PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA HỘI CỰU GIÁO CHỨC ĐỊA PHƯƠNG Ở CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG TRONG BỐI CẢNH CHÍNH QUYỀN HAI CẤP

PGS.TS Trần Quang Quý-

Chủ tịch Hội Cựu Giáo chức Việt Nam

Email : [email protected]

Tóm tắt: Trong bối cảnh tổ chức bộ máy chính quyền hai cấp theo hướng tinh gọn, hiệu quả – khi Phòng Giáo dục và Đào tạo cấp quận, huyện không còn, và tổ chức Công đoàn cơ sở trường học được hợp nhất hoặc giải thể – nhiều cơ sở giáo dục phổ thông đang gặp khó khăn trong công tác quản lý, điều phối, chăm lo đời sống giáo viên, và phát triển phong trào giáo dục. Bài viết phân tích vai trò của Hội Cựu giáo chức như một lực lượng xã hội quan trọng, có thể tham gia hỗ trợ, tư vấn, giám sát và đồng hành cùng các nhà trường trong việc duy trì hoạt động giáo dục ổn định và hiệu quả. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của HCGC trong giai đoạn mới.

Từ khóa: Hội Cựu giáo chức; chính quyền hai cấp; cơ sở giáo dục phổ thông; xã hội hóa giáo dục; vai trò tổ chức xã hội.

PGS.TS. NGƯT Trần Quang Quý- Chủ tịch Trung ương Hội Cựu giáo chức Việt Nam

1. Đặt vấn đề

Chủ trương đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả đã và đang tác động sâu rộng đến lĩnh vực giáo dục. Ở nhiều địa phương, việc bỏ cấp trung gian – Phòng Giáo dục và Đào tạo quận, huyện và sáp nhập tổ chức Công đoàn nhà trường vào cơ quan cấp trên khiến nhiều cơ sở giáo dục phổ thông gặp khó khăn trong điều hành, chăm lo đời sống giáo viên và duy trì phong trào thi đua, khen thưởng.

Trong bối cảnh đó, Hội Cựu giáo chức địa phương, với kinh nghiệm, uy tín và sự am hiểu sâu sắc về giáo dục, trở thành một lực lượng xã hội quan trọng, có thể hỗ trợ, chia sẻ và đồng hành cùng nhà trường, góp phần giữ vững chất lượng giáo dục, khơi dậy tinh thần đoàn kết và gắn bó trong đội ngũ.

Tuy nhiên, hoạt động của Hội ở nhiều địa phương vẫn còn hạn chế, chưa được phát huy đúng tầm. Việc nghiên cứu, đề xuất giải pháp nhằm phát huy vai trò của HCGC địa phương trong điều kiện chính quyền hai cấp vì thế có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc.

2. Khái quát chung về Hội Cựu giáo chức Việt Nam

2.1. Khái niệm, đặc điểm và chức năng của Hội Cựu giáo chức Việt Nam

2.1.1. Khái niệm

Hội Cựu giáo chức Việt Nam là tổ chức xã hội – nghề nghiệp tự nguyện của những người đã từng làm công tác giảng dạy, quản lý giáo dục trong các cơ sở giáo dục, cơ quan, tổ chức của ngành giáo dục – đào tạo, nay đã nghỉ hưu hoặc chuyển công tác sang lĩnh vực khác, tự nguyện tham gia nhằm đoàn kết, tập hợp đội ngũ cựu nhà giáo, tiếp tục phát huy phẩm chất, kinh nghiệm, trí tuệ và uy tín của mình để góp phần vào sự nghiệp phát triển giáo dục và xây dựng xã hội học tập.

Hội Cựu giáo chức Việt Nam hoạt động theo Điều lệ được Bộ Nội vụ phê duyệt, chịu sự quản lý nhà nước về lĩnh vực giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đồng thời chịu sự quản lý hành chính của chính quyền địa phương nơi đặt trụ sở. Hội có hệ thống tổ chức thống nhất từ Trung ương đến các tỉnh, thành phố, xã, phường.

Khái niệm này thể hiện ba yếu tố cốt lõi: Tính xã hội – nghề nghiệp là tổ chức phi chính trị, phi lợi nhuận, hoạt động vì lợi ích cộng đồng và sự phát triển của ngành giáo dục. Tính tự nguyện và tự quản, hội viên tham gia trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, cùng góp công sức, trí tuệ cho sự nghiệp chung. Tính kế thừa và cống hiến, Hội là sự tiếp nối trách nhiệm xã hội của đội ngũ nhà giáo sau khi nghỉ hưu, nhằm tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp “trồng người”.

