NÂNG CAO KỸ NĂNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC

ThS. Nguyễn Thị Thảo Tiên

Đại học Khánh Hòa

Điện thoại: 0987549188

E mail: [email protected]

Tóm tắt: Phương pháp thảo luận nhóm là một phương pháp dạy học, trong đó giảng viên tổ chức cho sinh viên cùng nhau tranh luận, thảo luận để đạt mục đích chung trong học tập. Phương pháp thảo luận nhóm có vai trò hết sức to lớn trong dạy học, vai trò đó được thể hiện tập trung nhất ở hiệu quả hoạt động học tập của người học, hiệu quả hoạt động dạy học của người dạy và chất lượng giáo dục của các nhà trường.

Từ khóa: kỹ năng; phương pháp thảo luận nhóm; khoa học xã hội và nhân văn; chất lượng giáo dục.

Nhận bài: 16/12/2025; Biên tập: 16/12/2025; Duyệt đăng: 16/12/2025

Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, yêu cầu về năng lực làm việc theo nhóm trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Thực tiễn cho thấy, sự hợp tác trong nhóm không chỉ góp phần nâng cao năng suất lao động mà còn tạo ra hiệu quả vượt trội so với hình thức làm việc cá nhân rời rạc. Khi làm việc theo nhóm, mỗi cá nhân có điều kiện phát huy thế mạnh riêng, đồng thời bổ trợ, khắc phục những hạn chế của nhau. Thông qua quá trình trao đổi, trình bày quan điểm và phản biện ý kiến, các thành viên trong nhóm có cơ hội học hỏi kinh nghiệm, mở rộng tri thức và hoàn thiện kỹ năng cá nhân. Nhờ đó, kết quả thực hiện nhiệm vụ chung thường đạt chất lượng cao hơn so với việc mỗi người làm việc độc lập rồi mới tổng hợp.

1. Vai trò của phương pháp thảo luận nhóm trong việc nâng cao năng lực của học viên

Nhóm được hiểu là một tập hợp từ hai người trở lên, cùng phối hợp hoạt động nhằm thực hiện một mục tiêu chung đã được xác định. Làm việc nhóm là hình thức tổ chức lao động trong đó các cá nhân có kỹ năng bổ sung cho nhau, cùng cam kết và chịu trách nhiệm đối với kết quả chung của tập thể. Trong quá trình đó, các thành viên tương tác với nhau và với nhóm trưởng, đồng thời phụ thuộc lẫn nhau về thông tin, nhiệm vụ để hoàn thành phần việc được phân công. Thảo luận nhóm chính là quá trình các thành viên trao đổi, phân tích, tranh luận về một vấn đề cụ thể nhằm đi đến nhận thức và giải pháp thống nhất.

Phương pháp thảo luận nhóm có vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực toàn diện cho học viên. Thông qua phương pháp này, người học không chỉ được củng cố và mở rộng tri thức mà còn được phát triển các kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp và kỹ năng xã hội thiết yếu như: kỹ năng hợp tác, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng phối hợp tập thể. Đồng thời, phương pháp thảo luận nhóm góp phần phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học; tạo dựng môi trường học tập dân chủ, cởi mở, bình đẳng và thân thiện.

Bản chất của phương pháp thảo luận nhóm là dựa trên sự phối hợp và cộng tác của nhiều cá nhân, qua đó hình thành sức mạnh trí tuệ tập thể trong việc giải quyết các vấn đề học tập. Trong quá trình thảo luận, các thành viên có cơ hội chia sẻ, trao đổi thông tin, tiếp nhận và chọn lọc những ý tưởng phù hợp từ nhiều góc nhìn khác nhau. Đây là cơ sở quan trọng để phát triển tư duy, bồi dưỡng phẩm chất nhân cách và năng lực giải quyết vấn đề cho học viên.

