PGS.TS Trần Đình Tuấn -
Viện Nghiên cứu hợp tác phát triển giáo dục.
Email: [email protected]
Tóm tắt: TTHTCĐ là cơ sở giáo dục có khả năng mở ra cơ hội cho mọi người dân ai cũng được học tập theo nhu cầu và khả năng riêng của cá nhân. Mục tiêu hoạt động của các TTHTCĐ là nâng cao dân trí, bồi dưỡng nguồn nhân lực tại chỗ, tạo cơ hội cho sự phát triển kinh tế, xã hội, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân ở mọi vùng miền khác nhau. Để phát triển các TTHTCĐ đáp ứng yêu cầu mới của thực tiễn đòi hỏi phải đổi mới toàn diện cả về phương thức quản lý, về nội dung, chương trình và phương pháp tổ chức học tập.
Từ khóa: Trung tâm học tập cộng đồng; xã hội học tập; giáo dục thường xuyên; giáo dục cho mọi người.
1. Đặt vấn đề
TTHTCĐ là cơ sở giáo dục thường xuyên trong hệ thống giáo dục quốc dân, là trung tâm học tập tự chủ của cộng đồng được tổ chức trên địa bàn xã, phường và thị trấn, có sự quản lý, hỗ trợ của Nhà nước; đồng thời phải phát huy mạnh mẽ sự tham gia, đóng góp của nhân dân trong cộng đồng dân cư để xây dựng và phát triển các trung tâm theo cơ chế Nhà nước và nhân dân cùng làm.
Trong thực tiễn, mạng lưới TTHTCĐ đã và đang được phát triển với nhiều mô hình khác nhau và đã mạng lại nhiều lợi ích cho sự phát triển kinh tế, văn hóa ở các địa phương. Các TTHTCĐ đang được đánh giá là mô hình giáo dục duy nhất hiện nay ở cộng đồng có hiệu quả trong việc thực hiện mục tiêu “Giáo dục cho mọi người” và xây dựng “Xã hội học tập”. Với phương thức tổ chức: học trong thực tiễn, học bằng thực tiễn, học theo nhu cầu của thực tiễn, các TTHTCĐ đang trở thành mô hình giáo dục có tác dụng nâng cao dân trí, phát triển kinh tế, xã hội ở các địa phương, góp phần phát triển cộng đồng bền vững.
Các TTHTCĐ đã và đang khẳng định được vai trò, vị trí của mình trong thực tiễn, được người dân hưởng ứng, tích cực tham gia. Chính quá trình phát triển mạnh mẽ đó lại đặt ra yêu cầu mới về cơ chế quản lý, phương thức hoạt động của các TTHTCĐ. Mặc dù Đảng, Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành nhiều văn bản pháp lý nhằm tạo ra hành lang pháp lý đảm bảo cho hoạt động của các TTHTCĐ, nhưng trước sự vận động, phát triển của thực tiễn đang đặt ra những khó khăn bất cập mới đòi hỏi cần phải nghiên cứu tìm ra các giải pháp phù hợp.
Ngày nay, khi mà cuộc các mạng công nghiệp lần thứ tư đang tấn công vào mọi lĩnh vực hoạt động của xã hội, với sự xuất hiện và thâm nhập của công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu, công nghệ năng lượng, trí tuệ nhân tạo AI, kết nối vạn vật… đang đặt ra những cơ hội và thách thức mới đòi hỏi ngành Giáo dục nói chung, các TTHTCĐ nói riêng phải tự vận động, phát triển nâng tầm để thích ứng với xu thế phát triển của thời đại.
Hội thảo khoa học: Phát triển hệ thống trung tâm học tập cộng đồng – Thực trạng và định hướng đổi mới
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Vai trò của TTHTCĐ đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của cộng đồng
Tổng Giám đốc UNESCO khu vực, ông Victor Ordonez, đánh giá như sau: “TTHTCĐ có thể coi là phát minh quan trọng nhất mà bấy lâu nay thế giới đang tìm kiếm”. Điều đó đã nói lên vai trò quan trọng của TTHTCĐ. Trong thực tiễn, đã có nhiều quốc gia triển khai xây dựng TTHTCĐ, đã có những công trình nghiên cứu, tổng kết, đánh giá về ưu điểm của THHTCĐ.
Ở Việt Nam, Đảng, Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành nhiều văn bản lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng xã hội học tập nói chung, xây dựng, phát triển TTHTCĐ nói riêng. Ngay từ năm 2002, Hội nghị TW lần 6 khóa IX đã xác định: “Phát triển các hình thức học tập cộng đồng ở các xã, phường gắn với nhu cầu thực tế của đời sống kinh tế - xã hội, tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người có thể học tập suốt đời, hướng tới xã hội học tập”. Tiếp đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của TTHTCĐ tại xã, phường, thị trấn.
Các văn bản trên đây cùng với các công trình khoa học về xã hội hóa giáo dục, về giáo dục thường xuyên đã phản ánh vai trò, tầm quan trọng của TTHTCĐ. Những năm gần đây đã có nhiều tài liệu, nhiều diễn đàn đề cập đến vai trò của TTHTCĐ với nhiều góc độ tiếp cận khác nhau. Nhìn chung, các tác giả, các nhà khoa học, các nhà quản lý và người dân đều đánh giá cao vai trò của TTHTCĐ.
Hoạt động của TTHTCĐ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người ở mọi lứa tuổi được học tập thường xuyên, học tập suốt đời (Learning all the time ; Learning everywhere; learning Lifelong); được phổ biến kiến thức và sáng kiến kinh nghiệm trong sản xuất và cuộc sống góp phần xoá đói giảm nghèo, tăng năng suất lao động, giải quyết việc làm; nâng cao chất lượng cuộc sống của từng người dân và cả cộng đồng; là nơi thực hiện việc phổ biến chủ trương, chính sách, pháp luật đến với mọi người dân.