2.1.2. Đặc điểm của Hội Cựu giáo chức Việt Nam

Hoạt động của Hội mang những đặc điểm riêng biệt so với các tổ chức xã hội khác trong lĩnh vực giáo dục, thể hiện ở các phương diện sau:

- Tính kế thừa và tiếp nối truyền thống nhà giáo Việt Nam. Hội là nơi tập hợp những người từng gắn bó với sự nghiệp giáo dục, có phẩm chất đạo đức, tri thức, uy tín xã hội cao, mang trong mình tinh thần “tận tụy – mẫu mực – sáng tạo – cống hiến”. Do đó, hoạt động của Hội luôn thấm đượm truyền thống “Tôn sư trọng đạo”, đề cao giá trị đạo đức, nhân cách và văn hóa nghề giáo.

- Tính xã hội, nhân văn và phi lợi nhuận. Hội không hoạt động vì mục tiêu kinh tế mà hướng tới phục vụ lợi ích cộng đồng, đóng góp cho công tác khuyến học – khuyến tài, xây dựng đời sống văn hóa, hỗ trợ giáo dục địa phương và chăm lo đời sống tinh thần cho hội viên.

- Tính độc lập tương đối, tự chủ trong tổ chức và hoạt động. Hội có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng; tự chủ về kế hoạch, phương hướng hoạt động, tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về các hoạt động của mình. Hội hoạt động trong khuôn khổ pháp luật, điều lệ và dưới sự chỉ đạo định hướng của Hội Cựu giáo chức Việt Nam.

- Tính mở, liên kết và hợp tác. Hội luôn chủ trương mở rộng quan hệ hợp tác với các tổ chức trong và ngoài ngành giáo dục như Hội Khuyến học, Mặt trận Tổ quốc, Công đoàn giáo dục, các tổ chức đoàn thể, nhằm huy động nguồn lực xã hội phục vụ cho sự nghiệp phát triển giáo dục và hỗ trợ hội viên.

- Tính đa dạng và linh hoạt về tổ chức cơ sở. Tùy điều kiện từng địa phương, Hội Cựu giáo chức có thể tổ chức thành các chi hội gắn với trường học, phường, xã hoặc cụm dân cư; quy mô hoạt động linh hoạt, phù hợp với đặc thù địa bàn và nhu cầu của hội viên.

- Tính gương mẫu và uy tín trong xã hội. Hầu hết hội viên HCGC là những người có học hàm, học vị, có nhiều năm cống hiến cho sự nghiệp giáo dục, có uy tín trong cộng đồng, vì vậy Hội thường được xã hội tôn trọng, là tấm gương sáng cho các thế hệ giáo viên trẻ noi theo.

2.1.3. Chức năng của Hội Cựu giáo chức Việt Nam

Căn cứ Điều lệ Hội Cựu giáo chức Việt Nam (ban hành năm 2018, được sửa đổi, bổ sung năm 2023), Hội có ba nhóm chức năng cơ bản sau:- Chức năng đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của hội viên. Tập hợp, đoàn kết, bảo vệ quyền lợi chính đáng của các nhà giáo đã nghỉ hưu, đặc biệt trong các chính sách về chế độ, phúc lợi, y tế, bảo hiểm. Tham gia ý kiến, kiến nghị với các cơ quan nhà nước, ngành giáo dục về các vấn đề liên quan đến đội ngũ cựu giáo chức. Tổ chức các hoạt động chăm lo đời sống tinh thần, giao lưu, tri ân, giúp đỡ hội viên có hoàn cảnh khó khăn.
- Chức năng phát huy vai trò, kinh nghiệm, trí tuệ của đội ngũ cựu giáo chức trong sự nghiệp giáo dục – đào tạo. Huy động, tổ chức hội viên tham gia tư vấn, phản biện xã hội, đóng góp ý kiến cho các chủ trương, chính sách, kế hoạch phát triển giáo dục ở địa phương. Tham gia cùng nhà trường phổ thông, trung tâm học tập cộng đồng tổ chức hoạt động giáo dục truyền thống, đạo đức, lối sống, hướng nghiệp cho học sinh. Cố vấn chuyên môn, hỗ trợ giảng dạy, bồi dưỡng giáo viên trẻ, lan tỏa kinh nghiệm nghề nghiệp, nâng cao chất lượng giáo dục.

- Chức năng xã hội – nhân văn, gắn với phong trào khuyến học, khuyến tài và xây dựng xã hội học tập. Tham gia vận động xã hội hóa giáo dục, xây dựng quỹ khuyến học, khuyến tài, hỗ trợ học sinh nghèo vượt khó, tặng học bổng, thiết bị học tập. Tổ chức các phong trào “Toàn dân học tập suốt đời”, “Xây dựng xã hội học tập ở cơ sở”, phối hợp với Hội Khuyến học và Mặt trận Tổ quốc. Góp phần xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, thúc đẩy phong trào văn hóa, thể thao, từ thiện, nhân đạo trong cộng đồng.

