QUY TRÌNH HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC NGHỀ Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG CẤP THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC

Ngô Quang Binh –

Viện Nghiên cứu hợp tác phát triển giáo dục

Email:[email protected]

Tóm tắt: Bài viết tập trung phân tích và đề xuất quy trình hoạt động dạy học nghề ở các trường trung cấp theo tiếp cận năng lực. Tiếp cận năng lực trong giáo dục nghề nghiệp hướng tới mục tiêu phát triển toàn diện năng lực nghề nghiệp, bảo đảm người học có thể làm được việc thực tế sau đào tạo. Bài viết trình bày cơ sở lý luận của tiếp cận năng lực, cấu trúc quy trình dạy học nghề theo hướng này gồm năm bước: (1) Phân tích năng lực nghề, (2) Thiết kế chương trình và bài học, (3) Tổ chức dạy học, (4) Đánh giá năng lực người học, (5) Cải tiến hoạt động dạy học. Quy trình này có thể được vận dụng linh hoạt trong các trường trung cấp nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động và hội nhập quốc tế.

Từ khóa: Dạy học nghề, Tiếp cận năng lực, Quy trình dạy học, Trường trung cấp, Giáo dục nghề nghiệp.

1. Mở đầu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục - đào tạo theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, việc chuyển từ dạy học theo tiếp cận nội dung sang dạy học theo tiếp cận năng lực là xu thế tất yếu. Ở các trường trung cấp, mục tiêu đào tạo không chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức, mà quan trọng hơn là hình thành năng lực thực hành nghề nghiệp cho người học, đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp và thị trường lao động.

Dạy học nghề theo tiếp cận năng lực nhấn mạnh mối quan hệ giữa năng lực đầu ra với quá trình thiết kế, tổ chức và đánh giá dạy học. Tuy nhiên, thực tế cho thấy quy trình tổ chức hoạt động dạy học nghề ở nhiều trường trung cấp vẫn còn nặng về truyền thụ kiến thức, ít gắn kết với yêu cầu năng lực nghề nghiệp thực tế. Vì vậy, việc xây dựng một quy trình hoạt động dạy học nghề theo tiếp cận năng lực là cần thiết và cấp bách.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Cơ sở lý luận của dạy học nghề theo tiếp cận năng lực

Hoạt động dạy nghề ở các cơ sở giáo dục nghề nghiệp nói chung, ở các trường trung cấp nói riêng luôn vận động, phát triển cùng với sự vận động phát triển của điều kiện kinh tế, xã hội, của thành tựu khoa học và công nghệ, của lý luận, thực tiễn giáo dục và đào tạo hiện đại. Một trong những đặc điểm của dạy nghề là luôn gắn với các phương tiện kỹ thuật mang tính công nghệ. Hoạt động dạy và học nghề thường phải trải qua các bước, các giai đoạn khá rõ ràng. Mỗi một nghề khác nhau thường sử dụng một loại phương tiện kỹ thuật khác nhau, có quy trình công nghệ các bước vận hành có thể lặp lại được, chuyển giao được. Xây dựng quy trình hoạt động dạy học nghề cho học viên ở các trường trung cấp theo tiếp cận năng lực là biện pháp phản ánh nhu cầu tự thân của hoạt động dạy học nghề trong bối cảnh hiện nay. Mục tiêu nhằm tối ưu hóa hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học viên từ giai đoạn chuẩn bị đến giai đoạn dạy học lý thuyết, giai đoạn dạy học thực hành và giai đoạn kết thúc một chu trình dạy học.

Tiếp cận năng lực (Competency-based approach) là cách tiếp cận dạy học dựa trên việc xác định và phát triển các năng lực cụ thể mà người học cần đạt để thực hiện thành công nhiệm vụ nghề nghiệp. Năng lực được hiểu là sự tổng hợp của kiến thức, kỹ năng, thái độ và kinh nghiệm thực hành được vận dụng linh hoạt trong tình huống thực tế.