Bên cạnh đó, học tập theo nhóm tạo điều kiện để người học rèn luyện kỹ năng thông qua trải nghiệm thực tiễn, dưới sự định hướng và hỗ trợ của giảng viên. Người học phải trực tiếp tham gia vào quá trình tranh luận, trình bày quan điểm, đưa ra và bảo vệ lập luận của mình trước tập thể. Qua đó, năng lực phát hiện vấn đề, xử lý tình huống và tư duy linh hoạt của học viên được hình thành và phát triển rõ nét.

Phương pháp thảo luận nhóm cũng góp phần làm thay đổi căn bản phương thức dạy học truyền thống, chuyển từ lối dạy học thuyết trình một chiều sang phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm, dựa trên sự tương tác đa chiều giữa học viên với học viên và giữa học viên với giảng viên.

2. Yêu cầu, quy trình thực hiện phương pháp thảo luận nhóm

Để nâng cao kỹ năng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm một cách có hiệu quả trong thực tiễn quá trình dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường Đại học Thông tin liên lạc hiện nay cần phải đáp ứng nhiều yêu cầu cơ bản. Trong đó, quan trọng nhất là yêu cầu đối với giảng viên, học viên và đối với chương trình, nội dung môn học.

Đối với giảng viên, sẽ không trực tiếp truyền thụ kiến thức, thực hiện các kỹ xảo, kỹ năng mà đóng vai là người hướng dẫn, giúp đỡ, tạo điều kiện cho học viên học tập đạt hiệu quả cao. Như vậy, trong phương pháp thảo luận nhóm người dạy vừa giữ vai trò chỉ đạo vừa giữ vai trò phục vụ người học đảm bảo cho người học đạt tới đích trong học tập. Để thực hiện tốt, hiệu quả vai trò của mình trong tiến hành phương pháp thảo luận nhóm, giảng viên phải có các điều kiện cụ thể:

Có kiến thức sâu rộng trên nhiều mặt, kiến thức về chuyên ngành khoa học, có kiến thức tổng hợp về các bộ môn khoa học khác như: Triết học, Tâm lý học,... cộng với những kinh nghiệm thực tiễn cuộc sống phong phú, đa dạng.

Có sự am hiểu toàn diện về lý thuyết phương pháp thảo luận nhóm. Hiểu rõ những ưu nhược điểm của phương pháp này, nắm được quy trình chuẩn bị để tiến hành một bài học, một chủ đề theo phương pháp thảo luận nhóm. Từ đó vận dụng một cách khoa học sáng tạo vào quá trình dạy học.

Có các kỹ năng chuẩn bị và tiến hành các giờ học theo phương pháp thảo luận nhóm như: kỹ năng thiết kế chuẩn đầu ra bài học, môn học, kỹ năng thiết kế kế hoạch giảng bài, nội dung bài giảng, kỹ năng kết hợp các phương pháp dạy học và dự kiến các tình huống sư phạm có thể xảy ra, kỹ năng giao nhiệm vụ, giải thích các nhiệm vụ học tập, kỹ năng phân chia nhóm học tập, kỹ năng quan sát, điều khiển việc học tập của các nhóm, kỹ năng định hướng, can thiệp, giúp đỡ, hỗ trợ các nhóm trong học tập, kỹ năng tạo không khí dân chủ sôi nổi, tích cực trong học tập; kỹ năng kết luận nội dung học tập, kỹ năng rút kinh nghiệm đối thoại trong nhóm, kỹ năng định hướng phát triển nhân cách, kỹ năng định hướng tham khảo tài liệu, kỹ năng đánh giá.

Ngoài các yêu cầu trên người giảng viên phải nắm chắc đối tượng về đặc điểm tâm sinh lý, nhận thức của học viên để từ đó phân chia nhóm một cách phù hợp tạo điều kiện cho quá trình học tập đạt kết quả cao.

