NÂNG CAO HIỆU QUẢ CHUYỂN ĐỔI SỐ TRONG GIÁO DỤC ĐÀO TẠO Ở NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI HIỆN NAY

PGS. TS Vũ Thanh Tùng; Phạm Văn Danh; Nguyễn Xuân Khánh -

Khoa Sư phạm Quân sự, Học viện Chính trị

Email: [email protected]

Tóm tắt: Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang lan tỏa mạnh mẽ, chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo trở thành xu thế tất yếu, đóng vai trò như một cuộc cách mạng về phương thức quản lý, giảng dạy và học tập. Đối với các nhà trường quân đội, chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu khách quan của quá trình hiện đại hóa mà còn là nhiệm vụ chính trị quan trọng nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại. Việc ứng dụng các thành quả khoa học công nghệ đang mở ra cơ hội để xây dựng mô hình “nhà trường thông minh”. Đây là xu hướng, đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ từ tư duy, cơ sở hạ tầng đến cơ chế quản lý và văn hóa tổ chức trong toàn bộ hệ thống giáo dục quân đội.

Từ khoá: Chuyển đổi số; giáo dục, đào tạo; nhà trường quân đội

1. Đặt vấn đề

Trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, đặc biệt là cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ Tư, chuyển đổi số là xu thế tất yếu của thời đại, là nhân tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển của mọi lĩnh vực, trong đó có giáo dục, đào tạo. Đối với các nhà trường quân đội, chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu khách quan của quá trình hiện đại hóa giáo dục mà còn là nhiệm vụ chính trị có ý nghĩa chiến lược nhằm thực hiện thắng lợi mọi nhiệm vụ, Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương về về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới đã chỉ ra “Đột phá mạnh mẽ ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào các hoạt động giáo dục và đào tạo”[2]. Trong thực tế, các nhà trường quân đội đang chịu tác động mạnh mẽ của khoa học công nghệ, với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT) và thực tế ảo (VR/AR). Những công nghệ này đang làm thay đổi căn bản phương thức quản lý, giảng dạy và học tập. Việc triển khai chuyển đổi số sẽ giúp nhà trường quân đội nâng cao chất lượng giáo dục, rút ngắn khoảng cách giữa lý luận và thực tiễn huấn luyện, tạo điều kiện hình thành “nguồn nhân lực chất lượng cao” có năng lực chỉ huy, quản lý và sáng tạo trong môi trường chuyển đổi số hiện nay.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Lý luận về chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội

* Quan niệm về chuyển đổi số

Theo Parviainen và cộng sự (2017): chuyển đổi số là những thay đổi về cách thức làm việc, áp dụng công nghệ, kỹ thuật số trong tổ chức và môi trường hoạt động sản xuất kinh doanh [3].

Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025 được thủ tướng Chính phủ phế duyệt theo Quyết định 749/QĐ-TTg ngày 03/06/2020, “chuyển đổi số (Digital Transformation) là việc sử dụng dữ liệu và công nghệ số để thay đổi một cách tổng thể và toàn diện tất cả các khía cạnh của đời sống kinh tế - xã hội, tái định hình cách chúng ta sống, làm việc và liên hệ với nhau” [1].

Chuyển đổi số là quá trình thay đổi tổng thể và toàn diện của cá nhân và tổ chức về cách sống, cách làm việc và phương thức sản xuất trên môi trường số với các công nghệ số. Thực hiện chuyển đổi số bao gồm: Chuẩn bị hạ tầng công nghệ số (mua sắm, lắp đặt trang thiết bị công nghệ số và đặt hàng phần mềm theo nhu cầu nhiệm vụ); ứng dụng công nghệ số vào cục bộ từng lĩnh vực hoạt động, để số hóa cơ sở dữ liệu (chuyển văn bản giấy thành dữ liệu điện tử); hệ thống hóa cơ sở dữ liệu (lưu trữ, định danh dữ liệu); liên thông (đồng bộ) cơ sở dữ liệu; khai thác, sử dụng dữ liệu theo mục đích của từng chủ thể, trong từng lĩnh vực. Việc ứng dụng công nghệ số có thể diễn ra ở nhiều lĩnh vực và dù đã được khai thác, nhưng nếu cơ sở dữ liệu chỉ được khai thác cục bộ, không liên thông giữa các bộ phận trong hệ thống và giữa các hệ thống với nhau để khai thác chung, thì chuyển đổi số chưa hoàn thành. Chuyển đổi số được coi như điểm nhấn của kỷ nguyên số và nó có tác động mạnh mẽ đến tất cả các ngành và nghề trong nền kinh tế của mỗi quốc gia, có các đặc điểm mới, với tính chất, mức độ tác động sâu rộng chưa từng có.

