Bà Nguyễn Thị Bình có tên khai sinh là Nguyễn Thị Châu Sa, sinh ngày 27/5/1927, tại Sa Đéc Đồng Tháp; thân phụ Nguyễn Đông Hợi, thân mẫu: Phan Thị Châu Lan. Bà là cháu ngoại của nhà cách mạng Phan Châu Trinh. Năm 1961, Nguyễn Thị Châu Sa có tên Nguyễn Thị Bình.
Gần 60 năm qua (1961 - 2019) hiệu danh này gần gũi với bạn bè quốc tế, thân thương với đồng bào trong nước. Nhiều cán bộ giáo dục, thầy cô giáo ngoài 70 coi là như người chị cả trong gia đình giáo dục đang tận tụy cho sự nghiệp trồng người.
Nhà văn Nguyên Ngọc viết những dòng nhận xét sâu sắc: “Những người ít nhiều biết về bà Nguyễn Thị Bình thường ngạc nhiên về 2 điều: Sức hấp dẫn lớn, tính thuyết phục lớn của bà không chỉ ở trong nước mà với cả đông đảo những người ngoài nước, kể cả những nhân vật lớn và “khó”. Chúng ta biết chẳng hạn sau năm 1979 khi ta buộc phải tiến hành cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam khó nhọc chống lại quân Pol Pot xâm lấn và cứu nhân dân Campuchia khỏi bọn diệt chủng rất nhiều bạn bè cũ đã không thể thấu hiểu và chúng ta đã lâm vào thể có lập đã lâu, họ đã tìm đến bà Bình và sau khi nghe bà ôn tồn giải thích họ bảo “Đúng rồi chúng ta đã nghe nhiều người, nhưng đến Bình nói thì tôi tin”, Có thể nói mà không sợ quá rằng có lẽ bà là người Việt Nam có nhiều bạn bè nhất thế giới từ những người dân thường cho đến các nguyên thủ quốc gia nổi tiếng và thuộc nhiều chế độ chính trị khác nhau. Những năm tháng ác liệt, khó khăn nhất của chiến tranh chống ngoại xâm, bà có mặt ở khắp hành tinh và thật lạ, thật đẹp, hình ảnh của một Việt Nam đang chiến đấu khốc liệt lại được đại diện không phải một chiến binh đằng đằng sát khí mà là một người phụ nữ nhỏ nhắn, khiêm nhường mà uyên bác, gần gũi mà sang trọng, sự kiên định không gì lay chuyển nổi lại được thể hiện bằng chính một vẻ đẹp thong dong đầy tự tin.
Điều lạ thứ hai ở bà là sức trẻ của trí tuệ, tâm hồn, sức sống và sức làm việc đáng kinh ngạc, cảm nghĩ rộng sâu và sắc, thậm chí càng phát triển cùng tuổi tác.
Hầu như trên tất cả các mũi nhọn nhất và sâu nhất của đời sống xã hội và con người hiện đại đều có mặt bà, ở hàng đầu miệt mài không mệt mỏi (Nguyễn Thị Bình)1.
Chúng tôi, những người may mắn được thụ hưởng, sự dìu dắt của Bà: nhân vật hiện đại gắn liền hai thế kỷ XX và XXI ở những thời điểm đáng ghi nhớ của đất nước không chỉ ở lĩnh vực ngoại giao mà còn ở lĩnh vực giáo dục, lĩnh vực “trồng người”.
Những mốc son trong cuộc đời và sự nghiệp
Tù nhân khám Chí Hòa vượt qua đòn thù ác liệt, giữa lòng kiên trung với lý tưởng cách mạng
Nguyễn Thị Châu Sa tham gia cách mạng từ ngày 06/01/1946, làm thư ký cho Ủy ban kháng chiến Hồng Ngự (thuộc tỉnh Đồng Tháp ngày nay), sau đó lên Sài Gòn hoạt động bí mật dưới vỏ bọc một cô giáo luyện thi toán. Năm 1948, Bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.