Ngày nay, do sự tác động của cuộc cách mạng công nghệ hiện đại, công nghệ dạy học đã trở thành một xu hướng phát triển của lý luận dạy học hiện đại. Xây dựng quy trình dạy học nghề cho học viên ở các trường trung cấp theo tiếp cận năng lực là con đường, biện pháp gắn kết giữa lý thuyết công nghệ dạy học với lý thuyết dạy học theo năng lực trong thực tiễn, nhằm góp phần thực hiện đổi mới giáo dục và đào tạo theo hướng công nghệ hóa, hiện đại hóa. Công nghệ dạy học với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin có thể tiến tới các hệ dạy học tối ưu, có thể chuyển giao được. Thông qua xây dựng quy trình hoạt động dạy nghề cho học viên nhằm tối ưu hóa hoạt động học của học viên. Bởi vì, mọi hoạt động của giáo viên đều tác động vào học viên, quy trình hoạt động dạy của giáo viên là mô phạm cho viên viên. Dạy theo cách nào thì học theo cách ấy. Xây dựng quy trình công nghệ dạy nghề sẽ rèn luyện cho giáo viên và học viên phương pháp, tác phong lao động khoa học, tiếp cận với thời đại công nghệ.

Nguyên tắc cơ bản của tiếp cận năng lực trong dạy học nghề gồm: Dạy học gắn liền với hoạt động nghề thực tiễn; Lấy người học làm trung tâm, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, hỗ trợ; Kết quả học tập được đánh giá qua năng lực thực hiện, không chỉ qua điểm số lý thuyết; Chương trình được thiết kế linh hoạt, hướng tới chuẩn đầu ra cụ thể; Quá trình dạy học tích hợp giữa lý thuyết và thực hành.

2.2. Quy trình hoạt động dạy học nghề ở các trường trung cấp theo tiếp cận năng lực

Bản chất của xây dựng quy trình hoạt động dạy học nghề cho học viên ở các trường trung cấp theo tiếp cận năng lực là công nghệ hóa quá trình dạy nghề thành các bước, các giai đoạn theo lô gic nội dung môn học và lô gic phát triển năng lực của người học, phù hợp lý luận dạy học hiện đại. Mọi hoạt động dạy học nghề đều diễn ra các giai đoạn chuẩn bị đến giai đoạn tiến hành và giai đoạn kết thúc. Mỗi giai đoạn có mục tiêu, nội dung, phương pháp và kết quả khác nhau. Mỗi chu trình dạy học đều phải thực hiện theo các giai đoạn, các bước, kết thúc một chu trình này là cơ sở cho một chu trình mới tiếp theo, và cứ tiếp nối các chu trình cho đến khi kết thúc quá trình đào tạo của nhà trường. Tiếp cận theo lô gic quá trình dạy học có thể chia thành các giai đoạn như sau:

2.2.1. Giai đoạn chuẩn bị dạy học nghề

Giai đoạn chuẩn bị dạy nghề có vai trò rất quan trọng. Chuẩn bị là cơ sở cho tiến hành dạy nghề thành công. Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, đôi khi giáo viên có trình độ, năng lực tốt, có kinh nghiệm thực tiễn giảng dạy lâu năm nhưng do khâu chuẩn bị không đầy đủ dẫn đến khi tiến hành các hoạt động dạy nghề không thành công. Đặc biệt, trong dạy học thực hành nghề càng cần phải có khâu chuẩn bị thật chu đáo. Nhiệm vụ chủ yếu của giai đoạn chuẩn bị dạy nghề là chuẩn bị về hồ sơ giảng dạy của giảng viên; chuẩn bị phương tiện, đồ dùng dạy học và máy móc cần thiết; chuẩn bị về tổ chức cho buổi học. Trong dạy học theo tiếp cận năng lực, công tác chuẩn bị cần phải phân tích năng lực đầu vào của học viên, chuẩn bị sự sẵn sàng bên trong về tinh thần, tâm lý cho học viên.