2.2. Vai trò của Hội Cựu giáo chức trong điều kiện chính quyền hai cấp

Từ khái niệm, đặc điểm và chức năng trên, có thể khẳng định rằng, Hội Cựu giáo chức Việt Nam là một thiết chế xã hội đặc thù trong hệ sinh thái giáo dục, vừa là cầu nối giữa các thế hệ nhà giáo, vừa là đối tác xã hội của ngành giáo dục, góp phần củng cố niềm tin, xây dựng đạo đức nghề nghiệp và thúc đẩy phong trào xã hội học tập trên phạm vi cả nước. Trong bối cảnh đổi mới cơ cấu chính quyền và tổ chức giáo dục hiện nay, việc phát huy đúng tầm vai trò của Hội Cựu giáo chức không chỉ mang ý nghĩa tri ân, tôn vinh người thầy mà còn có giá trị thực tiễn to lớn trong duy trì ổn định hệ thống giáo dục, khơi dậy nguồn lực xã hội và bảo tồn giá trị văn hóa giáo dục Việt Nam.

Khi bộ máy trung gian (Phòng GD&ĐT) không còn, các cơ sở giáo dục chịu sự quản lý trực tiếp từ UBND cấp xã hoặc thị xã, trong khi thiếu một cơ quan chuyên môn trung gian. Trong hoàn cảnh đó, HCGC có thể đảm nhiệm vai trò thay thế vào các khoảng trống mới nảy sinh ở các cơ sở giáo dục phổ thông.

Vai trò của Hội Cựu giáo chức trong giáo dục phổ thông ở địa phương là cầu nối giữa các thế hệ nhà giáo, góp phần gìn giữ và phát huy truyền thống “Tôn sư trọng đạo”. Đây là lực lượng có khả năng tư vấn, phản biện, tham mưu cho chính quyền địa phương cấp xã về tổ chức, quản lý các hoạt động giáo dục trên địa bàn. Bao gồm các hoạt động giáo dục của các trường phổ thông và hoạt động của các trung tâm giáo dục cộng đồng ở các thôn bản, tổ dân phố.

Hội cựu giáo chức là một nguồn nhân lực chuyên môn cao về giáo dục và quản lý giáo dục, có thể phối hợp với các nhà trường phổ thông trên địa bàn để xử lý những công việc mà nhà trường cần thiết. Trong khi các nhà trường phổ thông luôn trong tình trạng thiếu giáo viên cơ hữu ở những môn học có tính năng khiếu thì có thể phối hợp với hội cựu giáo chức địa phương để tìm người thay thế.

Hội cựu giáo chức là nhân tố góp phần củng cố mối quan hệ giữa nhà trường – gia đình – xã hội trong giáo dục đạo đức, lối sống học sinh. Một số thành viên của Hội có thể tham gia vào các hoạt động giáo dục hướng nghiệp, phân luồng học sinh theo năng lực.

Hội cựu giáo chức là lực lượng tuyên truyền, vận động xã hội hóa giáo dục, xây dựng trường học thân thiện, môi trường giáo dục an toàn. Giáo dục là công việc của toàn xã hội, trong đó Hội cựu giáo chức là nòng cốt. Các nhà trường, chính quyền địa phương cần phải nắm và sử dụng có hiệu quả nguồn lực này trong thực tiễn giáo dục ở địa phương.

Tóm lại, Hội cựu giáo chức là nguồn nhân lực giáo dục, đa dạng, phong phú có thề sử dụng cho các hoạt động giáo dục ở địa phương. Phát huy vai trò của Hội cứu giáo chức địa phương tham gia các hoạt động nhằm khắc phục những khó khăn của các cơ sở giáo dục phổ thông trong bối cảnh chính quyền 2 cấp, khi không còn phòng giáo dục ở cấp quận, huyện, không còn tổ chức công đoàn ở nhà trường là vấn đề khả thi.

3. Thực trạng hoạt động của Hội Cựu giáo chức ở các địa phương hiện nay

3.1. Bối cảnh chung

Trong nhiều năm qua, Hội Cựu giáo chức Việt Nam và các cấp hội địa phương đã trở thành một tổ chức xã hội – nghề nghiệp có uy tín, quy tụ hàng trăm nghìn hội viên là các nhà giáo đã nghỉ hưu trên toàn quốc. Tính đến năm 2025, hầu hết các tỉnh, thành phố đều đã thành lập Hội Cựu giáo chức cấp tỉnh, xã; nhiều nơi có mạng lưới hoạt động đến tận các cụm dân cư hoặc trường học.

