Trần Đức Khánh Hùng
Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Bách khoa Hà Nội
Tóm tắt: Trong bối cảnh biến động phức tạp của cục diện địa - chính trị, quân sự toàn cầu và sự bùng nổ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đặc biệt là công nghệ số; chiến lược xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đang đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với công tác giáo dục - đào tạo tại các học viện, nhà trường quân đội. Mục tiêu cốt lõi hướng đến việc tối ưu hóa cơ cấu tổ chức theo hướng “tinh, gọn, mạnh”, tạo tiền đề vững chắc để hoàn thành đề án xây dựng quân đội hiện đại vào năm 2030. Tiến trình này đòi hỏi phải nâng cao căn bản chất lượng đào tạo, trọng tâm là phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học viên sĩ quan cấp phân đội. Yêu cầu đặt ra là người học sau khi tốt nghiệp không chỉ làm chủ hệ thống tri thức chuyên ngành sâu sắc, sở hữu phương pháp luận khoa học chuẩn xác, mà còn có khả năng phân tích, dự báo và giải quyết hiệu quả, linh hoạt các tình huống phát sinh trong thực tiễn quản lý, chỉ huy, huấn luyện và quản lý bộ đội. Đây là nhân tố quyết định đến việc nâng cao năng lực tác chiến toàn diện của các đơn vị cơ sở, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Từ khóa: Năng lực; sáng tạo; học viên quân đội; sĩ quan cấp phân đội.
Nhận bài: 02/6/2026; Biên tập: 02/6/2026; Phản biện: 04/6/2026; Duyệt đăng: 07/6/2026.
1. Đặt vấn đề
Thực tiễn công tác giáo dục và đào tạo tại các nhà trường quân đội thời gian qua cho thấy, năng lực sáng tạo của đối tượng học viên sĩ quan cấp phân đội đã đạt được nhiều chuyển biến tích cực. Nhìn chung, học viên đã xây dựng được hệ thống lý luận khoa học tương đối toàn diện, chuyên sâu, hình thành phương pháp luận tư duy thích ứng tốt với các nhiệm vụ học tập, rèn luyện; đồng thời bước đầu định hình kỹ năng và tư duy đổi mới, sáng tạo cùng thế giới quan, thái độ tích cực trong việc tìm kiếm các giải pháp mới. Tuy nhiên, năng lực này vẫn tồn tại những hạn chế nhất định ở một bộ phận học viên. Cụ thể, tri thức bổ trợ cho hoạt động đổi mới, sáng tạo còn thiếu tính hệ thống và tính toàn diện; phương pháp tư duy đột phá trong học tập, nghiên cứu khoa học cũng như rèn luyện chưa thực sự sắc bén. Thêm vào đó, kỹ năng thực hành sáng tạo trong nghiên cứu còn hạn chế và động lực, thái độ tiếp cận cái mới ở một số học viên chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của thực tiễn quân sự hiện nay. Thực trạng này đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với các chủ thể quản lý và giáo dục, đòi hỏi phải có nhận thức thống nhất và giải pháp đồng bộ nhằm tạo động lực mạnh mẽ, thúc đẩy sự phát triển toàn diện năng lực sáng tạo của học viên sĩ quan cấp phân đội trong giai đoạn hiện nay.
2. Một số yếu tố tác động đến năng lực tư duy sáng tạo của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội trong các nhà trường quân đội hiện nay
Công tác giáo dục và đào tạo tại một số nhà trường quân đội có thời điểm vẫn chưa phát huy đầy đủ vai trò trong việc nâng cao năng lực sáng tạo của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội.