TTHTCĐ là cơ sở để thực hiện xã hội học tập, xây dựng nền kinh trế tri thức. Không có TTHTCĐ thì không có xã hội học tập, không có xã hội học tập thì không có nền kinh tế tri thức.
TTHTCĐ là trường học đa năng của mọi người dân, góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân lực tại chỗ cho cộng đồng. Nhờ có TTHTTCĐ mà mọi người dân ai cũng được học hành, được tiếp nhận những thành tựu của khoa học, công nghệ hiện đại và biết ứng dụng thành tựu đó vào thực tiễn công việc và cuộc sống hằng ngày..
Thông qua TTHTCĐ mà các địa phương mở ra nhiều ngành nghề khác nhau, nhiều mô hình hoạt động đa dạng tạo cơ hội cho sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội góp phần nâng cao đời sống vật chất tinh thần của người dân.
2.2. Thực trạng TTHTCĐ, những khó khăn, hạn chế và nguyên nhân
2.2.1. Thực trạng mạng lưới và quy mô phát triển của các TTHTCĐ
Theo số liệu của Vụ Giáo dục thường xuyên, Bộ Giáo dục và Ðào tạo, năm học 2021 - 2022, cả nước có 10.912 TTHTCĐ, đạt tỷ lệ 95,14% xã, phường, thị trấn. Số lượt người học tham gia các lớp chuyên đề phổ biến cập nhật kiến thức, kỹ năng và các lớp bồi dưỡng thường xuyên khác tại TTHTCĐ là hơn 14 triệu lượt người (tăng hơn 477 nghìn lượt người so với năm học 2020-2021). Một số địa phương đã thu hút được nhiều lượt người tham gia học tập tại TTHTCĐ như: TP Hồ Chí Minh (hơn 3 triệu lượt người), Nghệ An (1.236.621 lượt người), Thái Bình (904.151 lượt người); Vĩnh Long (497.412 lượt người)... Nhiều địa phương khác cũng đã huy động được hàng trăm nghìn lượt người tham gia học tập chuyên đề, bồi dưỡng tại các TTHTCĐ.
Số liệu thống kê trên đây cho thấy, mạng lưới TTHTCĐ đã lan tỏa ra hầu hết các xã, phường, thị trấn trong toàn quốc (95,14%). Số lượng người tham gia học tập ở các TTHTCĐ ngày càng tăng, năm sau cao hơn năm trước (hơn 14 triệu lượt người tham gia, tương đương hơn 14% tổng dân số cả nước, đây là tỷ lệ rất cao). Các loại hình học tập ngày càng đa dạng. Điều đó chứng tỏ rằng TTHTCĐ đang trở thành một làn sóng mới trong hệ thống GDTX.
2.2.2. Thực trạng mô hình tổ chức của các TTHTCĐ
Trong những năm qua, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, nhiều ngành nghề mới được hình thành, tạo cơ hội cho các mô hình kinh tế tư nhân theo nhóm nhỏ và kinh tế hội gia đình được tự do phát triển. Điều đó đã dẫn đến nhu cầu về nguồn nhân lực lao động và nhu cầu học tập của người dân trong cộng đồng dân cư ngày càng tăng cao. Đó là nguyên nhân dẫn đến thực trạng ngày càng xuất hiện nhiều lớp học với nhiều mô hình tổ chức khác nhau. Quá trình bùng nổ về số lượng các lớp học, lớp bồi dưỡng với các hình thức tổ chức học tập, bồi dưỡng đa dạng, phong phú và linh hoạt, sáng tạo đã làm cho các TTHTCĐ ở các địa phương phát triển cả về số lượng, chất lượng, về phương thức hoạt động và cơ cấu tổ chức. Nhiều mô hình tổ chức của TTHTCD được các địa phương sáng tạo ra phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương và nhu cầu của người học. Tiếp cận dưới góc độ quản lý, có thể phân thành các mô hình cơ bản như sau:
Một là, mô hình TTHTCĐ do chính quyền tổ chức, được người dân tham gia. Đây là mô hình nhà nước và nhân dân cùng làm. Mô hình này lấy chính quyền xã làm trung tâm. Chính quyền xã tổ chức ra TTHTCĐ của xã. Ban tổ chức của TTHTCĐ về cơ bản được thực hiện theo các Điều 11 đến Điều 14 của Quy chế tổ chức và hoạt động của TTHTCĐ tại xã, phường, thị trấn (Quyết định Số: 10/VBHN-BGDĐT ngày 14 tháng 3 năm 2014 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT). Tuy nhiên do nhiều lý do khác nhau nên một số TTHTCĐ đã vận dụng cho phù hợp với điều kiện thực tiễn. Theo đó, Giám đốc TTHTCĐ có thể do một thành viên là cán bộ đương chức của xã phụ trách và các thành viên khác được chọn trong số những người có uy tín, có trách nhiệm và có kinh nghiệm thực tiễn về các ngành nghề chủ công trên địa bàn xã. Cơ chế tổ chức là tự nguyện, tự chủ, không có lương (có thể có phụ cấp theo thỏa thuận). Chính quyền có thể hỗ trợ một phần về cơ sở vật chất theo quy chế và theo khả năng thực tiễn. Ban tổ chức TTHTCĐ có nhiệm vụ phối hợp với các cơ quan chức năng cấp trên thuộc quận, huyện để khai thác thế mạnh của địa phương; định hướng và tổ chức cho người dân ở các thôn, bản, tổ dân phố, các nhóm nhỏ và cá nhân các hộ gia đình tham gia học tập, bồi dưỡng theo các chủ đề nhằm phát triển các nghề phù hợp với thực tiễn của địa phương và xu hướng phát triển của xã hội.