Năm 1950, Bà có mặt trong cuộc biểu tình Trần Văn Ơn.
Tháng 4/1951, Bà bị địch bắt cùng với nhóm cán bộ hoạt động bí mật của Thành ủy Sài Gòn, bị giam vào bát Catina rồi chuyển sang khám Chí Hòa, chịu các đòn tra tấn ác liệt của kẻ thù, nhưng giữ trọn lòng kiên trung với lý tưởng cách mạng.
Ở tù gần 3 năm, bà nhờ luật sư Nguyễn Hữu Thọ bào chữa cho vụ án này, địch kết án “bốn năm án treo” rồi phải thả ra và buộc chịu sự quản thúc.
Ra từ tháng 4/1954, bà bắt liên lạc với Tổ chức để hoạt động trở lại, lúc này chiến dịch Điện Biên Phủ đang ở cao trào nên địch bắt lại. Sau hai tháng chúng không tìm được chứng cớ lại phải thả bà ra.
Cuối năm 1954, Tổ chức bố trí tập kết ra Bắc, Bà về công tác tại Hội Liên hiệp Phụ nữ Trung ương.
Nhà ngoại giao được bạn bè thế giới yêu mến và tin tưởng
Giữa năm 1961, Châu Sa được phân công về nhận nhiệm vụ tại Ban thống nhất Trung ương, nhận hàm Phó Vụ trưởng, rồi Vụ trưởng (Vụ 1A), tại đây mọi người phải đổi tên để giữ bí mật. Đồng chí Nguyễn Văn Đức, một thành viên trong lãnh đạo Ban Thanh niên Trung ương gợi ý Châu Sa lấy tên là Nguyễn Thị Bình vì “Bình là hòa bình, đi quốc tế để tranh thủ cảm tình và tên cũng dễ đọc”.
Năm 1962, bà tham gia Đại hội Thanh niên dân chủ thế giới, bắt đầu cuộc đời ngoại giao chuyên nghiệp.
Ngày 06/6/1969, bà được cử làm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao kiêm Trưởng Đoàn đàm phán của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Paris.
Ngày 27-01-1973, trên cương vị Bộ trưởng Ngoại giao Chính phủ mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, bà đã ký vào văn bán hiệp định Paris chấm dứt chiến tranh Việt Nam cùng với các Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Bộ trưởng Ngoại giao Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, Bộ trưởng Ngoại giao Cộng hòa miền Nam.
Bà Nguyễn Thị Bình đã thực hiện hàng trăm chuyến công du trên các châu lục, vận động nhân dân thế giới ủng hộ công cuộc chống Mỹ cứu quốc của Việt Nam.
Trong các cuộc vận động này, bà được nhân dân thế giới yêu mến, nể trọng.
Năm 1972, khi ở Sài Gòn và các vùng miền Nam Việt Nam do Mỹ kiểm soát, quân đội Mỹ thấy “Việt Cộng” là tiêu diệt thì tại Mỹ, trong một cuộc biểu tình ở Miami (Florida) đã diễn ra sự kiện ấn tượng Những người phụ nữ Mỹ đã mặc áo phông có in ảnh Nguyễn Thị Bình với dòng chữ “Live like her” (Hãy sống như Bình).
Bộ trưởng Bộ Giáo dục cùng đồng sự khắc phục khó khăn khắc nghiệt thời hậu chiểu, triển khai thành công xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân mới trên đất nước tái thống nhất
Sau chiến thắng 30-4-1975, nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được thành lập, bà Nguyễn Thị Bình được bầu vào Quốc hội và được cử làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục. Nhiệm vụ then chốt lúc này là triển khai nhanh chóng hệ thống giáo dục quốc dân mới trên đất nước vừa được tải thống nhất.