* Quan niệm, đặc điểm về chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo tại các nhà trường quân đội

Tác giả Trần Khánh Đức khi tiếp cận theo sư phạm kỹ thuật và công nghệ, quan niệm: Chuyển đổi số trong giáo dục là áp dụng công nghệ kỹ thuật số và hệ thống thông tin Internet vào lĩnh vực giáo dục để nâng cao chất lượng giảng dạy, học tập và quản lý giáo dục[4]

Tác giả Trần Khánh Đức nhưng với tiếp cận quản lý giáo dục vĩ mô, quan niệm: Chuyển đổi số trong giáo dục là việc vận dụng thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại vào các hoạt động đào tạo và quản lý trong hệ thống giáo dục quốc dân. Mục đích đó được triển khai thực hiện với ba lĩnh vực áp dụng cơ bản là: Ứng dụng công nghệ giáo dục trong lớp học, ứng dụng công nghệ số trong các phương thức giảng dạy và ứng dụng công nghệ số trong quản lý đào tạo [4]

Trong giáo dục, đào tạo chuyển đổi số là việc ứng dụng công nghệ số và hệ thống thông tin kết nối vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo để các hoạt động quản lý giáo dục, giảng dạy, học tập, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập diễn ra liên tục, tương thích và được tích hợp với nhau trên cùng một nền tảng số. Các hình thức học tập mới như học trực tuyến (E-learning), học kết hợp (Blended Learning), lớp học đảo ngược (Flipped Classroom) đã thay đổi căn bản phương pháp tiếp cận tri thức. Trí tuệ nhân tạo (AI) giúp cá nhân hóa việc học cho từng học viên; dữ liệu lớn (Big Data) giúp phân tích quá trình học tập, đánh giá năng lực thực tế; thực tế ảo (VR/AR) giúp mô phỏng các tình huống huấn luyện phức tạp; điện toán đám mây giúp quản lý học liệu và thông tin học viên nhanh chóng, bảo mật. Như vậy, chuyển đổi số trong giáo dục là sự kết hợp giữa đổi mới sư phạm và ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm hình thành mô hình “giáo dục thông minh”, lấy người học làm trung tâm, người thầy có vai trò là người hướng dẫn, kiến tạo tri thức.

Dựa trên cơ sở quan niệm chung về chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo, vận dụng vào đặc điểm, chức năng, nhiệm vụ đào tạo, có thể quan niệm về chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội, như sau: Chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở Nhà trường quân đội là tổng hợp cách thức, biện pháp ứng dụng công nghệ số và hệ thống thông tin mạng vào hoạt động quản lý, giảng dạy, học tập, tạo môi trường học tập số nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở Nhà trường quân đội, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới.

Trong nhà trường quân đội, chuyển đổi số mang đặc trưng riêng so với giáo dục dân sự. Nó không chỉ hướng tới nâng cao hiệu quả dạy và học, mà còn nhằm đáp ứng yêu cầu huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và giữ vững định hướng chính trị, tư tưởng cho người học. Các nội dung chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo tại các nhà trường quân đội bao gồm: Xây dựng hệ thống quản lý đào tạo số hóa (quản lý học viên, giảng viên, hồ sơ, điểm, kế hoạch huấn luyện); Phát triển ngân hàng bài giảng điện tử, học liệu mở, thư viện số và kho dữ liệu dùng chung; Ứng dụng mô phỏng chiến thuật, chiến dịch, học tập bằng thực tế ảo trong huấn luyện; Triển khai hệ thống quản trị học tập (LMS), nền tảng học tập trực tuyến nội bộ có kiểm soát bảo mật cao. Xây dựng môi trường đào tạo số, trong đó người học có thể truy cập tài nguyên, thảo luận, làm bài, đánh giá trực tuyến một cách an toàn.