Tuy nhiên, khi mô hình chính quyền hai cấp được triển khai và Phòng Giáo dục – Đào tạo cấp huyện cùng Công đoàn trường học không còn hoạt động độc lập, vai trò của HCGC càng được đặt ra rõ nét hơn — như một tổ chức xã hội có thể góp phần giữ ổn định hoạt động giáo dục, bù đắp cho sự thiếu vắng của các thiết chế trung gian.

Dù vậy, sự phát triển và mức độ hiệu quả của các hội địa phương còn rất khác nhau, phụ thuộc vào sự quan tâm của chính quyền, năng lực tổ chức của Ban Chấp hành, cũng như truyền thống hiếu học và tinh thần “tôn sư trọng đạo” ở từng vùng miền.

3.2. Kết quả đạt được

- Mở rộng tổ chức, duy trì hoạt động nền nếp. Hầu hết các địa phương đã thành lập Hội Cựu giáo chức cấp tỉnh và xã, với Ban chấp hành hoạt động tự nguyện, có quy chế cụ thể. Ở nhiều nơi (như Nam Định, Thái Bình, Nghệ An, Bình Dương…), Hội đã xây dựng được các chi hội gắn với từng trường học, giúp việc phối hợp giữa nhà trường – Hội – chính quyền cơ sở trở nên thường xuyên, hiệu quả.

- Tham gia tích cực vào công tác giáo dục và khuyến học. HCGC nhiều địa phương đã phối hợp với ngành giáo dục tổ chức nói chuyện truyền thống, tọa đàm đạo đức nghề nghiệp, giao lưu “Gương nhà giáo mẫu mực”. Hàng năm, hàng nghìn suất học bổng được Hội vận động tài trợ trao cho học sinh nghèo vượt khó; nhiều hội viên tự nguyện ủng hộ sách, thiết bị học tập cho trường cũ. Một số Hội đã đảm nhận vai trò cố vấn chuyên môn, tham gia Hội đồng thi đua – khen thưởng, Hội đồng giáo dục xã, phường.

- Góp phần giữ gìn đạo đức, truyền thống và văn hóa nhà giáo. Nhiều Hội Cựu giáo chức là hạt nhân của các hoạt động “tri ân thầy cô”, “kỷ niệm ngày Nhà giáo Việt Nam”, hay “tuyên truyền giá trị nghề dạy học trong xã hội hiện đại”. Hình ảnh người thầy được lan tỏa trong cộng đồng thông qua các mô hình “Cựu giáo chức đồng hành cùng trường học”, “Thầy xưa – trò nay”, “Ngôi trường ký ức”.

- Là lực lượng tham mưu, phản biện và cầu nối xã hội. Ở một số địa phương, HCGC được mời tham gia đóng góp ý kiến cho kế hoạch phát triển giáo dục xã, phường; tham gia giám sát công tác phổ cập giáo dục, phòng chống bạo lực học đường. Hội cũng là cầu nối quan trọng giữa chính quyền địa phương – nhà trường – nhân dân, giúp giải quyết nhiều vấn đề xã hội nảy sinh trong môi trường học đường.

3.3. Những hạn chế và nguyên nhân

- Hạn chế về tổ chức và cơ chế hoạt động. Ở một số địa phương, Hội Cựu giáo chức chưa có trụ sở riêng, thiếu phương tiện làm việc; kinh phí hoạt động còn rất hạn hẹp (chủ yếu từ hội phí và vận động xã hội hóa). Cơ chế phối hợp giữa HCGC – chính quyền – nhà trường chưa được thể chế hóa bằng văn bản cụ thể, dẫn đến hoạt động còn rời rạc, thiếu tính hệ thống và tính pháp lý.

- Hạn chế về đội ngũ và năng lực điều hành. Đa số cán bộ Hội là người cao tuổi, sức khỏe và khả năng sử dụng công nghệ thông tin còn hạn chế, nên khó thích ứng với yêu cầu điều hành trong kỷ nguyên số. Một bộ phận hội viên vẫn mang tâm lý “nghỉ hưu là hết nhiệm vụ”, nên chưa tích cực tham gia các phong trào chung.

- Thiếu cơ chế hỗ trợ, công nhận và động viên kịp thời. Hiện chưa có quy định cụ thể về việc đánh giá, ghi nhận đóng góp của HCGC trong thành tích của ngành giáo dục địa phương. Một số cán bộ quản lý trường học còn xem hoạt động của HCGC là “ngoại biên”, chưa thực sự coi đó là một nguồn lực hỗ trợ hữu hiệu.