Bà cùng các đồng sự, các thứ trưởng: Võ Thuần Nho, Hồ Trúc, Nguyễn Cảnh Toàn,... các nhà khoa học Phạm Minh Hạc, Hà Thế Ngữ, Phạm Tất Dong vạch ra các kế hoạch khắc phục khó khăn, khắc nghiệt thời hậu chiến, xây dựng hệ thống giáo dục 2 năm, xóa bỏ các tàn tích giáo dục thực dân và điểm trắng giáo dục ở vùng mới giải phóng: đưa mạng lưới các nhà trường phục vụ sự nghiệp an ninh chính trị của đất nước mới được thống nhất.
Bà Nguyễn Thị Bình làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục từ năm 1976 đến năm 1986, được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa V (1984)
Thời gian này ngành giáo dục dưới sự chỉ đạo của bà thực hiện được những việc có tác dụng to lớn cho sự phát triển chung:
- Đưa giáo dục lao động hướng nghiệp vào nội dung đào tạo tại các trường.
- Triển khai cuộc cải cách giáo dục lần thứ 3 theo tinh thần Nghị quyết 14 của Bộ Chính trị (chính thức được ban hành ngày 11/01/1979).
- Tham mưu để Nhà nước ban hành các danh hiệu “Nhà giáo ưu tú”, “Nhà giáo nhân dân”, thực hiện phụ cấp thâm niên cho giáo dục.
- Xây dựng hệ thống các trường sư phạm, trường phổ thông dân tộc nội trú cho các tỉnh.
Đặc biệt với tầm nhìn sâu sắc của bà Bình, hai trường Cán bộ Quản lý giáo dục được thành lập ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh bồi dưỡng các sỹ quan cho ngành”.
Trường Cán bộ Quản lý giáo dục ở Hà Nội do sự chỉ đạo ân cần sát sao của bà Bình đã được chuyển từ Chương Mỹ về tiếp thu địa điểm Trường Bổ túc Công Nông Trung ương. Ngày nay là Học viện Quản lý giáo dục không chỉ bồi dưỡng cán bộ cốt cán về giáo dục mà còn thực hiện sứ mệnh đào tạo từ Cử nhân Quản lý giáo dục, Thạc sĩ Quản lý giáo dục và Tiến sĩ Quản lý giáo dục.
Phó Chủ tịch nước hai nhiệm kỳ (1992 - 2002): Tiếp tục phát huy uy tín quốc tế cho mục tiêu nâng cao vị thế Việt Nam trên thế giới liên kết nguồn lực trong và ngoài nước phục vụ các chương trình nhân đạo xã hội và tiến bộ của phụ nữ
Bà Nguyễn Thị Bình được Quốc hội cử làm Phó Chủ tịch nước năm 1992. Bà ở cương vị này hai nhiệm kỳ (1992 - 2002). Với uy tín quốc tế sâu rộng bà tiếp tục các hoạt động nâng cao vị thế Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. Cùng với nhiều cơ quan nhà nước, bà góp phần quyết định tổ chức thành công Hội nghị cấp cao lần thứ 7 của cộng đồng các nước nói tiếng Pháp trong năm 1997", Trung tâm Hội nghị Quốc tế ở số nhà 11 Lê Hồng Phong, Hà Nội được xây dựng nhân sự kiện này đã đón hơn 50 nguyên thủ các nước.
Bà liên kết các nguồn lực trong và ngoài nước một cách hiệu quả Phục vụ mục tiêu vì sự tiến bộ của phụ nữ, an sinh xã hội phát triển văn hóa đất nước.
Bà được mời làm Chủ tịch Quỹ Bảo trợ trẻ em Việt Nam, quỹ này hoạt động mạnh mẽ đã đem lại lợi ích cho hàng vạn trẻ em bất hạnh, khuyết tật, nạn nhân chất độc da cam với chương trình "ngàn vạn nụ cười”, “ánh mắt trẻ thơ, “trái tim trẻ thơ”.
