Nhà phê bình, nhà cải cách vĩ đại của văn học Nga Bielinxki thì cho rằng: “Người nào chỉ đọc đôi chút cũng đã ở mức cao hơn nhiều so với người không đọc gì cả”. Trong thực tế, có những cuốn sách có thể làm rung chuyển cả thế giới, thức tỉnh, xốc dậy tinh thần và sức mạnh của cả một dân tộc, chẳng hạn cuốn Khuyến học của Fukuzawa Yukichi, Thép đã tôi thế đấy của nhà văn Liên Xô - Nikolai A.Ostrovsky.
Lịch sử ra đời Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam
Trên thế giới, văn hóa đọc sách đã xuất hiện trong lịch sử ở nhiều quốc gia khác nhau. Tại kỳ họp lần thứ 28 của Đại hội đồng Liên hợp quốc ở Paris (từ ngày 25/10 - 16/11/1995), Tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học Liên hợp quốc (UNESCO) đã quyết định chọn ngày 23/4 hàng năm là “Ngày sách và bản quyền thế giới” (World Book and Copyright Day). Kể từ đó đến nay, ngày hội đọc sách đã và đang mang lại những giá trị đích thực và hiệu quả to lớn. Hàng năm, hoạt động này đã thu hút sự chú ý quan tâm của hàng triệu người đọc. Hiện nay, trên thế giới đã có trên 150 quốc gia tổ chức kỷ niệm: “Ngày sách và bản quyền thế giới” với nhiều hoạt động thiết thực và chủ đề phong phú khác nhau, thu hút sự quan tâm ngày càng lớn của toàn xã hội.
Ở Việt Nam, “Ngày sách và bản quyền thế giới” được tổ chức hằng năm bắt đầu từ năm 1996. Việt Nam đã tích cực hưởng ứng và hiện thực hóa ngày này thông qua nhiều hoạt động ý nghĩa như: Triển lãm, trưng bày sách, hội thảo, giao lưu tọa đàm giữa tác giả - bạn đọc, quyên góp sách ủng hộ vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế khó khăn. Ngược dòng thời gian cho thấy, Việt nam vốn là một quốc gia hiếu học và có truyền thống đề cao vai trò của văn hóa đọc sách. Dân gian có câu “Một kho vàng không bằng một nang chữ”. Nền giáo dục Nho học Việt Nam với quan niệm “Quân tử lao tâm, tiểu nhân lao lực” đã đề cao tuyệt đối hóa việc đọc sách. Họ cho rằng, “Vạn ban giai hạ phẩm, duy hữu độc thư cao”. Nghĩa là, mọi việc đều thấp kém, chỉ có đọc sách là cao thượng. Nền giáo dục Nho học dưới chế độ phong kiến là nền giáo dục đọc sách theo kiểu “sôi kinh, nấu sử”. Mặc dù quan niệm của nền giáo dục Nho học không còn phù hợp với xã hội hiện đại, nhưng mặt tích cực của nó đã tạo ra tâm lý xã hội về việc đề cao văn hóa đọc sách. Ngày nay, trong nhiều gia đình người Việt Nam vẫn còn lưu giữ được những bộ sách truyện cổ từ thời xưa, trong văn hóa cộng đồng có các thư viện làng xã và nhiều hoạt động truyền thống liên quan đến văn hóa đọc sách. Điều đó đã góp phần nâng cao nhận thức của người dân và cộng đồng về văn hóa đọc sách.
Nhận thấy tầm quan trọng của văn hóa đọc, ngày 24/2/2014, Thủ tướng Chính Phủ đã ký Quyết định số 284/QĐ-TTg lấy ngày 21/4 hàng năm là “Ngày Sách Việt Nam” nhằm khuyến khích và phát triển phong trào đọc sách trong cộng đồng.