2.2. Yêu cầu của chuyển đổi số ở các nhà trường quân đội hiện nay

Một là, chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội phải mang tính chính trị và định hướng rõ ràng. Chuyển đổi số trong quân đội luôn đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp của Đảng, bảo đảm “đúng hướng, đúng mục tiêu”. Mọi nội dung ứng dụng công nghệ phải phục vụ công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đào tạo cán bộ “vừa hồng vừa chuyên”, trung thành tuyệt đối với Tổ quốc, với Đảng, với nhân dân.

Hai là, chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội phải mang tính đặc thù và bảo mật cao. Môi trường quân đội đòi hỏi bảo mật thông tin tuyệt đối. Do đó, mọi hệ thống chuyển đổi số phải được thiết kế theo mô hình mạng nội bộ khép kín, có cơ chế phân quyền nghiêm ngặt, kiểm soát truy cập và sao lưu dữ liệu an toàn. Việc sử dụng phần mềm mã nguồn mở, nền tảng đám mây phải được kiểm định nghiêm ngặt trước khi triển khai.

Ba là, chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội phải mang tính thực hành cao. Chuyển đổi số trong giáo dục phải gắn liền với yêu cầu hoạt động thực tiễn. Các hệ thống mô phỏng 3D, phòng học thông minh, mô hình sa bàn điện tử, bài giảng điện tử,... giúp học viên rèn luyện kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp quân sự mà không cần tiêu hao nhiều vật chất và thời gian nhưng vẫn bảo đảm nội dung và chất lượng huấn luyện đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đào tạo của nhà trường. Đây là bước đột phá quan trọng trong hiện đại giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội hiện nay.

Bốn là, chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội phải tính kế thừa và đổi mới. Chuyển đổi số không phủ nhận giá trị của mô hình huấn luyện truyền thống, mà kế thừa và phát triển nó trên nền tảng công nghệ số. Việc kết hợp giữa phương pháp giảng dạy trực tiếp truyền thống với công nghệ số sẽ giúp phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo, tự học, tự rèn của học viên, đồng thời giữ vững kỷ luật và tính tổ chức đặc trưng của môi trường quân đội.

2.3. Giải pháp đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội hiện nay

Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các tổ chức, lực lượng về chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội hiện nay

Nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các tổ chức, lực lượng trong nhà trường quân đội về chuyển đổi số là yêu cầu tiên quyết bảo đảm cho quá trình chuyển đỏi số được triển khai thống nhất, hiệu quả và đúng định hướng. Phải cần làm rõ cho đội ngũ cán bộ, giảng viên, nhân viên và học viên hiểu rằng chuyển đổi số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học, mà là sự đổi mới căn bản, toàn diện trong tư duy, mô hình quản lý, phương pháp giáo dục và văn hóa tổ chức của nhà trường quân đội. Cấp ủy, chỉ huy các cấp phải coi đây là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, gắn với quá trình xây dựng “nhà trường thông minh”. Trên cơ sở đó, cần xây dựng kế hoạch cụ thể, phân công rõ trách nhiệm, thường xuyên kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện. Phải tăng cường công tác tuyên truyền, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng số cho đội ngũ cán bộ, giảng viên, tạo môi trường sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, góp phần hình thành văn hóa số trong toàn hệ thống nhà trường quân đội.