Để thực hiện dạy nghề cho học viên theo tiếp cận năng lực đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị cả về lý thuyết và thực hành. Mỗi giáo viên căn cứ kế hoạch được phân công trong năm học mà thực hiện chuẩn bị theo chức trách của bản thân. Giáo viên chuẩn bị cho hoạt động dạy của mình bao gồm chuẩn bị thường xuyên, chuẩn bị lâu dài về mọi mặt và chuẩn bị theo kế hoạch. Chuẩn bị theo kế hoạch dạy học đã xác định là chuẩn bị cho từng buổi học cụ thể. Chuẩn bị cho một buổi học nghề cụ thể thường được bắt đầu từ chuẩn bị giáo án, trong đó trọng tâm là chuẩn bị nội dung và phương pháp dạy học. Đồng thời với chuẩn bị giáo án, giáo viên phải chuẩn bị các điều kiện đảm bảo cho buổi học. Chuẩn bị cho một buổi học cụ thể thường phải được thực hiện xong trước khi tiến hành buổi học đó từ 2 đến 3 ngày. Kết quả của giai đoạn chuẩn bị là sự sẵn sàng bên trong và sự sẵn sàng bên ngoài của cả giáo viên và học viên cho một buổi học.

2.2.2. Giai đoạn dạy học lý thuyết nâng cao nhận thức hiểu biết về nghề

Đặc điểm dạy học lý thuyết nghề mang tính chất của lý thuyết về thực hành. Vì vậy, ngay trong khi dạy và học lý thuyết cũng mang tính quy trình khá rõ ràng. Đây là giai đoạn giáo viên tổ chức các hoạt động học tập của học viên nhằm đưa học viên tiếp cận với các kiến thức lý thuyết của các môn học theo chương trình quy định. Trong chương trình đào tạo nghề bao gồm phần lý thuyết và phần thực hành. Đối với học viên hệ trung cấp, chương trình học lý thuyết chiếm tỷ trọng ít hơn so với học thực hành. Nội dung lý thuyết gồm các môn cơ bản và các môn cơ sở của chuyên ngành, như các môn khoa học xã hội, nhân văn, các môn chính trị, đạo đức nghề, các môn luật... Đối với các môn lý thuyết nghề ở trình độ trung cấp được gắn với thực hành, đôi khi dạy học lý thuyết được thực hiện ngay trong thực hành, thông qua thực hành.

Giai đoạn dạy lý thuyết là giai đoạn mà các hoạt động sư phạm của giáo viên hướng vào tổ chức hoạt động nhận thức của học viên trong quá trình dạy học. Giáo viên phải chịu trách nhiệm về chất lượng và kết quả hoạt động dạy của chính mình. Khoa giáo viên chịu trách nhiệm về chất lượng và kết quả giảng dạy lý thuyết của khoa mình, chuyên ngành của mình đảm nhiệm. Đối với các môn cơ bản, và cơ sở của chuyên ngành, hoạt động dạy lý thuyết có thể thực hiện trong hội trường, phòng học của nhà trường, kết hợp dạy học trực tiếp với dạy học trực tuyến. Các môn lý thuyết về nghề có thể được dạy trong phòng học chuyên ngành có các thiết bị dạy học phù hợp với nghề được đào tạo, cũng có thể dạy trong thực tiễn. Quy trình dạy lý thuyết nghề được thực hiện tuân theo lô gic nội dung môn học và theo quy luật nhận thức của người học. Đó là từ bước tri giác tài liệu đến hình thành khái niệm, vận dụng thực tiễn, ôn tập củng cố và kiểm tra, đánh giá. Kết quả của giai đoạn này là nâng cao sự hiểu biết của học viên về nghề, hình thành thái độ đối với nghề theo chuẩn mực quy định.

2.2.3. Giai đoạn dạy học thực hành, rèn luyện kỹ năng, phát triển năng lực tay nghề của học viên

Thực hành nghề là một nội dung chủ yếu trong dạy nghề. Thực hành nghề có thể được thực hiện trước, trong và sau khi dạy học lý thuyết. Thực hành trước và trong khi dạy học lý thuyết là thực hành trong thực tiễn nhằm khám phá tri thức, thực hành sinh ra hiểu biết kinh nghiệm. Trong dạy học theo định hướng phát triển năng lực, hoạt động dạy học thực hành trước khi dạy lý thuyết được xem là một phương pháp dạy học đảo ngược nhằm đưa người học vào tình huống bắt buộc phải tự mình tìm kiếm cách thực hành theo sự hiểu biết của bản thân. Học viên phải tự mình tìm hiểu lý thuyết về quy trình thực hành hoặc bắt chước lẫn nhau. Sau khi thực hành xong, giáo viên sẽ giới thiệu lý thuyết chung để từng học viên tự so sánh, đối chiếu với những gì mà bản thân đã thực hành, thông qua đó từng cá nhân tự rút kinh nghiệm, tự bổ sung, hoàn thiện kiến thức lý thuyết và quy trình thực hành của chính bản thân.