Hệ thống chương trình, nội dung đào tạo mặc dù tuân thủ nghiêm túc các chỉ thị, hướng dẫn của cấp có thẩm quyền, song tính cập nhật trước sự vận động nhanh chóng của thực tiễn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới tại từng chuyên đề giảng dạy vẫn còn những khoảng trống nhất định. Cơ sở vật chất, trang thiết bị và các điều kiện kỹ thuật hỗ trợ hoạt động học tập, nghiên cứu khoa học có thời điểm chưa đồng bộ, chưa đáp ứng kịp thời nhu cầu tối ưu hóa năng lực tự học của người học. Về cấu trúc học phần, một số nội dung vẫn nặng về truyền thụ khối lượng tri thức thuần túy (thiên về lý thuyết), chưa chú trọng đúng mức đến việc định hình phương pháp luận và phát triển kỹ năng thực hành nghề nghiệp; điều này gây trở ngại cho học viên trong việc tiếp thu, lĩnh hội và vận dụng linh hoạt, sáng tạo tri thức vào thực tiễn tác chiến. Mặc dù công tác rà soát, giảm thiểu sự trùng lặp nội dung giữa các khoa mục và bộ môn đã được đẩy mạnh, song kết quả đạt được chưa thực sự triệt để. Việc triển khai các phương pháp dạy học tích cực tại một số học phần còn mang tính hình thức; một bộ phận giảng viên chậm đổi mới tư duy sư phạm, dẫn đến tình trạng duy trì lối truyền thụ một chiều (thầy đọc - trò chép). Đáng chú ý, hoạt động ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy còn bộc lộ nhiều bất cập, có xu hướng chuyển sai lệch từ hình thái “nghe – chép” sang “nhìn – chép” (lạm dụng trình chiếu slide). Ngoài ra, cơ cấu phân bổ quỹ thời gian dành cho các hoạt động thảo luận, ngoại khóa, thực hành và nghiên cứu khoa học của học viên vẫn chưa thực sự khoa học và hợp lý.
Phương pháp tư duy nhằm tạo ra cái mới trong học tập, nghiên cứu khoa học và rèn luyện của một bộ phận học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội tại các nhà trường quân đội vẫn còn bộc lộ những hạn chế, hiệu quả chưa cao.
Dưới góc độ tâm lý học giáo dục, thực tiễn cho thấy một bộ phận học viên sĩ quan cấp phân đội vẫn còn tâm lý thụ động, thiếu tính đột phá trong việc đề xuất các cách tiếp cận hoặc kiến giải mang tính phát kiến đối với đối tượng nhận thức; khả năng tư duy liên tưởng, tư duy đa chiều vượt qua các khuôn mẫu định sẵn còn hạn chế. Mức độ nhạy cảm khoa học của đối tượng này chưa cao, biểu hiện ở việc chưa kịp thời nhận diện các điểm mâu thuẫn, sai lệch mang tính logic trong quá trình nhận thức. Trong môi trường học thuật, tính tương tác biện chứng của học viên còn mờ nhạt; họ chưa chủ động đề xuất, thảo luận về các khái niệm, thuật ngữ mới với đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý và các đồng nghiệp. Tại các diễn đàn khoa học như thảo luận chuyên đề (seminar), tọa đàm, hội thảo, phần lớn học viên tham gia với vị thế thụ động, tỷ lệ tranh luận phản biện thấp. Tâm lý e dè, ngại va chạm dẫn đến việc học viên chưa mạnh dạn bảo vệ chính kiến hoặc đề xuất các hướng tiếp cận độc lập, gây ảnh hưởng trực tiếp đến tiến trình phát triển tư duy sáng tạo tự thân.
Thái độ của một số học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội trong quá trình tạo ra cái mới còn bộc lộ những biểu hiện chưa phù hợp, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn học tập, rèn luyện và hoạt động quân sự.
Thái độ tiếp cận và động lực đổi mới của một bộ phận học viên sĩ quan cấp phân đội chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chí chuẩn đầu ra của bậc đào tạo đại học. Trong những giai đoạn nhất định, người học bộc lộ sự thiếu linh hoạt trong tư duy, chưa tối ưu hóa năng lực tự học và tự nghiên cứu nhằm tiếp cận, phân tích, luận giải các vấn đề mới phát sinh trong cả hệ hình lý luận lẫn thực tiễn. Năng lực tư duy bậc cao - bao gồm phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, phát hiện và đề xuất các giải pháp mang tính đột phá hay định hình các hướng nghiên cứu mới - còn thiếu tính bền vững. Đáng chú ý, tâm lý an toàn và sự thiếu quyết đoán trong hoạt động học thuật đã dẫn đến tình trạng rập khuôn về mặt cấu trúc và nội dung trong các công trình nghiên cứu khoa học. Các sản phẩm này thường đi theo những mô típ sáo mòn, thiếu tư duy phản biện mang tính định hình, do đó hàm lượng khoa học và đóng góp mới về mặt lý thuyết cũng như thực tiễn chưa thực sự rõ nét. Hệ quả là chủ kiến khoa học, dấu ấn cá nhân và tính độc đáo - vốn là các thành tố cốt lõi cấu thành năng lực sáng tạo của học viên - vẫn chưa được thể hiện một cách tường minh.