Để đưa văn hóa đọc phát triển lên một tầm cao mới, ngày 4/11/2021, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1862/QĐ-TTg về việc tổ chức “Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam” thay cho tên gọi “Ngày sách Việt Nam” trước đây. Theo đó, quyết định tổ chức Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam vào ngày 21/4 hàng năm trên toàn quốc, tiếp tục khuyến khích và phát triển phong trào đọc sách trong cộng đồng, tạo dựng môi trường đọc thuận lợi; hình thành thói quen đọc sách trong gia đình, trường học, cơ quan, tổ chức; góp phần xây dựng xã hội học tập. Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam là sự kiện văn hóa quan trọng đối với những người yêu sách và cả cộng đồng xã hội. Góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm bản sắc dân tộc. Đây cũng là dịp để tôn vinh giá trị của sách, khẳng định vị trí, vai trò và tầm quan trọng của sách trong đời sống xã hội. Tôn vinh người đọc và những người tham gia sưu tầm, sáng tác, xuất bản, in, phát hành, lưu giữ sách. Đồng thời, nó còn góp phần quan trọng trong việc nâng cao trách nhiệm của các cấp, các ngành đối với việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc ở Việt Nam.
Những hoạt động cơ bản của Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam
Năm 2019, nhân dịp kỷ niệm 5 năm “Ngày Sách Việt Nam” các số liệu thống kê cho thấy, trong 5 năm toàn ngành có gần 160.000 xuất bản phẩm với gần 1,9 tỉ bản sách. Như vậy, với số dân hơn 90 triệu, tính trung bình, mỗi người dân Việt Nam đang được hưởng thụ hơn 4,2 bản sách/năm” (VOV ngày 15/5/2019).
Tháng 4 năm 2022, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần đầu tiên được tổ chức trên phạm vi toàn quốc. Bộ Thông tin và Truyền thông chủ trì phối hợp với Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hội Xuất bản Việt Nam chỉ đạo tổ chức các hoạt động song song cả ở thực địa và trực tuyến, xuyên suốt tháng 4, kéo dài sang tháng 5.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam, được tổ chức tại đường Nguyễn Huệ, phường Bến Nghé, quận 1, từ ngày 19 đến ngày 24/4, với sự tham dự của hơn 20 đơn vị xuất bản và nhiều loại hình hoạt động khác nhau.
Tại Hà Nội, Ngày hội Sách và Văn hóa đọc Việt Nam năm 2022 được tổ chức từ ngày 15/4 kéo dài đến ngày 20/5/2022 với nhiều hoạt động sôi động, phong phú như: Triển lãm sách “Văn hóa đọc với cuộc sống”; giới thiệu ấn phẩm đoạt Giải thưởng sách quốc gia; giao lưu tác giả, tác phẩm; trao giải cuộc thi “Vẽ tranh theo sách”, “Viết cảm nhận một cuốn sách”… đã thu hút đông đảo độc giả, thực sự trở thành ngày hội của những người yêu sách. Không gian Phố sách Hà Nội được Hội Xuất bản Việt Nam chọn để phối hợp với Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Thông tin và Truyền thông tổ chức lễ phát động phong trào đọc sách. Cùng với những hoạt động thực địa sôi nổi, Hội sách trực tuyến quốc gia tiếp tục được tổ chức trên sàn điện tử Book365.vn với chủ đề “Thắp lửa tri thức”, nhằm đưa sách lan tỏa đến khắp vùng miền của Tổ quốc. Hội sách trực tuyến quốc gia có hơn 100 đơn vị xuất bản, phát hành trên cả nước tham gia, với khoảng 40.000 tựa sách được giới thiệu đến độc giả.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long có một con đường sách đứng thứ 5 trong cả nước, tại thành phố Cao Lãnh, con đường sách có tổng diện tích khoảng 2.300m2, hoạt động từ 7 giờ đến 22 giờ hằng ngày (Nguồn báo Việt Nam ngày 9/11/2022). Sách đã trở thành mạch tri thức gắn liền vào cuộc sống nơi “thủ phủ đất Sen hồng” từ đường phố đến các cơ sở giáo dục trên tinh thần thực hiện (Thông tư số 16/2022/TT-BGDĐT ngày 22 tháng 11 năm 2022 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo). Tỉnh Đồng Tháp có 632 cơ sở giáo dục công lập (Từ GDMN- THPT), trong đó số trường có thư viện đạt chuẩn ở cấp tiểu học: 179 trường; cấp THCS:101 trường và THPT: 32 trường.