Đối với học viên, trực tiếp tham gia vào quá trình học tập. Phải tích cực, hứng thú trong học tập, có trách nhiệm cá nhân cao. Học viên cần phải có các kỹ năng đối thoại, kỹ năng tranh luận, kỹ năng phân tích đánh giá, kỹ năng sử dụng ngôn ngữ, kỹ năng nắm bắt và phân tích các thông tin, kỹ năng phối hợp với các nhóm khác và phối hợp với giảng viên,…

Yêu cầu đối với nội dung, chương trình dạy học phải bảo đảm tính Đảng, tính khoa học, tính hiện đại phù hợp với mục tiêu, nội dung, cũng như phương pháp, hình thức tổ chức dạy học. Chương trình dạy học ngoài mục tiêu trang bị kiến thức kỹ xảo, kỹ năng cần chú trọng các mục tiêu như: phát triển trí tuệ, phát triển nhân cách, phát triển tư duy sáng tạo, kỹ năng sống cho học viên. Đồng thời, nội dung chương trình đào tạo phải bảo đảm tính cân đối khoa học, hiện đại, bám sát mục tiêu dạy học và nghề nghiệp trong tương lai của học viên, chú trọng các nội dung thực hành, các nội dung có tác dụng kích thích tìm tòi, sáng tạo và sự tham gia học tập của học viên.

Bên cạnh những yêu cầu trên thì môi trường sư phạm có ảnh hưởng nhất định đến quá trình giáo dục và đào tạo, phát triển nhân cách cho học viên. Để nâng cao được kỹ năng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học phát triển năng lực của học viên đòi hỏi phải có không gian đủ rộng để thuận lợi cho việc bố trí, sắp xếp chỗ học tập cho các nhóm, không ảnh hưởng đến nhóm khác và mọi người xung quanh, vừa đảm bảo cho người dạy thuận tiện trong việc quan sát theo dõi giúp đỡ, can thiệp giúp đỡ việc học tập của nhóm; lớp học có số lượng học viên phù hợp tránh hiện tượng số lượng học viên quá đông hoặc quá ít. Bởi lẽ, nếu số lượng người học quá đông người dạy khó quản lý và phân chia nhóm trong học tập, hạn chế việc theo dõi, can thiệp việc học tập của các nhóm. Nếu quá ít người học lớp học sẽ buồn tẻ, thiếu không khí thi đua giữa các thành viên giữa các nhóm với nhau làm cho người học mất hứng thú; tài liệu và vật chất bảo đảm đủ cho quá trình học tập. Ngoài ra còn cần các điều kiện vật chất khác như: máy chiếu, máy tính, hệ thống phòng học… để tiện cho việc giảng dạy và học tập.

Để nâng cao kỹ năng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở trường Đại học cần tuân thủ quy trình tổ chức thực hiện trên các nội dung cụ thể:

Một là, lựa chọn nội dung thảo luận nhóm tránh quá lớn, hoặc quá nhỏ. Nội dung cụ thể trong bài học được xác định dùng để thực hiện thảo luận nhóm được xác định đáp ứng hai loại mục tiêu: mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, thái độ theo chuẩn đầu ra môn học, bài học và mục tiêu phát triển kỹ năng học tập theo nhóm cho học viên.

Hai là, thành lập và xác định quy mô các nhóm. Giảng viên thực hiện tổ chức thành lập nhóm, giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm, hướng dẫn học viên cách làm việc theo nhóm. Đưa ra mục tiêu cho học viên hiểu rõ những kiến thức cần phải đạt được khi tiến hành thảo luận nhóm và nhiệm vụ cần phải giải quyết để đạt được mục tiêu đó. Tùy điều kiện của từng giờ học, giảng viên quyết định sử dụng số lượng tối ưu các thành viên của các nhóm. Khi lựa chọn quy mô nhóm giảng viên cần chú ý đến các yếu tố: số lượng thành viên càng lớn, càng nhiều lần tương tác, lượng thông tin trao đổi càng phong phú, đa dạng; nội dung bài học, tài liệu, phương tiện học tập có ảnh hưởng đến quy mô nhóm; thời gian càng ít thì quy mô nhóm càng nhỏ.