2. Giải pháp thúc đẩy và nâng cao năng lực tư duy sáng tạo học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội hiện nay
Nâng cao chất lượng công tác tuyển sinh quân sự, bảo đảm tuyển chọn được nguồn đào tạo sĩ quan cấp phân đội có phẩm chất chính trị vững vàng, năng lực toàn diện và tiềm năng phát triển tốt, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đào tạo và nhiệm vụ xây dựng quân đội trong tình hình mới.
Trong hệ thống giáo dục và đào tạo quốc phòng, công tác tuyển sinh quân sự giữ vị trí là giai đoạn tiền đề, mang tính quy luật và quyết định đến toàn bộ chu trình phát triển nguồn nhân lực. Đây là hoạt động quản lý có tổ chức, được thực hiện bởi hệ thống các chủ thể và cơ quan chức năng phối hợp, nhằm mục đích phân loại, sàng lọc và lựa chọn nguồn học viên đầu vào dựa trên một hệ thống tiêu chí phức hợp bao gồm: bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, trình độ học vấn và nền tảng thể lực đặc thù. Việc chuẩn hóa giai đoạn này là điều kiện căn cốt để xây dựng đội ngũ sĩ quan chỉ huy, kỹ thuật có chất lượng cao - lực lượng nòng cốt đáp ứng yêu cầu chiến lược về xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ và hiện đại hóa trong tình hình mới.
Thường xuyên rà soát, bổ sung, cập nhật, hoàn thiện mục tiêu, mô hình, chương trình, nội dung đào tạo sĩ quan cấp phân đội
Mục tiêu, mô hình, chương trình, nội dung đào tạo là yếu tố trực tiếp tác động đến nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, đáp ứng yêu cầu thực tiễn xây dựng Quân đội trong tình hình mới, có vai trò quan trọng đối với hình thành, phát triển năng lực sáng tạo của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội. Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, giáo dục, đào tạo, đặc biệt là yêu cầu mới về nguồn nhân lực, luôn đòi hỏi các nhà trường quân đội phải xác định rõ mục tiêu đào tạo, đổi mới mạnh mẽ quy trình, chương trình, nội dung dạy học. Các nhà trường không thể làm theo cách cũ là dạy “cái mình có” mà phải chuyển mạnh sang dạy cái mà quân đội cần và thực tiễn đang đặt ra, xét đến cùng và thực chất là những năng lực cần có của người sĩ quan cấp phân đội đáp ứng yêu cầu của nghề nghiệp quân sự.
Đổi mới phương pháp giảng dạy, đánh giá kết quả đào tạo theo hướng phát triển năng lực sáng tạo của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội
Phương pháp giảng dạy và đánh giá kết quả đào tạo có ý nghĩa quan trọng đối với định hướng phát triển năng lực sáng tạo của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội. Phương pháp giảng dạy được đổi mới theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc sẽ giúp học viên phát huy được tính sáng tạo, linh hoạt trong lĩnh hội và vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn sát với chức trách, nhiệm vụ. Cùng với đó, việc đánh giá kết quả đào tạo được tiến hành khách quan, trung thực, khoa học sẽ trở thành động lực bên trong thúc đẩy học viên nỗ lực phấn đấu vươn lên chinh phục đỉnh cao tri thức, hoàn thiện phẩm chất và năng lực của bản thân.