Thực hành nghề sau khi đã học lý thuyết về môn học chuyên ngành là giai đoạn thực hành tổng hợp nhằm nâng cao nhận thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp cho học viên theo yêu cầu của thực tiễn. Tức là thực hành có sự dẫn dắt của lý thuyết, là sự vận dụng kiến thức lý thuyết đã học vào thực tiễn hoạt động nghề. Những thao tác, động tác thực hành của học viên trong giai đoạn này được quy định bới kiến thức lý thuyết về thực hành. Sự thành thạo các thao tác, động tác thường trở thành các kỹ năng, kỹ xảo, đến một mức độ sẽ trở thành động hình trong vô thức của học viên. Trong dạy học nghề theo tiếp cận năng lực cần phải rèn luyện cho học viên phương pháp phá vỡ động hình cũ, hình thành động hình mới, đảm bảo cho họ có thể thích ứng với yêu cầu phát triển liên tục của công nghệ trong thực tiễn.

Quy trình dạy thực hành nghề bao gồm thực hành ngay trong nhà trường và thực hành, thực tập nghề ở các doanh nghiệp. Thực hành hành nghề trong nhà trường là thực hành theo từng nội dung dạy học, từng môn học cụ thể. Sau một học phần, một nội dung học lý thuyết là học thực hành. Thực hành, thực tập ở các nhà máy, xí nghiệp, các công ty là thực hành tổng hợp về nghề được đào tạo. Học viên được đóng vai là một người thợ, một chuyên gia thực hành theo mục tiêu đào tạo để thực hành nghề. Loại hình thực hành này cần phải có sự phối hợp các lực lượng giáo viên trong nhà trường với các chuyên gia thợ lành nghề ở các doanh nghiệp để dạy cho học viên các tình huống phức tạp nhằm nâng cao trình độ chuyên môn cho học viên. Quy trình dạy thực hành nghề được thực hiện theo lô gic quy trình công nghệ vận hành của nghề và lô gic hình thành kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp của học viên. Giáo viên phải chỉ ra các thao tác, động tác, làm mẫu cho học viên bắt chước, từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao, từ các động tác nhỏ lẻ đến tổng hợp. Giáo viên từ chỗ kèm cặp cùng hoạt động với học viên dần dần thả cho học viên tự hoạt động cá nhân. Phương pháp chủ yếu trong dạy thực hành là lấy tự học, tự rèn luyện của học viên làm chính. Kết quả của giai đoạn này phà phát triển kỹ năng và năng lực cá nhân của học viên.

2.2.4. Giai đoạn kết thúc chu trình hoạt động dạy học nghề

Kết thúc hoạt động dạy nghề là giai đoạn cuối cùng của một chu trình dạy học nghề. Giáo viên phải thực hiện các hoạt động kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên. Thông qua kiểm tra, đánh giá để phân loại kết quả và chất lượng đầu ra. Đánh giá kết quả đầu ra trong dạy nghề theo hướng phát triển năng lực đòi hỏi giáo viên phải đánh giá được mức độ phát triển năng lực của học viên trong quá trình học tập tại trường và những khả năng có thể phát triển tiếp theo của học viên đó trong thực tiễn. Đây là điểm mới khác biệt so với đánh giá kết quả học tập của học viên theo phương pháp truyền thống. Đòi hỏi giáo viên phải đánh giá theo tiêu chí có định lượng rõ ràng, nhằm mục tiêu đo được mức độ phát triển năng lực của mỗi học viên ở đầu ra so với đầu vào của chính bản thân họ, đồng thời phân biệt được trình độ phát triển năng lực của từng học viên trong tập thể lớp học. Giáo viên cần đánh giá phân loại tốc độ phát triển năng lực của mỗi học viên trong lớp bằng cách lấy năng lực đầu ra trừ đi năng lực đầu vào của chính bản thân họ. Những học viên có năng lực đầu vào thấp nhưng năng lực đầu ra cao thì khả năng triển vọng phát triển sẽ cao hơn những học viên có năng lực đầu vào cao và năng lực đầu ra cũng chỉ cao ngang bằng với học viên có năng lực đầu vào thấp.