Ba là, phân công nhiệm vụ cho các nhóm. Giảng viên phân công nội dung thảo luận cho nhóm, các nhóm tự sinh hoạt và phân công trách nhiệm cho các thành viên trong nhóm. Nhóm trưởng duy trì, tổ chức cho các thành viên thảo luận, chia sẻ với nhau về các vấn đề chủ đề học tập đã được giao.

Bốn là, xác định thời gian duy trì và thực hiện thảo luận nhóm. Thời gian tồn tại của nhóm là bao lâu tùy thuộc vào từng loại nhóm, từng nhiệm vụ học tập, của từng hình thức học cụ thể. Có nhóm chỉ tồn tại trong một chủ đề, một giờ học, thậm chí một tiết học. Có nhóm tồn tại trong suốt thời gian học tập môn học cụ thể. Thời gian thảo luận phải được giới hạn và tương ứng với nội dung, yêu cầu của nội dung đặt ra đảm bảo đủ để học viên có đủ thời gian để suy nghĩ, trao đổi.

Năm là, quan sát, theo dõi, can thiệp, điều chỉnh, đánh giá sự tương tác trong thảo luận của các nhóm. Giảng viên quan sát hành vi học tập của học viên trong quá trình chuẩn bị nội dung thảo luận và tiến hành thực hiện thảo luận nhóm trên các nội dung như: trách nhiệm cá nhân trong học tập, sự tham gia đóng góp ý kiến của các thành viên; việc nêu ra các câu hỏi và thắc mắc, bày tỏ sự ủng hộ, chấp nhận ý kiến của người khác; việc động viên, khuyến khích, giúp đỡ lẫn nhau giữa các thành viên; điều hành công việc của nhóm trưởng, công tác ghi chép của thư ký nhóm…Sau khi nghe các nhóm trưởng hoặc các thành viên của nhóm được phân công trình bày kết quả nghiên cứu của các thành viên và của nhóm, các nhóm thực hiện thảo luận tập trung, tham gia các ý kiến đóng góp, kịp thời phát hiện những vấn đề mới bổ sung vào nhiệm vụ học tập. Tương tác giữa các thành viên trong nhóm hoặc giữa các nhóm với nhau hướng đến nội dung: tính tích cực, trách nhiệm của mỗi cá nhân, sự hợp tác trong nhóm học tập, những nội dung cần khắc phục để hoạt động hợp tác lần sau tốt hơn. Từ đó, giảng viên đưa ra những gợi ý, định hướng, những thủ thuật để các nhóm hoàn thành nhiệm vụ được giao, sẵn sàng giải đáp các thắc mắc của các nhóm. Cuối cùng giảng viên có thể trực tiếp nhận xét hoạt động của các nhóm hoặc cho các nhóm tự nhận xét và nhận xét đánh giá các nhóm khác, sau đó giáo viên kết luận và đánh giá kết quả đối với từng nhóm.

Để việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học các khoa học xã hội và nhân văn đạt hiệu quả cao nhất đòi hỏi mỗi giảng viên cần phải nghiêm túc thực hiện theo đúng nội dung các bước, tuân thủ nội dung quy trình thực hiện từ khâu thiết kế mục tiêu dạy học, thành lập nhóm, giải thích mục tiêu và giao nhiệm vụ, quan sát, theo dõi, điều chỉnh, can thiệp và nhận xét tương tác đánh giá các nhóm nhằm đảm bảo nâng cao hiệu quả nhận thức, phát huy năng lực của học viên.