Xây dựng môi trường dân chủ, đề cao khoa học, đổi mới, sáng tạo trong học tập, rèn luyện nhằm phát triển năng lực sáng tạo của học viên
Đây là nhóm giải pháp quan trọng tạo ra những kiều kiện khách quan thuận lợi tác động trực tiếp tới quá trình phát triển năng lực sáng tạo của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội. Bởi việc tạo môi trường dân chủ, đề cao khoa học, đổi mới, sáng tạo trong học tập, rèn luyện là nhân tố quan trọng để đội ngũ học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội tích cực phấn đấu học tập, rèn luyện, nghiên cứu khoa học. Môi trường dân chủ, đề cao khoa học, đổi mới, sáng tạo trong học tập, rèn luyện khuyến khích sự sáng tạo của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, kích thích, phát huy vai trò tổng hợp của các yếu tố tri thức, kỹ năng, phương pháp, thái độ để mọi học viên tích cực, chủ động, tự giác trong học tập, rèn luyện, nghiên cứu khoa học, công tác. Đồng thời, việc đề cao tính dân chủ, khuyến khích sự sáng tạo cũng góp phần xây dựng môi trường dân chủ, đề cao khoa học, đổi mới, sáng tạo trong học tập, rèn luyện của các nhà trường quân sự, nâng cao chất lượng, hiệu quả thực hiện các nhiệm vụ; hạn chế, đẩy lùi những tư tưởng, hành vi tiêu cực, tác động xấu từ bên trong và bên ngoài đến phát triển nhân cách học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, phòng, chống sự suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống.
4. Kết luận
Năng lực sáng tạo là một trong những năng lực rất quan trọng của con người, có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của toàn xã hội, nhằm tạo ra cái mới, có tính hữu dụng về cả vật chất và tinh thần phục vụ cho đời sống con người. Năng lực sáng tạo không chỉ có ở các vĩ nhân, các nhà khoa học lớn, mà luôn được tiềm ẩn trong mỗi con người. Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, năng lực sáng tạo có vai trò quan trọng, giúp họ phán đoán, suy xét và đưa ra những quyết định nhanh chóng đối với vấn đề nảy sinh từ thực tiễn học tập, rèn luyện, nghiên cứu khoa học. Từ đó, tạo ra cái mới trong học tập, rèn luyện, góp phần hiện thực hóa chuẩn đầu ra, trở thành người sĩ quan cấp phân đội có phẩm chất, năng lực toàn diện, tham gia xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.
Tài liệu tham khảo:
[1]. Trần Xuân Cần (2022), “Phát triển năng lực sáng tạo của học viên ở các trường đại học quân đội hiện nay”, Tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông, Chuyên đề số 2, tr. 179-181.
[2]. Bùi Tuấn Anh (2016), Cơ sở tâm lý học phát triển tư duy sáng tạo của học viên sĩ quan trong nhà trường quân đội hiện nay, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội.
[3]. Nghị quyết số 1657-NQ/QƯTW ngày 20/12/2022 của Quân ủy Trung ương về "Đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới".
[4]. Học viện Chính trị, Giáo dục học quân sự, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân.
ENHANCING THE CREATIVE THINKING CAPACITY OF CADETS UNDERGOING PLATOON-LEVEL OFFICER TRAINING IN MILITARY SCHOOLS TODAY
Tran Duc Khanh Hung
Faculty of National Defense and Security Education - Hanoi University of Science and Technology
Abstract: In the context of increasingly complex changes in the global geopolitical and military landscape, together with the rapid advancement of the Fourth Industrial Revolution, particularly digital technologies, the strategy of building a revolutionary, regular, elite, and modern Vietnam People’s Army has posed urgent requirements for education and training at military academies and schools. The core objective is to optimize the organizational structure toward a “lean, compact, and strong” model, thereby creating a solid foundation for accomplishing the goal of building a modern military by 2030. This process requires a fundamental improvement in training quality, with a particular focus on developing the creative thinking capacity of cadets undergoing platoon-level officer training. Graduates are expected not only to master specialized professional knowledge and possess a sound scientific methodology but also to demonstrate the ability to analyze, forecast, and effectively solve emerging situations in command, management, training, and troop administration. Such competence serves as a decisive factor in enhancing the comprehensive operational capability of grassroots military units and meeting the requirements of safeguarding the Fatherland in the new era.
Keywords: Competence; creativity; cadets; military cadet, tactical-level officer
Ý kiến bạn đọc