Trong giai đoạn kết thúc một chu trình của hoạt động dạy học nghề, đòi hỏi giáo viên phải tiến hành rà soát lại các hoạt động của chính mình, bổ sung, điều chỉnh nội dung, phương pháp giảng dạy của bản thân. Giáo viên phải hoàn thiện các hồ sơ dạy học, thực hiện báo cáo kết quả hoạt động theo yêu cầu của khoa và nhà trường. Trên cơ sở những đánh giá đó để điều chỉnh các hoạt động ở chu trình dạy học tiếp theo. Cứ như vậy, làm cho chu trình dạy học sau hoàn thiện hơn, có kết quả cao hơn chu trình dạy học trước.

3. Kết luận

Xây dựng quy trình dạy học nghề cho học viên theo tiếp cận năng lực là trách nhiệm của tất cả các lực lượng trong nhà trường, trước hết là Ban Giám hiệu và các khoa giáo viên. Ban Giám hiệu nhà trường quản lý toàn bộ các giai đoạn dạy nghề cho học viên trong toàn trường. Ban Giám hiệu chỉ đạo cho các khoa giáo viên tổ chức các hoạt động chuẩn bị và tiến hành dạy nghề theo chương trình, kế hoạch đã xác định. Đồng thời Ban Giám hiệu nhà trường phân công các thành viên kiểm tra từng mảng, từng mặt trong các giai đoạn dạy nghề chung của nhà trường. Các khoa giáo viên kiểm tra công tác chuẩn bị của từng giáo viên trong khoa mình và kiểm tra tất cả các giai đoạn hoạt động dạy nghề của khoa mình. Tổ chuyên môn và từng giáo viên chịu trách nhiệm về chuẩn bị, về tiến hành dạy lý thuyết, dạy thực hành nghề của tổ mình và bản thân mình.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Mạnh Cường (2011), Năng lực thực hiện và dạy học tích hợp trong đào tạo nghề, Chuyên đề khoa học, Viện Nghiên cứu phát triển giáo dục chuyên nghiệp

2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2013), Nghị quyết số 29-NQ/TƯ, Hội nghị lần thứ Tám Ban chấp hành Trung ương Khóa XI, Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội

3. Nguyễn Thị Hằng (2013), Quản lý đào tạo nghề ở các trường dạy nghề theo hướng đáp ứng nhu cầu xã hội, Luận án Tiến sĩ Quản lý giáo dục

4. Trần Đình Tuấn (2018), Sư phạm quân sự thực hành, NXB. Quân đội, Hà Nội

5. Nguyễn Viết Sự (2005), Giáo dục nghề nghiệp – Những vấn đề và giải pháp, NXB. Giáo dục, Hà Nội, 2005

6. Nguyễn Quang Việt (2015), Kiểm tra, đánh giá trong dạy học thực hành theo tiếp cận năng lực thực hiện, Luận án tiến sĩ.

PROCESS OF TEACHING AND LEARNING VOCATIONAL TRAINING IN SECONDARY SCHOOLS BASED

ON A COMPETENCY-BASED APPROACH

Ngo Quang Binh –

Institute for Research on Educational Cooperation and Development

Email: [email protected]

Abstract: The article focuses on analyzing and proposing a competency-based teaching process for vocational training at intermediate schools. Competency-based education in vocational training aims to develop learners’ professional competencies to ensure they can perform real work after graduation. The paper presents the theoretical basis of the competency-based approach and outlines a five-step process: (1) Professional competency analysis, (2) Curriculum and lesson design, (3) Teaching implementation, (4) Competency assessment, and (5) Teaching improvement. This process can be flexibly applied in vocational intermediate schools to enhance training quality and meet labor market demands in the context of international integration.

Keywords: Vocational teaching, Competency-based approach, Teaching process, Intermediate schools, Vocational education.