Đây là mô hình TTHTCĐ đang được tổ chức phổ biến ở các địa phương. Tuy nhiên, mỗi địa phương cụ thể có cách tổ chức khác nhau. Ưu điểm của mô hình này là có tính tổ chức khá chặt chẽ, có trụ sở cố định và có sự chỉ đạo, hỗ trợ trực tiếp của chính quyền cấp xã, phường, thị trấn. Hạn chế của mô hình này là các thành viên trong Ban tổ chức của TTHTCĐ không chuyên trách, tính rằng buộc trách nhiệm không cao. Do đó có thể dẫn đến tình trạng một số thành viên không tích cực, Ban tổ chức của TTHTCD không hoạt động hết khả năng.
Hai là, mô hình TTHTCĐ do người dân tổ chức, được chính quyền hỗ trợ. Đây là mô hình mang tính tự chủ của người dân. Do người dân tổ chức theo nhu cầu của cá nhân hay của một nhóm người. Một số người dân có nhu cầu học tập về một nội dung gì đó, tự họ tập hợp lại thành nhóm hoặc tổ chức các lớp tự học và tự mời chuyên gia về giảng dạy. Mô hình này được tổ chức rất linh hoạt cả ở thành thị và nông thôn, đang thu hút được nhiều người tham gia. Có thể kể đến các nhóm, các lớp, các hội như sau:
Hội Khuyến học theo dòng họ, do trưởng họ đứng ra chủ trì để tổ chức học tập cho các thành viên trong họ. Có những dòng họ đã quyên góp được quỹ khuyến học lên hàng chục tỷ đồng. Việc sử dụng quỹ khuyến học không chỉ chi cho mở lớp, mở thư viện, tổ chức các hoạt động học tập trong dòng họ mà còn chi cho các hoạt động học tập của trẻ em và người dân gặp khó khăn ở các địa phương, các vùng miền khác nhau. Tùy theo khả năng của từng dòng họ mà quy mô tổ chức rộng hẹp cũng khác nhau.
Hiện nay, đang xuất hiện các lớp học trực tuyến và lớp học ảo trên mạng xã hội. Rất nhiều ngành nghề và các kỹ năng được tổ chức đào tạo, bồi dưỡng miễn phí bằng các lớp học trực tuyến, lớp học ảo trên mạng xã hội. Ngoài những lớp đào tạo, bồi dưỡng nghề cho người lao động còn có các lớp đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng sống; các lớp học hát, học múa, học dân vũ, học thể dục … Các loại hình lớp học này xuất hiện cả trên mạng xã hội và cả trong thực tiễn hàng ngày với quy mô người tham gia rất đông, trên phạm vi rộng.
Những năm gần đây trên mạng xã hội xuất hiện các lớp học ngoại ngữ dành cho người cao tuổi. Đặc biệt các lớp học Tiếng Trung miễn phí được dạy và học theo hình thức trực tuyến có quy mô trong phạm vi toàn quốc, với nhiều lớp theo các trình độ khác nhau. Đối tượng học là những người có nhu cầu, không kể nghề nghiệp, không phân biệt tuổi tác (có người trên 80 tuổi vẫn tham gia học rất tích cực). Thời gian học cả ngày, cả đêm, lúc nào cũng có lớp, tạo điều kiện cho nhiều người có thể tham gia học được. Đồng thời với các lớp học tập trung trên mạng xã hội còn có các lớp các nhóm nhỏ được tổ chức trong thực tiễn.
Ở nông thôn thường có Hội những người làm vườn. Trong đó có Hội trồng cây cảnh; Hội trồng cây ăn quả; Hội trồng cây công nghiệp; Hội trồng cây dược phẩm… Hội những người chăn nuôi. Trong đó có Hội nuôi ong mật; Hội nuôi cá lồng; Hội chăn nuôi gà; Hội những người làm nghề thủ công … Các hội này thường xuyên phải tổ chức các lớp học để truyền thụ cho nhau quy trình công nghệ chăn nuôi, trồng trọt và các chủ trương, chính sách, các yêu cầu mới trong nghề.
Đây là các loại hình thuộc mô hình TTHTCĐ do người dân tự tổ chức. Ưu điểm của mô hình này là có tính năng động, sáng tạo rất cao. Nội dung dạy và học thiết thực cho người học. Người học được tự mình lựa chọn nội dung và phương thức học phù hợp theo nhịp độ cá nhân. Hạn chế của mô hình này là tính tổ chức thiếu chặt chẽ, nội dung dạy và học đôi khi chưa được kiểm chứng. Đây là loại hình tổ chức học tập cộng đồng rất có hiệu quả nhưng chưa được quản lý của các cơ quan chức năng.
2.2.3. Thực trạng nội dung, phương pháp và hình tổ chức học tập ở các TTHTCĐ
Nội dung học tập: Cần gì học nấy. Theo quy định nội dung học tập ở các TTHTCĐ gồm 5 nhóm nội dung: Phổ biến chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước; chuyển giao tiến bộ khoa học, kỹ thuật; dạy nghề, tạo việc làm; bổ túc văn hóa, xóa mù chữ; nâng cao chất lượng cuộc sống. Trên cơ sở 5 nhóm nội dung đó, nội dung học tập ở các TTHTCĐ được thực hiện theo phương thức cần gì học nấy. Nội dung học tập mang tính thiết thực với người dân. Không có chương trình, nội dung cố định theo từng lớp, từng khóa mà nội dung được thiết kế theo nhu cầu của người học. Đối với các lớp học tập trung thì nội dung được TTHTCĐ phối hợp với các cơ quan chức năng lựa chọn nội dung phù hợp. Đối với các lớp do người dân tự tổ chức thì nội dung học tập do người dân tự xác định.
Phương pháp học tập: Lấy thực hành làm chính. Hiện nay phương pháp học tập cơ bản ở các TTHTCĐ là phương pháp thực hành. Người dân được các chuyên gia hướng dẫn về cách làm, được quan sát cách làm trong thực tiễn và trực tiếp thực hành theo quy trình công nghệ có sẵn. Trong những trường hợp cụ thể, cần phải dạy và học theo phương pháp cầm tay chỉ việc.