- Nguyên nhân chủ yếu. Sự thay đổi cơ cấu hành chính theo chính quyền hai cấp khiến nhiều mối quan hệ phối hợp truyền thống (Phòng GD&ĐT – nhà trường – Hội) bị gián đoạn. Thiếu định hướng chiến lược của Hội cấp trên trong việc xây dựng mô hình hoạt động phù hợp với cơ chế mới. Nhận thức của một bộ phận cán bộ quản lý về vai trò của HCGC còn hạn chế, chưa coi đây là một thành tố quan trọng trong xã hội hóa giáo dục.

3.4. Thực trạng và khó khăn của các cơ sở giáo dục phổ thông hiện nay

- Thực trạng tổ chức và quản lý. Sau khi mô hình chính quyền hai cấp được triển khai, nhiều trường phổ thông phải trực tiếp làm việc với UBND cấp xã, phường, thị trấn, dẫn đến khối lượng công việc hành chính tăng, thiếu hướng dẫn chuyên môn kịp thời.

Phần đông cán bộ phụ trách về văn xã ở cấp xã, phường không có nghiệp vụ về giáo dục và quản lý giáo dục. Vì vậy, việc tiếp thu các văn bản chỉ đạo của cấp trên về chuyên môn và tổ chức triển khai các hoạt động giáo dục ở địa phương gặp không ít khó khăn.

Tổ chức Công đoàn trường học – vốn là kênh chăm lo đời sống, bảo vệ quyền lợi giáo viên – bị thu hẹp phạm vi hoạt động, làm giảm tính gắn kết và động viên trong tập thể sư phạm.

- Khó khăn phát sinh. Thiếu đầu mối chỉ đạo, hướng dẫn chuyên môn, kiểm tra, giám sát hoạt động chuyên đề. Giảm hiệu quả phong trào thi đua, chăm lo chính sách, đời sống nhà giáo. Hạn chế trong công tác truyền thông, vận động xã hội hóa giáo dục.

4. Giải pháp phát huy vai trò của Hội Cựu giáo chức trong bối cảnh chính quyền hai cấp

4.1. Nâng cao nhận thức của cấp ủy, chính quyền và ngành giáo dục về vị trí, vai trò của Hội Cựu giáo chức

Trong bối cảnh chính quyền 2 cấp và những cải cách trong giáo dục hiện nay, để thực hiện đột phá trong giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22 tháng 8 năm 2025 của Bộ Chính trị, thì nhất thiết phải nhận thức lại vai trò của Hội CGC, có chính sách thu hút, huy động nguồn nhân lực quan trọng này tham gia vào các hoạt động đổi mới giáo dục hiện nay. Hội Cựu giáo chức không chỉ đại diện cho những nhà giáo đã nghỉ hưu mà còn phải đại diện cho tất cả các nhà giáo nói chung, đảm nhiệm thêm các chức năng mới trong phát triển giáo dục ở địa phương.

Mục tiêu của giải pháp này nhằm giúp các cấp lãnh đạo, quản lý hiểu rõ vai trò của HCGC như một lực lượng xã hội – nghề nghiệp quan trọng, góp phần xây dựng môi trường giáo dục nhân văn, gắn kết và phát triển bền vững; từ đó tạo điều kiện thuận lợi để Hội tham gia tích cực vào các hoạt động giáo dục tại địa phương.

Để thực hiện giải pháp này cần phải tập trung vào những nội dung biện pháp cụ thể như sau: Tuyên truyền, phổ biến các văn bản, nghị quyết của Đảng và Nhà nước về xã hội hóa giáo dục, khuyến học, khuyến tài. Tổ chức các hội nghị, tọa đàm, diễn đàn trao đổi về vai trò của HCGC trong điều kiện chính quyền hai cấp. Đưa nội dung phối hợp với HCGC vào chương trình, kế hoạch công tác hằng năm của chính quyền, Phòng Văn hóa – Xã hội và các trường học.

Cách thức tổ chức thực hiện: UBND cấp xã phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo, Hội Cựu giáo chức tỉnh ban hành kế hoạch tuyên truyền thống nhất. Tổ chức chuyên đề “Phát huy trí tuệ nhà giáo nghỉ hưu trong đổi mới giáo dục địa phương” tại các trường, trung tâm học tập cộng đồng. Lồng ghép tuyên truyền vai trò của Hội trong các hội nghị ngành, ngày truyền thống 20/11, hoặc dịp tổng kết năm học.

Cấp trung ương Hội Cựu giáo chức Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học toàn quốc về vị trí, vai trò và trách nhiệm của Hội trong bối cảnh chính quyền 2 cấp. Chọn lọc các bài tham luận của hội thảo cùng với kiến nghị của hội thảo đăng tải lên Tạp chí điện tử Giáo chức Việt Nam để tuyên truyền và lấy ý kiến dư luận.