3. Ý nghĩa việc sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở Trường Đại học hiện nay

Phương pháp thảo luận nhóm nếu được sử dụng một cách khoa học, đúng quy trình sẽ cung cấp cho học viên khối lượng kiến thức lớn mang tính hệ thống và khái quát cao giúp học viên có thể nhớ, hiểu, vận dụng, phân tích, đánh giá được những đơn vị kiến thức một cách nhanh chóng đáp ứng với chuẩn đầu ra của bài học, môn học. Trong quá trình thảo luận nhóm học viên phải tự tìm tòi và lĩnh hội kiến thức nên những tri thức khoa học mà học viên thu thập được sẽ được hiểu kỹ, nhớ lâu hơn. Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong giảng dạy các môn khoa học xã hội và nhân văn có tác dụng kích thích tính tích cực học tập, gây được sự hưng phấn, chú ý của học viên vào bài học, tạo bầu không khí dân chủ, thoải mái trong học tập đồng thời giúp phát triển các kỹ năng xã hội cho học viên.

Thông qua việc học tập theo phương pháp thảo luận nhóm giúp học viên sửa chữa, bù đắp những thiếu hụt về kiến thức của bài học, họ có điều kiện bộc lộ những suy nghĩ của mình, tự tin để trình bày trước đám đông, tạo không khí học tập sôi nổi, kích thích tất cả thành viên tham gia vào quá trình học tập đồng thời không ngừng tìm tòi, nghiên cứu, thể hiện vai trò, trách nhiệm của cá nhân với tập thể. Trong xu hướng dạy học hiện đại hiện nay, việc vận dụng tốt kỹ năng sử dụng phương pháp thảo luận nhóm sẽ giúp cho học viên phát triển năng lực nhận thức, năng lực thực tiễn, năng lực hợp tác, năng lực giao tiếp, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, phát triển năng lực tư duy sáng tạo, năng lực tự học và năng lực điều chỉnh hành vi đồng thời đáp ứng mục tiêu đào tạo “lấy người học trung tâm”. Thông qua quá trình thảo luận nhóm dưới sự hướng dẫn của giảng viên còn tạo được mối quan hệ hai chiều giữa giảng viên với học viên. Giảng viên có thể nắm được hiệu quả của việc giáo dục, nắm được thái độ, quan điểm, xu hướng, hành vi của sinh viên.

Cũng giống như tất cả các phương pháp dạy học tích cực khác, để một buổi học theo phương pháp thảo luận nhóm đạt được thành công, giảng viên phải dày công đầu tư thời gian, công sức, có vậy kết quả học tập mới tốt và phương pháp thảo luận nhóm mới đạt được những ý nghĩa cơ bản của nó. Như vậy, chúng ta có thể khẳng định rằng thảo luận nhóm là một hình thức học tập hiệu quả, giúp học viên chủ động, tích cực tiếp cận tri thức và giúp học viên phát triển tốt tư duy logic, khả năng lập luận cũng như khả năng phản biện xã hội.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đặng Vũ Hoạt (2013), Lý luận học đại học, Nxb Đại học Sư phạm.

2. Nguyễn Thị Minh Phượng, Phạm Thị Thúy (2011), Cẩm nang phương pháp sư phạm, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

3. Lê Vinh Quốc (2011), Chuyên đề đổi mới dạy học theo khoa học giáo dục hiện đại, Nxb Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.

4. Nguyễn Thành Nhân (2014), Đánh giá kết quả học tập môn học theo định hướng phát triển năng lực sinh viên, Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

5. Phạm Thành Nghị (2000), Quản lý chất lượng giáo dục đại học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

6. Bùi văn Trực, Phạm Thế Hưng (2014), Phương pháp giảng dạy kỹ năng sống, Nxb Văn hóa – Thông tin.

7. Phan Thị Hồng Vinh (2010), Phương pháp dạy học, Nxb Đại học sư phạm.

Enhancing Skills in Using the Group Discussion Method in Teaching Social Sciences and Humanities at Universities

M.A. Nguyen Thi Thao Tien
Khanh Hoa University
Phone: +84 987 549 188
Email: [email protected]

Sum mary: Group discussion is a teaching method in which instructors organize students to debate and discuss together to achieve common learning goals. Group discussion plays a crucial role in teaching, most notably in improving the learning effectiveness of students, the teaching effectiveness of instructors, and the overall quality of education in schools.

Keywords: Skills; group discussion methods; social sciences and humanities.