Thí dụ: Các TTHTCĐ ở các xã miền núi Thanh Hóa đã được Nhà máy đường Lam Sơn cử chuyên gia khoa học về để giúp người dân học tập nắm được kỹ thuật trồng mía. Trong đó bao gồm kỹ thuật làm đất, kỹ thuật chọn giống, kỹ thuật trồng mía, kỹ thuật bón phân và chăm sóc theo từng giai đoạn. Người dân thực hiện đúng từng công đoạn theo yêu cầu của chuyên gia. Kết thúc từng công đoạn đều được chuyên gia nghiệm thu rồi mới chuyển sang công đoạn tiếp theo. Đây là mô hình liên kết 4 nhà giữa nông dân với doanh nghiệp và nhà khoa học dưới sự hỗ trợ của nhà nước nhằm gắn sản xuất với chế biến tiêu thụ để thúc đẩy nông nghiệp phát triển ổn định, bền vững ở nông thôn ở miền núi Thanh Hóa trong những năm qua. Phương pháp học tập này trong thực tế đã chứng minh rằng phù hợp với đa số đối tượng người dân.
Hình thức tổ chức: học trong thực tiễn, học trên mạng, học theo nhóm nhỏ. Học trong lớp kết hợp với học ngoài thực địa, học trong thực tiễn, học bằng thực tiễn. Lấy thực tiễn làm mục đích và động lực của việc học. Một số TTHTCĐ đã cử những người đại diện đi thăm quan các đơn vị, các địa phương khác để học tập kinh nghiệm thực tiễn và về phổ biến cho địa phương mình. Ngày nay, với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin, hình thức học tập trên mạng xã hội đang có xu hướng phát triển. Nhiều địa phương, người học tự mình tổ chức thành các nhóm nhỏ để học trên mạng, sau đó cả nhóm ngồi với nhau trao đổi trực tiếp hoặc trực tuyến về những điều lĩnh hội được.
2.2.4. Thực trạng kết quả đạt được của các TTHTCĐ
Ngày 10 tháng 6 năm 2023, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức Lễ phát động Phong trào “Cả nước thi đua xây dựng xã hội học tập, đẩy mạnh học tập suốt đời giai đoạn 2023 - 2030” tại Trường Đại học Phenikaa (Hà Nội). Số liệu báo cáo tại buổi lễ cho biết thực trạng kết quả đạt được của cả nước như sau: Thực trạng triển khai thực hiện Đề án “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021 - 2030” đã mang lại nhiều kết quả quan trọng. Mạng lưới cơ sở giáo dục thường xuyên được củng cố và phát triển nhanh chóng về số lượng, đa dạng về mô hình, hoạt động, mang lại hiệu quả thiết thực, đáp ứng tốt hơn nhu cầu học tập của người dân.
Tính đến tháng 6 năm 2023 cả nước có 17.459 cơ sở giáo dục thường xuyên, trong đó có 71 trung tâm giáo dục thường xuyên cấp tỉnh; 619 trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên cấp huyện (cũ); 10.912 trung tâm học tập cộng đồng; 5.642 trung tâm ngoại ngữ, tin học; 658 cơ sở, trung tâm thực hiện giáo dục kỹ năng sống. Đặc biệt số lượng cơ sở giáo dục thường xuyên tư thục tăng nhanh.
Tại Thanh Hóa, bình quân mỗi năm các TTHTCĐ mở được từ 15.000 đến gần 30.000 lớp học, thu hút cả triệu lượt người tham gia. Trong năm 2019 mở được 28.669 lớp với hơn 1,5 triệu lượt người tham gia học tập. Tính riêng trong 6 tháng đầu năm 2020, các TTHTCĐ trong tỉnh đã mở được gần 7.000 lớp học, thu hút trên 573.700 lượt người tham gia học tập ở cả 5 nhóm nội dung: Phổ biến chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước; chuyển giao tiến bộ khoa học, kỹ thuật; dạy nghề, tạo việc làm; bổ túc văn hóa, xóa mù chữ; nâng cao chất lượng cuộc sống. (Nguồn: Nhiều khó khăn trong hoạt động của các trung tâm học tập cộng đồng; https://baothanhhoa.vn/giao-duc/nhieu-kho-khan-trong-hoat-dong-cua-cac-trung-tam-hoc-tap-cong-dong/125636.htm)
Các mô hình TTHTCĐ ở Thanh Hóa đang lan tỏa trở thành trường học của mọi tầng lớp người dân ở các làng xã trong tỉnh. Đặc biệt, mô hình TTHTCĐ ở xã Phùng Minh (Nay là xã Kiên Thọ), là một mô hình mở đang phát huy tác dụng mang lại hiệu quả thiết thực. Đây là một xã vùng sâu, vùng xa của tỉnh Thanh Hóa, nằm cách đường quốc lộ khoảng 12 km, giao thông đi lại khó khăn; kinh tế thuần nông. Dân cư trên địa bàn xã chủ yếu là đồng bào dân tộc mường, hầu hết các thôn, bản đều phải nhận hỗ trợ của nhà nước theo chế độ 135, số các hộ nghèo luôn chiếm tỷ lệ thuộc nhóm cao trong tỉnh. Đến nay, xã đã đạt chuẩn nông thôn mới. Ủy ban nhân dân xã, Bệnh xá, các trường học đã được xây dựng khang trang. Về giao thông, tất cả các thôn, bản đã có đường bê tông, xã có đường nhựa nối ra đường Hồ Chí Minh, đến năm 2022 trên địa bàn xã đã hoàn thành 3 cây cầu cứng bắc qua sông Âm. Đường nông thôn đã có cống thoát nước, có điện thắp sáng ban đêm.