4.2. Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Hội Cựu giáo chức với chính quyền, nhà trường và các tổ chức xã hội khác

Trên co sở nhận thức lại vai trò của Hội Cựu Giáo chức trong bối cảnh mới hiện nay để xây dựng và hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Hội với chính quyền và nhà trường phổ thông. Mục tiêu của giải pháp này nhằm Thiết lập cơ chế phối hợp chính thức, thường xuyên và bền vững giữa HCGC với các chủ thể quản lý và tổ chức liên quan, bảo đảm Hội có điều kiện hoạt động hiệu quả, có tiếng nói trong công tác giáo dục, khuyến học, khuyến tài ở địa phương.

Để thực hiện giải pháp này cần phải tập trung vào những nội dung biện pháp cụ thể như sau: Xây dựng Quy chế phối hợp giữa HCGC – UBND cấp xã – nhà trường – Hội Khuyến học – Mặt trận Tổ quốc. Quy định rõ trách nhiệm, quyền hạn của từng bên trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục, khen thưởng, hỗ trợ học sinh. Thiết lập kênh trao đổi thông tin định kỳ (báo cáo, hội nghị giao ban, nhóm trực tuyến). Có cơ chế hỗ trợ kinh phí hoạt động thường xuyên cho HCGC cấp xã, cấp trường.

Cách thức tổ chức thực hiện: Trung ương Hội Cựu Giáo chức Việt Nam chỉ đạo các Hội Cựu giáo chức cấp tỉnh và xã, phường chủ động dự thảo Quy chế phối hợp, trình UBND phê duyệt. Nhà trường định kỳ quý/lần tổ chức hội nghị liên tịch với đại diện HCGC, Hội Khuyến học và các đoàn thể địa phương. Đưa hoạt động phối hợp với HCGC vào tiêu chí đánh giá thi đua của cơ sở giáo dục và địa phương.

4.3. Đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của Hội Cựu giáo chức phù hợp với điều kiện chính quyền hai cấp

Thực hiện chính quyền 2 cấp đang tạo ra khoảng trống về chuyên môn ở cấp xã phường. Chỉ có Hội Cựu giáo chức mới có đủ khả năng giúp chính quyền cấp xã lấp được khoảng trống chuyên môn đó. Mục tiêu của giải pháp này nhằm giúp Hội hoạt động linh hoạt, thiết thực, phù hợp với điều kiện mới khi không còn cơ quan trung gian (Phòng GD&ĐT) và tổ chức Công đoàn trường học độc lập, đồng thời khơi dậy tinh thần cống hiến, lan tỏa giá trị nghề giáo trong xã hội.

Để thực hiện giải pháp này cần phải tập trung vào những nội dung biện pháp cụ thể như sau: Tập trung vào các hoạt động thiết thực, khuyến học – khuyến tài, tư vấn – cố vấn chuyên môn, giáo dục truyền thống, hỗ trợ giáo viên trẻ. Xây dựng mô hình “Hội Cựu giáo chức đồng hành cùng trường học”, “CLB Thầy cô – Người truyền lửa”, “Cựu giáo chức với xã hội học tập”. Ứng dụng công nghệ thông tin xây dựng trang mạng xã hội, nhóm Zalo/Facebook của Hội để kết nối, chia sẻ thông tin, kinh nghiệm giảng dạy, tuyên truyền các gương điển hình. Kết hợp hoạt động giáo dục với công tác thiện nguyện, bảo vệ môi trường, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư.

Cách thức tổ chức thực hiện: Ban chấp hành Hội các cấp lập kế hoạch hoạt động hằng năm gắn với kế hoạch giáo dục địa phương. Mỗi trường phổ thông xây dựng “Tổ liên kết HCGC – Nhà trường” gồm 3–5 hội viên nòng cốt. Tổ chức ít nhất 2–3 hoạt động phối hợp mỗi học kỳ nói chuyện truyền thống, tặng học bổng, hỗ trợ phong trào học sinh giỏi, thi đua dạy tốt – học tốt. Phối hợp với chính quyền và Hội Khuyến học để vận động tài trợ, xã hội hóa kinh phí hoạt động.

4.4. Xây dựng cơ chế tôn vinh, động viên, khích lệ và phát huy ảnh hưởng của hội viên cựu giáo chức tiêu biểu

Mục tiêu của giải pháp này nhằm khuyến khích, tôn vinh những hội viên tiêu biểu có đóng góp tích cực trong công tác giáo dục, khuyến học, khuyến tài; tạo động lực lan tỏa, nhân rộng các mô hình “Cựu giáo chức gương mẫu”, “Thầy xưa – trò nay”.