Năm 2023, Bộ Thông tin và Truyền thông đã triển khai Kế hoạch tổ chức Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ hai. Các hoạt động chính của Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam được tổ chức trọng tâm từ ngày 15/4 đến hết ngày 01/5/2023 với thông điệp “Sách: Nhận thức - Đổi mới - Sáng tạo”; “Sách cho tôi, cho bạn”. Theo đó, việc triển khai hoạt động của Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ hai năm 2023 gắn với việc triển khai thực hiện nhiệm vụ chính trị và các ngày lễ lớn trong năm 2023 tại cấp cơ sở; các địa phương; hệ thống cơ sở giáo dục, đào tạo, thư viện công cộng; lực lượng an ninh, quốc phòng; các bộ, ngành, tổ chức hội, đoàn thể nhằm tạo sự hưởng ứng, sâu rộng trên toàn quốc, phát huy giá trị của sách, của văn hóa đọc trong cộng đồng; góp phần xây dựng đời sống văn hóa tinh thần, phát huy những giá trị đạo đức, truyền thống hiếu học của dân tộc.
Những hạn chế, bất cập của Văn hóa đọc trong bối cảnh hiện nay
Ngày nay, trước sự phát triển của công nghệ thông tin, thư viện số ra đời, sách văn hóa đọc đang có sự biến động cả về hình thức và tư duy. Xuất hiện xu thế chuyển từ đọc sách cứng sang đọc sách trên mạng. Điều đó tạo cơ hội cho người đọc có thể tiếp cận với nhiều nguồn tài liệu, nhiều sách, báo khác nhau và có thể đọc mọi lúc, mọi nơi. Tuy nhiên, với sự xuất hiện của nhiều loại hình sách, báo và nhiều kênh thông tin đa dạng, phong phú đã làm cho văn hóa đọc sách đang bị phân tán, một bộ phận thanh thiếu niên có khuynh hướng bị lôi cuốn vào khai thác văn hóa đồi trụy và thông tin độc hại trên mạng xã hội.
Điều đáng bàn luận hiện nay rất nhiều người không quan tâm đến sách, như Bộ trưởng Thông tin - Truyền thông Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng, qua 30 năm phát triển kinh tế thị trường, tỷ lệ đọc sách của người dân Việt Nam ngày càng giảm đi: “Một khảo sát quốc tế năm 2016 cho thấy người Việt Nam đọc sách ít hơn nhiều so với các nước trong khu vực, chỉ có 30% người Việt đọc sách thường xuyên, 44% thỉnh thoảng mới đọc sách, và 26% hoàn toàn không đọc sách. Trong khi người Ấn Độ đọc gần 11 giờ/tuần, người Đài Loan đọc 5 giờ/tuần, người Nhật Bản đọc 4 giờ/tuần, Hàn Quốc 3 giờ/tuần, người Việt Nam trung bình đọc chưa tới 1 giờ/tuần” (Thanh Niên onile ngày 18/4/2019). Như vậy là có tới 26% người Việt Nam hoàn toàn không đọc sách, hiện người Việt thụ hưởng 4,2 cuốn sách mới mỗi năm, nhưng trong đó 2,3 cuốn là sách giáo khoa, đồng nghĩa mỗi người mỗi năm chỉ thực sự thụ hưởng gần 2 cuốn sách. (Nguồn, trang tin trường chính trị Yên Bái ngày 17/8/2021). Theo số liệu khảo sát của Viện nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường về việc sử dụng thời gian rảnh để làm việc gì là chủ yếu, có đến 41,7% số bạn trẻ trả lời là lên mạng, 20% xem phim, 16,7% nghe nhạc và chỉ có 15% trả lời là đọc sách. Và trong một khảo sát đối với sinh viên TP.HCM, có 47,26% sinh viên nhận thức được tầm quan trọng của sách, 26.37% nghĩ rằng đọc sách là cần thiết, 25,15 cho rằng việc đọc sách là bình thường, có hay không cũng được và 1,22% nghĩ rằng việc đọc sách là không cần thiết. Đây là một thực trạng rất đáng báo động trong giới trẻ.