Trao với bà Nguyễn Thị Đào nguyên Hiệu trưởng Trường Mầm non xã Phùng Minh nay đã nghỉ hưu, bà cho biết, Phùng Minh là xã miền núi, diện tích 12,71 km², dân số 3.365 người, toàn xã có 1 trường mầm non, một trường liên cấp tiểu học và trung học cơ sở. Năm 2022 cả hai trường đều đạt chuẩn quốc gia. Khu hội trường của UBND xã mới được cải tạo nâng cấp. TTHTCĐ của xã đã có văn phòng riêng; tất cả các thôn trong xã đều đã có nhà văn hóa kiên cố, đi vào hoạt động thường xuyên. Nhà văn hóa thôn đã trở thành TTHTCĐ của người dân trong khu vực. Tùy theo chủ đề học tập cụ thể mà TTHTCĐ của xã lựa chọn nhà văn hóa của thôn nào làm điểm học tập cho phù hợp. Học viên của các lớp học chủ yếu là người trong thôn, nhưng có khi mở rộng đến cả người dân của các thôn khác và các xã lân cận có nhu cầu. Kết quả hoạt động của TTHTCĐ không chỉ đóng vai trò chủ yếu trong việc nâng cao dân trí mà đã góp phần đột phá mở rộng các ngành nghề, phát triển kinh tế, văn hóa của đại phương.
Tại làng Cốc và làng Chu là hai làng xa nhất của xã phùng minh (nay là xã Kiên Thọ) đã xuất hiện nhiều hộ gia đình làm ăn khá giả. Mô hình liên kết 4 nhà trong trồng mía cung cấp nguyên liệu cho nhà máy đường Lam Sơn được phát triển khá mạnh. Một số hộ gia đình đã tự mình mua xe ô tô tải trọng tải lớn để thu mua mía trên địa bàn chở cho nhà máy đường. Mô hình trồng cây ăn quả, trồng cây cảnh và các mô hình chăn nuôi được mở rộng. Trước đây chỉ nuôi lợn, gà, nuôi cá lồng nay mở rộng sang chăn nuôi dê núi, nuôi lợn rừng, nuôi ong mật. Ông Lê Hữu Khoản là Thượng tá bộ đội nghỉ hưu đến nay đã trở thành chủ trang trại ong ở làng Cốc. Sở dĩ các các ngành nghề có thể phát triển mở rộng và đứng vững được là nhờ có sự hướng dẫn về kỹ thuật của TTHTCĐ. Bên cạnh sự phát triển về kinh tế, các hoạt động văn hóa, thể dục, thể thao cũng được lan tỏa thành phong trào ở các làng xã. Các đội bóng chuyền, bóng đá, cầu lông, các hoạt động đi bộ, nhảy dân vũ trở thành phổ biến cho các lứa tuổi. Một số nhà văn hóa thôn đã có tủ sách làm thư viện mở cửa tự do cho học sinh và người dân. Nhiều gia đình có dàn karaoke để mọi người trong thôn cùng đến hát.
Có thể nói TTHTCĐ đã thực sự trở thành trường học của mọi người dân, đã góp phần nâng cao dân trí, phát triển kinh tế, văn hóa làm thay đổi bộ mặt của cả nông thôn và thành thị, từ miền xuôi đến miền núi.
2.2.5. Những khó khăn, hạn chế và nguyên nhân của những khó khăn, hạn chế đó trong hoạt động của các TTHTCĐ
- Nhận thức của cán bộ quản lý các cấp và người dân về TTHTCĐ chưa đầy đủ, chưa đồng bộ. Nhiều cán bộ địa phương có nhận thức chưa đầy đủ và đơn giản về TTHTCĐ. Cho rằng đây là vấn đề không quan trọng, chưa cấp thiết, chưa cần đầu tư nhiều công sức và kinh phí, chỉ cần duy trì có hoạt động là được. Có cán bộ cho rằng TTHTCĐ là một tổ chức phụ, là việc của ngành giáo dục, không phải của ngành mình, không cần quan tâm. Nhận thức, tư duy, tâm lý, thói quen làm ăn nhỏ lẻ, cát cứ của người dân có được đổi mới nhưng chậm chưa đáp ứng sự vận động phá triển của thực tiễn. Đây vừa là thực trạng hạn chế vừa là nguyên nhân dẫn đến TTHTCĐ chưa được đầu tư đúng mức.
- Năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý còn hạn hẹp, cơ chế quản lý, phương thức tổ chức ở các TTHTCĐ chậm đổi mới. Hầu hết giám đốc trung tâm đều là chủ tịch, phó chủ tịch UBND xã, thị trấn kiêm nhiệm, phần lớn đều bận công tác chính quyền nên chưa dành nhiều thời gian cho việc quản lý trung tâm, thậm chí nhiều địa phương còn “khoán trắng” cho hội khuyến học. Năng lực của cán bộ trung tâm còn nhiều hạn hẹp, trách nhiệm chưa cao chủ yếu trông chờ sự chỉ đạo của cấp trên. Việc kiện toàn bộ máy quản lý của nhiều trung tâm chậm, chưa hiệu quả. Phần lớn các trung tâm thiếu cán bộ quản lý có chuyên môn sâu và am hiểu phương pháp điều hành loại thiết chế giáo dục dành cho người lớn; phần đông không được đào tạo bài bản, ít bồi dưỡng thường xuyên; một số chưa yên tâm công tác do chế độ phụ cấp còn thấp và kiêm nhiệm quá nhiều việc.
- Công tác điều hành, phối hợp các lực lượng tham gia hoạt động cùng với các TTHTCĐ chưa tốt. Các TTHTCĐ hoạt động mang tính độc lập, cát cứ làng xã, thiếu sự liên kết hỗ trợ lẫn nhau. Rất ít các TTHTCĐ thực hiện được liên kết giữa 4 nhà hoặc liên kết các ngành nghề trong phạm vi khu vực tỉnh, quốc gia. Sự hợp tác, liên kết huy động các lực lượng tham gia tăng cường việc cung cấp cơ hội học tập cho cộng đồng còn mờ nhạt, chưa chặt chẽ. Chưa huy động được sức mạnh của cộng đồng, chưa huy động được tiềm năng, thế mạnh của từng địa phương, nhất là chưa huy động hết những người con của thôn, làng thành đạt đang sinh sống ở mọi nơi tham gia phát triển TTHTCĐ.