Tháng 02/2002, bà đi dự Hội nghị của Đại hội đồng Liên hợp quốc nhân mười năm thực hiện Công ước Quyền trẻ em. Báo cáo do bà trình bày được nhiều đoàn trong Đại hội đồng Liên hợp quốc hoan nghênh nhiệt liệt.
Lần thăm này, bà gặp lại nhiều người bạn Mỹ từng tham gia các phong trào phản chiến trước đấy. Có một cuộc gặp mặt xúc động, nhiều người từ các địa phương cách Washington 600km về gặp bà Bình. Chị Merle Ratner chỉ huy dàn đồng ca mấy chục người hát vang lời ca khi bà xuất hiện:
“Sống như bà Bình
Dám đấu tranh, dám chiến thắng
Điện Biên Phủ sẽ lại đến!
Sống như bà Bình
Tinh thần Việt Nam
Mạnh hơn bom đạn Mỹ
Tinh thần Việt Nam
Mạnh hơn bom đạn Mỹ”.
Chủ tịch Quỹ Hòa bình phát triển Việt Nam: Tập hợp các nhà khoa học nghiên cứu công cuộc chấn hưng giáo dục
Ngày 12-4-2001, bà Bình được nhận Huân chương Hồ Chí Minh. Tháng 7/2002, bà kết thúc nhiệm kỳ Phó Chủ tịch nước lần thứ 2 và như bà viết trang hồi ký: “nhẹ nhàng và thoải mái, cảm thấy đã cố gắng hoàn thành những nhiệm vụ được phân công”.
Về danh nghĩa, bà được về hưu từ tháng 8/2002. Nhưng cuộc sống luôn luôn cần đến bà.
Ngày 23-4-2003, Quỹ Hòa bình và Phát triển Việt Nam được thành lập và bà được tín nhiệm mời làm Chủ tịch quỹ này, một tổ chức hoạt động theo phương thức vô vụ lợi, hướng vào mục tiêu huy động nguồn lực cho sự phát triển đất nước, củng cố hòa bình tiến bộ của cộng đồng.
Với tấm lòng và tầm nhìn sáng suốt, bà Bình xác định một trong những trọng điểm hoạt động của Quỹ là nghiên cứu vấn đề “Chẩn hưng giáo dục”. Bằng uy tín cao, Bà tập hợp một số cán bộ đã và đang công tác tại Quỹ Hòa bình phát triển, Ủy ban Văn hóa Giáo dục của Quốc hội, Văn phòng Bộ Giáo dục và Đào tạo, Trường Đại học Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, Học viện Quản lý giáo dục, các nhà khoa học có uy tín cao trong xã hội nghiên cứu 03 đề tài có tác dụng sâu sắc cho đổi mới giáo dục:
(1) Đề tài nghiên cứu về cải cách giáo dục (2007).
(2) Đề tài nghiên cứu về đào tạo bồi dưỡng giáo viên phục vụ sự nghiệp đổi mới giáo dục (2010).
(3) Đề tài nghiên cứu về hệ giá trị cá nhân với tư cách là mục tiêu phát triển con người Việt Nam (2015 - 2016).
Bên cạnh các hoạt động chỉ đạo nghiên cứu về “Chấn hưng giáo dục”, bà Nguyễn Thị Bình còn tham gia làm Chủ tịch Quỹ Bảo trợ trẻ em, Chủ tịch Quỹ giải thưởng Kovaleskaya, Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh.
Vào dịp sinh nhật 80 tuổi, một nhà văn hóa có uy tín tặng bà đôi câu đối nhiều ý nghĩa:
“Nam Quốc riêng gì trai dũng lược
Tây Hồ còn đó gái Anh Thư”.
-----------------------
1“Gia đình, bạn bè, Đất nước”, NXB Trí Thức, tr. 8 - 9,
Ý kiến bạn đọc