Để thực hiện giải pháp này cần phải tập trung vào những nội dung biện pháp cụ thể như sau: Ban hành quy định, tiêu chí xét chọn “Cựu giáo chức tiêu biểu cấp xã, cấp tỉnh”. Tổ chức lễ tôn vinh, khen thưởng hằng năm nhân dịp 20/11 hoặc tổng kết năm học. Biên soạn, xuất bản kỷ yếu, phim tư liệu, chuyên đề giới thiệu gương điển hình. Đưa các cá nhân, tập thể tiêu biểu tham gia các chương trình tuyên truyền, tọa đàm, giao lưu trong cộng đồng.

Cách thức tổ chức thực hiện: HCGC cấp xã chủ trì phối hợp với Phòng Nội vụ, Hội Khuyến học và Phòng Văn hóa – Thông tin tổ chức bình xét, đề nghị khen thưởng. Nhà trường giới thiệu các cựu giáo chức từng công tác tại đơn vị có nhiều đóng góp cho giáo dục địa phương. Đề xuất UBND cấp tỉnh có chính sách ghi nhận, khen thưởng, hỗ trợ vật chất (trợ cấp, bảo hiểm, quà tặng) cho hội viên có đóng góp tiêu biểu.

4.5. Nâng cao năng lực tổ chức và tính bền vững của Hội Cựu giáo chức trong thời kỳ chuyển đổi số

Trong bối cảnh chuyển đổi số đòi hỏi Hội Cựu giáo chức các cấp phải đổi mới phương thức quản lý đồng bộ với quá trình đổi mới, chuyển đổi số trong giáo dục ở các địa phương. Mục tiêu của giải pháp này nhằm hiện đại hóa hoạt động của Hội, giúp Hội thích ứng với yêu cầu quản lý mới trong bối cảnh chính quyền hai cấp và chuyển đổi số giáo dục; nâng cao năng lực điều hành, liên kết, truyền thông của Ban Chấp hành.

Để thực hiện giải pháp này cần phải tập trung vào những nội dung biện pháp cụ thể như sau: Tập huấn kỹ năng quản lý, sử dụng công nghệ thông tin cho cán bộ Hội các cấp. Xây dựng cơ sở dữ liệu hội viên (hồ sơ, thông tin, chuyên môn, địa chỉ liên lạc). Triển khai mô hình “Hội Cựu giáo chức điện tử” họp trực tuyến, chia sẻ tài liệu, tư vấn trực tuyến cho giáo viên trẻ. Kết nối Hội Cựu giáo chức địa phương với các trường đại học sư phạm, trung tâm giáo dục thường xuyên để trao đổi chuyên môn và nguồn lực.

Cách thức tổ chức thực hiện: HCGC Việt Nam phối hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng chương trình bồi dưỡng kỹ năng số cho cán bộ Hội cấp tỉnh và thành phố. HCGC cấp xã cử cán bộ đầu mối phụ trách công nghệ, thiết lập nhóm trực tuyến liên lạc với trường học. Vận động nguồn lực xã hội hóa, tài trợ thiết bị (máy tính, đường truyền Internet) cho Hội ở vùng khó khăn.

Các giải pháp trên có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau. Giải pháp 1 và 2 tạo cơ chế, nhận thức và nền tảng phối hợp. Giải pháp 3 và 4 tạo động lực, mô hình và phong trào thi đua tích cực. Giải pháp 5 đảm bảo tính hiện đại, bền vững và thích ứng lâu dài.

Thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ giúp Hội Cựu giáo chức trở thành một trụ cột xã hội quan trọng trong hệ sinh thái giáo dục địa phương, đặc biệt trong điều kiện thiếu phòng giáo dục cấp trung gian và tổ chức công đoàn cơ sở trường học.

5. Kết luận

Trong bối cảnh đổi mới hệ thống chính trị, tinh gọn bộ máy quản lý nhà nước và triển khai mô hình chính quyền hai cấp, nhiều cơ sở giáo dục phổ thông đang phải thích ứng với việc không còn Phòng Giáo dục và Đào tạo cấp quận, huyện và thiếu tổ chức Công đoàn cơ sở độc lập. Điều này đặt ra những thách thức không nhỏ trong công tác quản lý, điều phối hoạt động chuyên môn, chăm lo đời sống giáo viên và tổ chức các phong trào giáo dục. Trong hoàn cảnh đó, Hội Cựu giáo chức địa phương đã và đang thể hiện vai trò ngày càng rõ nét như một lực lượng xã hội – nghề nghiệp giàu kinh nghiệm, trí tuệ và uy tín, có khả năng hỗ trợ thiết thực cho sự nghiệp giáo dục. Bằng kinh nghiệm nghề nghiệp, tấm lòng với nghề và trách nhiệm xã hội, các hội viên HCGC không chỉ góp phần giữ gìn, lan tỏa truyền thống “Tôn sư trọng đạo”, mà còn tham gia tích cực vào hoạt động khuyến học, khuyến tài, giáo dục đạo đức, truyền thống và kết nối cộng đồng.