- Hoạt động của các TTHTCĐ thiếu tính linh hoạt, chậm đổi mới thích ứng với sự vận động phát triển của thực tiễn. Mô hình TTHTCĐ đang bị giới hạn trong phạm vi xã phường thị trấn chưa đáp ứng nhu cầu phát triển học tập mọi lúc, mọi nơi của người dân. Đặc biệt các vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa khoảng cách giữa các thôn bản đến trung tâm xã khá xa, đi lại khó khăn đối với trẻ em, phụ nữ và người cao tuổi. Với nhu cầu học tập của người dân cao và đa dạng đòi hỏi bên cạnh mô hình TTHTCĐ xã, phường, thị trấn như hiện nay cần có thêm những mô hình TTHTCĐ nhỏ, linh hoạt hơn như TTHTCĐ thôn, liên thôn để dễ quản lý và tạo được nhiều cơ hội học tập tại TTHTCĐ cho người dân hơn nữa.
Xây dựng TTHTCĐ chưa gắn với định hướng xây dựng xã hội học tập, chưa được thực hiện theo nguyên lý cơ bản của lý thuyết giáo dục thường xuyên. Sự hỗ trợ và giám sát của địa phương đối với các TTHTCĐ chưa nhiều, chưa tốt, công việc này chủ yếu giao cho ngành giáo dục và đào tạo các cấp thực hiện, ít có sự chủ động phối hợp của các ngành khác;
- Cơ sở vật chất, điều kiện đảm bảo cho hoạt động của TT HTCĐ còn nhiều bất cập, thiếu thốn, ít được đầu tư. Tại một số địa phương, các điều kiện bảo đảm cho trung tâm hoạt động vẫn còn thiếu nhiều. Hầu hết các trung tâm đều sử dụng cơ sở vật chất hiện có của xã như hội trường, nhà văn hóa xã. Trang thiết bị, đặc biệt là máy tính phục vụ cho hoạt động của TTHTCĐ thiếu hoặc quá cũ, xuống cấp, khai thác kém hiệu quả. Ở nhiều trung tâm ban giám đốc phải sử dụng chung phòng làm việc với các tổ chức đoàn thể trong xã.
- Kinh phí đảm bảo cho hoạt động của TTHTCĐ hạn hẹp. Nhiều địa phương chưa huy động được nguồn kinh phí khác ngoài kinh phí hỗ trợ từ ngân sách Nhà nước 20 triệu đồng/năm/trung tâm đối với khu vực miền xuôi và 25 triệu đồng đối với khu vực miền núi.
- Đội ngũ giáo viên biệt phái thiếu về số lượng chậm được bổ sung. Hiện tại, toàn tỉnh Thanh Hóa chỉ có hơn 100/559 trung tâm có giáo viên biệt phái. Số lượng này ngày một giảm (do GV nghỉ hưu chưa kịp bổ sung) đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng hoạt động của các trung tâm.
- Quy mô, chất lượng và hiệu quả hoạt động của các TTHTCĐ chưa đồng đều. Những ngành nghề có sự liên kết 4 nhà (nhà nông, nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp) hoặc có sự hỗ trợ của doanh nghiệp thì quy mô phát triển mạnh, hiệu quả cao, còn những ngành không có sự hỗ trợ của doanh nghiệp, không liên kết 4 nhà thì quy mô nhỏ, hiệu quả phập phù (như nuôi ong, nuôi cá lồng, nuôi dê, nuôi lợn rừng, trồng cây ăn quả…). Theo đánh giá của ngành chức năng ở Thanh Hóa có khoảng 20% số trung tâm có lượng người tham gia học tập ít, nội dung hoạt động nghèo nàn, thiếu hấp dẫn, thậm chí có nơi còn tổ chức mang tính hình thức. Nhiều trung tâm mở lớp đào tạo dạy nghề nhưng lại chưa giải quyết được khâu tạo việc làm, nên đã làm hạn chế quy mô đào tạo...
2.3. Kinh nghiệm và giải pháp phát triển TTHTCĐ trong bối cảnh mới
2.3.1. Kinh nghiệm xây dựng TTHTCĐ
Từ thực tiễn xây dựng TTHTCĐ của các địa phương trong những năm qua, có thể rút ra một vài kinh nghiệm ban đầu như sau:
Một là, lấy dân làm gốc, xuất phát từ dân, dựa vào dân, hướng vào dân. Xây dựng và hoạt động của TTHTCĐ phải đáp ứng nhu cầu học tập, phát triển kinh tế, văn hóa nâng cao đời sống vật chất và đời sống tinh thần của người dân trên địa bàn. Mọi hoạt động của TTHTCĐ phải xuất phát từ nhu cầu của người dân, dựa vào dân để hoạt động, hướng vào dân để phục vụ.
Hai là, xây dựng TTHTCĐ theo cơ chế mở, gắn với xây dựng xã hội học tập, tạo cơ hội để người dân được học mọi lúc, mọi nơi. Mở rộng các điểm TTHTCĐ xuống các thôn bản, các khu vực dân cư theo nhu cầu học tập của người dân. Đặc biệt, trong bối cảnh sáp nhập các xã như hiện nay, việc mở rộng các THHTCĐ xuống các thôn bản càng trở nên cấp thiết. Đa dạng hóa các mô hình TTHTCĐ theo địa bàn, theo ngành nghề, theo dòng họ, theo nhóm người… Xây dựng mạng lưới liên kết TTHTCĐ với các cơ sở giáo dục, với các tổ chức xã hội, các cơ sở sản xuất và các chuyên gia trên các lĩnh vực. Gắn hoạt động của TTHTCĐ với phát triển xã hội học tập.