Có nhiều nguyên nhân làm cho văn hóa đọc đang bị sao nhãng. Nhà báo Phong Điệp, báo Nhân dân cho rằng, một phần nguyên nhân là do các bạn trẻ phải dành thời gian cho việc học quá nhiều nên những nhu cầu giải trí trong đó có đọc sách cũng bị hạn chế. Hơn nữa, trong thời đại ngày nay, văn hóa nghe, nhìn đang có phần lấn át văn hóa đọc của cộng đồng nói chung và giới trẻ nói riêng. Và còn một thực tế cũng nguy hại không kém, đó là việc đọc sách của các bạn trẻ ngày nay hầu như chỉ theo phong trào chứ không thực chất và nếu có đọc thì thường chọn những loại truyện ngôn tình, những loại sách đen. “Điều đó dẫn đến tình trạng ăn xổi, không phải là nhu cầu của bản thân, không phải mục tiêu, ước vọng của người đọc khiến lệch lạc về thị hiếu, thẩm mỹ thậm chí là kiến thức xã hội, nhận thức xã hội của các bạn trẻ hạn chế rất nhiều”, nhà báo Phong Điệp nhấn mạnh.
Sự tấn công của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi căn bản văn hóa đọc truyền thống. Nhiều người cho rằng xem một quyển sách mất quá nhiều thời gian so với lướt vào trang công nghệ 4.0. Hình ảnh trên trang sách không sáng đẹp như trên mạng, xem tranh truyện không nghe được lời đọc thoại. Với sự trợ giúp của công nghệ thông tin, kể cả bài giảng cho học sinh cũng được ông thầy internet giảng hộ. Sách giáo khoa tham khảo hay chuyên khảo phần lớn phụ huynh hướng con tham khảo sách từ trang google.
Một nguyên nhân khác đang tác động đến văn hóa đọc của giới trẻ, đó là việc xuất bản quá nhiều loại sách kém chất lượng. Ngay cả trong nhà trường từ tiểu học đến đại học, mỗi môn học có rất nhiều sách tham khảo, học sinh không biết chọn sách nào. Có những cuốn sách tham khảo mua xong không dùng đến. Đó là chưa kể những cuốn sách viết sai về kiến thức khoa học, sai cả về lỗi chính tả, lỗi in ấn, gây bức xúc cho người đọc.
Kết luận:
Sách và văn hóa đọc có ý nghĩa rất quan trọng, không chỉ nâng cao nhận thức mà còn hình thành nhân cách con người. Sách mang lại những thành tựu to lớn cho giáo dục nhà trường và giáo dục xã hội, giúp cho các thế hệ học sinh tiếp nhận được những giá trị văn hóa của nhân loại. Nhờ có sách mà khoa học phát triển, thế hệ đi sau tiếp nhận được những kinh nghiệm xã hội lịch sử của thế hệ trước làm cho xã hội loài người liên tục phát triển. Sách là một nguồn phúc lợi xã hội, một giá trị tinh thần to lớn, bình đẳng, bất kỳ ai cũng có quyền được hưởng thụ. Người đọc, không phân biệt giàu nghèo, không phân biệt tuổi tác, không phân biệt nơi cư trú đều dễ dàng tiếp cận đến những tài liệu đọc theo giá trị họ mong muốn, để họ có cơ hội cải thiện, giải tỏa chính cuộc sống của chính bản thân mình.
Ngày nay, do tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã làm xuất hiện xu hướng chuyển từ đọc sách in sang đọc sách online. Số người đọc sách in đang có xu hướng giảm bớt, nhưng số người đọc sách online đang có xu hướng tăng lên. Điều này đòi hỏi các cấp quản lý cần có quy chế định hướng cho lớp trẻ trong lựa chọn sách và đọc sách sao cho phù hợp với từng nhóm đối tượng cụ thể. Cần phân loại đọc sách vì công việc với đọc sách vì sở thích. Mặt khác, đọc sách phải có thái độ phê phán và biết vận dụng vào thực tiễn. Mạnh Tử nói: “Đọc sách mà hoàn toàn tin ở sách, thà chẳng có sách còn hơn” (tập tin bất như vô thư) .
Ý kiến bạn đọc