Kết quả khảo sát, phân tích cho thấy HCGC ở nhiều địa phương đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận, mạng lưới tổ chức được củng cố; nhiều mô hình “Cựu giáo chức đồng hành cùng trường học”, “Thầy xưa – trò nay”, “Ngôi trường ký ức” đã trở thành điểm sáng; Hội ngày càng có tiếng nói trong tham mưu, phản biện và giám sát hoạt động giáo dục. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại không ít khó khăn, hạn chế, thiếu cơ chế phối hợp rõ ràng, nguồn lực tài chính hạn chế, năng lực điều hành của cán bộ Hội chưa đồng đều, và việc ứng dụng công nghệ thông tin còn yếu.

Trên cơ sở đó, bài viết đã đề xuất năm nhóm giải pháp trọng tâm: (1) Nâng cao nhận thức của các cấp chính quyền và ngành giáo dục về vai trò của Hội Cựu giáo chức; (2) Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Hội – chính quyền – nhà trường – các tổ chức xã hội; (3) Đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của Hội theo hướng thiết thực, linh hoạt; (4) Xây dựng cơ chế tôn vinh, động viên, khích lệ hội viên tiêu biểu; (5) Nâng cao năng lực tổ chức và thích ứng của Hội trong thời kỳ chuyển đổi số. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ giúp Hội Cựu giáo chức trở thành một trụ cột xã hội quan trọng trong hệ sinh thái giáo dục địa phương, góp phần khắc phục những khó khăn của nhà trường phổ thông trong bối cảnh cơ cấu tổ chức ngành giáo dục đang thay đổi.

Về lâu dài, cần xây dựng cơ chế chính sách ổn định để công nhận vai trò và tạo điều kiện hoạt động cho Hội Cựu giáo chức các cấp; gắn kết hoạt động của Hội với các chương trình quốc gia về phát triển giáo dục, xây dựng xã hội học tập và phát huy vai trò người cao tuổi trong đời sống xã hội. Khi được quan tâm, tôn vinh và hỗ trợ đúng mức, Hội Cựu giáo chức sẽ tiếp tục là nguồn lực quý báu – một “cầu nối tri thức và nhân tâm” – góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của nền giáo dục Việt Nam trong giai đoạn mới.

Tài liệu tham khảo

[1]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2022), Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến 2045.

[2]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Công văn số 1581/BGD&ĐT-GDPT, ngày 08/4/2025, quản lý nhà nước về giáo dục khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp

[3]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Công văn số 4798/BGDĐT-NGCBQLGD, ngày 15/8/2025, Về việc giải quyết một số khó khăn, vướng mắc của địa phương trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp (gửi Ủy ban nhân dân các tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương).

[4]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2025), Nghị quyết của Bộ Chính trị Về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Nghị quyết số 71-NQ/TW, Hà Nội, ngày 22 tháng 8 năm 2025

[5]. Viện Nghiên cứu hợp tác phát triển giáo dục (2025), “Đánh giá việc thực hiện nội dung giáo dục địa phương cho học sinh phổ thông ở các tỉnh miền núi phía bắc theo chương trình Giáo dục phổ thông 2018”, Đề tài khoa học cấp Liên Hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam

ENHANCING THE ROLE OF LOCAL VETERAN TEACHER ASSOCIATION IN GENERAL EDUCATION INSTITUTIONS IN THE CONTEXT OF THE TWO-TIER IOCAL GOVERNMENT SYSTEM

Assoc. Prof. Dr. Tran Quang Quy -

President of the Veteran Teacher Association of Vietnam

Email: [email protected]

Abstract: In the context of the two-level local government model—where district-level Education and Training Offices are dissolved and school-level Trade Unions are restructured or integrated—many general education institutions face challenges in management, coordination, and teacher welfare. This paper highlights the role of the Association of Retired Teachers (ART) as a valuable social organization capable of supporting, advising, and accompanying schools to maintain educational stability and effectiveness. Based on the analysis, several solutions are proposed to enhance ART’s participation in overcoming local educational difficulties under the new administrative structure.

Keywords: Association of Retired Teachers; two-level government; general education institutions; educational socialization; educational management.