Ba là, phân cấp, phân quyền mềm dẻo trong quản lý TTHTCĐ, phát huy tính tự chủ của người dân. Kết hợp phương thức quản lý của nhà nước với tự quản của người dân. Đối với các TTHTCĐ ở các thôn, bản, tổ dân phố lấy nhà văn hóa của thôn, bản và tổ dân phố làm trung tâm, giao cho tổ trưởng phụ trách. Các TTHTCĐ ở các làng nghề, các dòng họ, các nhóm hãy để cho họ tự cử ra người phụ trách, tự xây dựng quy chế hoạt động nội bộ.
2.3.2. Giải pháp phát triển TTHTCĐ trong bối cảnh mới, sau khi sáp nhập xã
Một là, tăng cường tuyên truyền, giáo dục, bồi dưỡng nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý và người dân về TTHTCĐ. Mục tiêu của giải pháp này nhằm nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý và người dân về vai trò của TTHTCĐ, nắm được phương thức tổ chức hoạt động của các TTHTCĐ, tạo ra môi trường xã hội tích cực thu hút nhiều người cùng tham gia.
Căn cứ vào đối tượng cụ thể để xác định nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức tuyên truyền, giáo dục và bồi dưỡng cho phù hợp. Có các nội dung tuyên truyền, giáo dục chung, có các nội dung bồi dưỡng riêng. Đặc biệt, đối với đội ngũ cán bộ kiêm nhiệm ở các TTHTCĐ cấp xã, phường, thị trấn và cán bộ chủ trì ở các trung tâm vệ tinh cần phải được bồi dưỡng về nghiệp vụ quản lý TTHTCĐ. Phương thức kết hợp bồi dưỡng với tự bồi dưỡng, lấy tự bồi dưỡng làm chính.
Mọi hoạt động tuyên truyền, giáo dục, bồi dưỡng cho các đối tượng cán bộ và người dân về TTHTCĐ đều phải được thực hiện có tổ chức, có mục đích, có nội dung, chương trình, kế hoạch rõ ràng.
Hai là, đổi mới cơ chế quản lý, xây dựng kế hoạch tổng thể phát triển TTHTCĐ đáp ứng nhu cầu học tập của người dân trong từng giai đoạn cụ thể. Nội dung của giải pháp này là xây dựng, bổ sung, hoàn thiện các văn bản quản lý nhà nước, thực hiện phân cấp, phân quyền, tăng quyền tự chủ cho cơ sở, tạo hành lang pháp lý thúc đẩy sự phát triển của TTHTCĐ phù hợp với yêu cầu của thực tiễn sau khi sáp nhập xã.
Để TTHTCĐ phát triển mạnh và đúng hướng thì nhất thiết phải có kế hoạch. Không chỉ có kế hoạch từng năm mà phải có kế hoạch tổng thể 5 năm, 10 năm định hướng cho quá trình phát triển lâu dài.
Cách làm như sau: TTHTCĐ cấp xã, phường xây dựng kế hoạch tổng thể phát triển TTHTCĐ trên địa bàn mình phụ trách. Bản kế hoạch phải tuân thủ theo hướng dẫn của các cơ quan chức năng cấp trên. Bản kế hoạch phải phù hợp với kế hoạch xây dựng xã hội học tập, phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội của địa phương trong từng giai đoạn. Vấn đề quan trọng nhất của bản kế hoạch là phải có tính khả thi, phải phù hợp nhu cầu của người dân trên địa bàn, phải được người dân đồng tình và quyết tâm thực hiện.
Điều kiện để làm được điều đó, đòi hỏi TTHTCĐ phải xác định nhu cầu học tập của người dân thông qua việc điều tra, khảo sát trong cộng đồng. Phân loại nhu cầu học tập của người dân, lựa chọn các nhu cầu theo nhóm các vấn đề gắn với phát triển kinh tế, xã hội và theo khả năng đáp ứng của TTHTCĐ. Xác định mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội của địa phương và điều kiện của cộng đồng định hướng nhu cầu và nghĩa vụ học tập của người dân cho phù hợp với thực tiễn. Điều kiện không thể thiếu là phải có sự lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt của cấp ủy đảng và chính quyền địa phương mà trực tiếp là cấp xã, phường.
Ba là, mở rộng mô hình TTHTCĐ đa cấp, đa lĩnh vực. Mục đích của việc xây dựng TTHTCĐ đa cấp, đa lĩnh vực nhằm tạo cơ hội cho nhiều người dân được tham gia học tập phù hợp với nhu cầu và điều kiện cá nhân của bản thân.
Cách làm là xây dựng mô hình mạng lưới TTHTCĐ. Mỗi xã có một TTHTCĐ trong đó có các trung tâm con như những vệ tinh. Các trung tâm con được xây dựng ở các thôn, bản hoặc các khu dân cư sao cho phù hợp với điều kiện địa lý cụ thể. Các TTHTCĐ theo các lĩnh vực được xây dựng theo các nhóm ngành, nghề hoặc các nhóm người có nhu cầu chung về một lĩnh vực nào đó.
Điều kiện để các TTHTCĐ vệ tinh hoạt động được là phải có cơ sở vật chất đảm bảo. Các trung tâm cần phải tận dụng tối đa cơ sở vật chất sẵn có trong cộng đồng như các nhà văn hóa thôn, làng; các cơ sở vật chất của các trường lớp chính quy, các nhà thờ họ hay những nơi sinh hoạt chung của cộng đồng thôn, liên thôn, làng. Một mặt phải dựa vào các điều kiện vật chất sẵn có, mặt khác phải huy động người dân góp vào. Các TTHTCĐ cấp xã, phường phải định hướng và cung cấp các chương trình học tập phù hợp với nhu cầu của người dân.
Bốn là, huy động các nguồn lực xã hội hóa đảm bảo cho hoạt động của TTHTCĐ. Một trong những khó khăn của các TTHTCĐ hiện nay là thiếu các nguồn lực đảm bảo cho hoạt động. Nếu cứ trông chờ ở sự hỗ trợ của chính quyền thì không bao giờ giải quyết được dứt điểm khó khăn này.
Để huy động các nguồn lực đảm bảo cho hoạt động của TTHTCĐ cần phải thông qua tăng cường liên kết với các đối tác. Tùy theo mục tiêu huy động nguồn nhân lực, vật lực, tin lực tài lực để lựa chọn đối tượng liên kết thực hiện xã hội hóa nguồn lực cho phù hợp. Có nhiều đối tượng để có thể liên kết, trong đó bao gồm các tổ chức khoa học, các doanh nghiệp, các tổ chức phi chính phủ, có thể huy động các nhà hảo tâm là con em của địa phương. TTHTCĐ là một tổ chức xã hội hóa học tập vừa tạo điều kiện cho mọi người dân được học tập vừa thu hút các nguồn lực xã hội hóa đảm bảo cho hoạt động học tập của người dân.
Để huy động các nguồn lực đảm bảo cho hoạt động của TTHTCĐ cần phải xây dựng quy chế xã hội hóa, tạo cơ sở pháp lý đảm bảo cho các hoạt động xã hội hóa của các trung tâm. Các hoạt động liên kết nhằm mục tiêu xã hội hóa các nguồn lực cần phải xác định những mục tiêu, nội dung, lợi ích chung giữa TTHTCĐ với các đối tác để xây dựng mô hình liên kết cho phù hợp.
3. Kết luận
TTHTCĐ là một tổ chức học tập thường xuyên, không chính quy đang thu hút được sự tham gia ngày càng đông của mọi người dân ở các vùng miền khác nhau, mọi lứa tuổi khác nhau, tạo thành phong trào học tập trong cả nước. TTHTCĐ không chỉ nhằm nâng cao dân trí, bồi dưỡng nguồn nhân lực cho phát triển kinh tế, xã hội ở các làng, xã mà còn hướng vào khai thác, giữ gìn và nâng tầm các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho người dân trong xã hội hiện đại.
Hình thức tổ chức và phương thức hoạt động của TTHTCĐ rất đa dạng, linh hoạt, sáng tạo đáp ứng được nhu cầu học tập ngày càng tăng của người dân. Các TTHTCĐ đang có xu hướng mở rộng cả về quy mô, hình thức tổ chức, từ các TTHTCĐ cấp xã, phường đã lan tỏa xuống các thôn, bản, tổ dân phố. Ngày càng xuất hiện nhiều TTHTCĐ theo các lĩnh vực ngành nghề, theo nhóm người có cùng sở thích và nhu cầu riêng. Trong thời đại ngày nay, nếu không xây dựng được TTHTCĐ thì không thể xây dựng được xã hội học tập.
Nội dung, chương trình học tập mang tính thiết thực theo nhu cầu của người dân, cần gì học nấy. Phương pháp, hình thức tổ chức học tập ở các TTHTCĐ được thực hiện phù hợp với đặc điểm và khả năng của người dân, lấy thực hành làm cốt, lấy thực tiễn làm tiêu chuẩn, học trong thực tiễn, học bằng thực tiễn, học để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Quyết định số 10/VBHN-BGDĐT, ngày 14 tháng 3 năm 2014, Ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trung tâm học tập cộng đồng tại xã, phường, thị trấn.
2. Chính phủ (2021), “Đề án xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021-2030”, Quyết định số 1373/QĐ-TTg
3. Nguyễn Chanh (2023), Lễ phát động Phong trào “Cả nước thi đua xây dựng xã hội học tập, đẩy mạnh học tập suốt đời giai đoạn 2023 - 2030”. https://sokhdt.laichau.gov.vn/tin-kinh-te-xa-hoi/le-phat-dong-phong-trao-ca-nuoc-thi-dua-xay-dung-xa-hoi-hoc-tap-day-manh-hoc-tap-suot-doi-giai-doan-2023-2030-1367.html. Thứ tư - 14/06/2023 08:18 175 0
4. Phạm Tất Dong, Trung tâm học tập cộng đồng, (ngày 13 tháng 4 năm 2010). http://unescovietnam.vn/vnf/index.php?option=com_content&view=article&id=350:trung-tam-hc-tp-cng-ng&catid=62:chng-trinh&Itemid=186
5. Quỳnh Nguyễn (2022), Nâng cao chất lượng hoạt động của trung tâm học tập cộng đồng, https://nhandan.vn/nang-cao-chat-luong-hoat-dong-cua-trung-tam-hoc-tap-cong-dong-post716979.html. Thứ ba, ngày 27/09/2022 - 04:26
6. Lê Phong (2022), Hoạt động của trung tâm học tập cộng đồng và những mô hình trong thực tiễn, https://baothanhhoa.vn/doi-song-xa-hoi/hoat-dong-cua-trung-tam-hoc-tap-cong-dong-va-nhung-mo-hinh-trong-thuc-tien/165637.htm. Thứ 3, 16/08/2022
7. Phong Sắc (2020), Nhiều khó khăn trong hoạt động của các trung tâm học tập cộng đồng. https://baothanhhoa.vn/giao-duc/nhieu-kho-khan-trong-hoat-dong-cua-cac-trung-tam-hoc-tap-cong-dong/125636.htm, Thứ 3, 13/10/2020 |
8. Hoàng Tùng (2020), Hoạt động của Trung tâm học tập cộng đồng: Những khó khăn đặt ra, https://baolangson.vn/xa-hoi/269702-hoat-dong-cua-trung-tam-hoc-tap-cong-dong-nhung-kho-khan-dat-ra.html. 11/02/2020 09:26
9. Tô Bá Trượng (2016), Dự án Xóa mù chữ với phương pháp Reflect - http://www.iecd.edu.vn/du-an-xoa-mu-chu-voi-phuong-phap-reflect
10. Vụ Giáo dục Thường xuyên (2016), Trung tâm học tập cộng đồng góp phần thúc đẩy giáo dục vì sự phát triển bền vững, https://moet.gov.vn/giaoducquocdan/ giao-duc-thuong-xuyen/Pages/tin-tuc.aspx?ItemID=4299. 12/10/2016
Ý kiến bạn đọc