Hai là, phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, đơn vị ở các nhà trường quân đội trong triển khai thực hiện chuyển đổi số giáo dục, đào tạo

Phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, đơn vị trong nhà trường quân đội là điều kiện then chốt để triển khai hiệu quả quá trình chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo. Chuyển đổi số là nhiệm vụ tổng hợp, liên quan đến nhiều lĩnh vực như: công nghệ thông tin, quản lý đào tạo, quản lý khoa học, hậu cần – kỹ thuật...Cho nên, mọi cơ quan đơn vị phải tiến hành đồng bộ, thống nhất và phải thiết lập cơ chế phối hợp thống nhất dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Đảng ủy, Ban giám hiệu nhà trường, trong đó mỗi cơ quan, đơn vị được xác định rõ vai trò, trách nhiệm và quyền hạn cụ thể. Phòng đào tạo, phòng chính trị và lực lượng đảm nhiệm công nghệ thông tin phải cùng xây dựng kế hoạch tích hợp dữ liệu, chuẩn hóa học liệu điện tử, triển khai hệ thống quản lý học tập (LMS) và nền tảng giảng dạy trực tuyến đồng bộ. Bên cạnh đó, phải bảo đảm chia sẻ thông tin hai chiều, thường xuyên sơ kết, rút kinh nghiệm, kịp thời khắc phục khó khăn, tránh tình trạng triển khai chồng chéo hoặc hình thức. Chỉ khi có sự phối hợp đồng bộ, chặt chẽ và liên thông giữa các lực lượng, chuyển đổi số trong giáo dục quân đội mới thực sự trở thành động lực đổi mới căn bản, toàn diện hoạt động giáo dục và đào tạo ở các nhà trường quân đội trong giai đoạn hiện nay.

Ba là, đổi mới chương trình nội dung, phương pháp, hình thức dạy học theo hướng hiện đại nhằm thúc đẩy chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội hiện nay

Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp và hình thức dạy học theo hướng hiện đại là yếu tố cốt lõi thúc đẩy chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội hiện nay. Trước hết, cần rà soát, cập nhật chương trình đào tạo theo hướng tinh gọn, thiết thực, gắn với yêu cầu nhiệm vụ của quân đội trong thời kỳ mới, đồng thời tích hợp các nội dung về công nghệ số, an ninh mạng, kỹ năng số quân sự vào chương trình học. Nội dung giảng dạy phải được số hóa, chuẩn hóa dưới dạng học liệu điện tử, bài giảng số, mô phỏng 3D, thực tế ảo (VR/AR) để tăng tính trực quan, tương tác và khả năng tự học của học viên. Phương pháp dạy học cần chuyển từ truyền thụ một chiều sang hướng phát triển năng lực, lấy người học làm trung tâm, kết hợp linh hoạt giữa dạy học trực tiếp và trực tuyến (Blended learning). Đồng thời, khuyến khích giảng viên sử dụng các nền tảng quản lý học tập, phân tích dữ liệu học tập để đánh giá tiến trình và hiệu quả học tập của học viên. Việc đổi mới đồng bộ chương trình, nội dung và phương pháp dạy học không chỉ nâng cao chất lượng đào tạo mà còn tạo môi trường thuận lợi để các nhà trường quân đội thích ứng nhanh với xu thế chuyển đổi số và hội nhập giáo dục hiện đại.

Bốn là, bồi dưỡng kỹ năng số hóa tài nguyên, học liệu, ứng dụng công nghệ thông tin cho cán bộ, giảng viên, nhân viên, học viên để đẩy nhanh chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội hiện nay

Bồi dưỡng kỹ năng số hóa tài nguyên, học liệu và ứng dụng công nghệ thông tin cho cán bộ, giảng viên, nhân viên, học viên là giải pháp trọng tâm nhằm đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội hiện nay. Trước hết, cần tổ chức các khóa tập huấn, bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng số, từ cơ bản đến nâng cao, giúp cán bộ, giảng viên nắm vững quy trình số hóa bài giảng, tài liệu học tập và biết khai thác hiệu quả các nền tảng dạy học trực tuyến, hệ thống quản lý học tập (LMS) và các công cụ hỗ trợ giảng dạy số như phần mềm mô phỏng, trình chiếu tương tác, hay thiết kế học liệu đa phương tiện. Đối với nhân viên và học viên, cần trang bị kiến thức về bảo mật thông tin, an toàn dữ liệu và kỹ năng sử dụng hiệu quả các phần mềm quản lý, tra cứu, trao đổi học tập trong môi trường số. Cùng với đó, nhà trường cần xây dựng cơ chế khuyến khích, đánh giá và công nhận năng lực số của cán bộ, giảng viên, coi đây là một tiêu chí trong đánh giá, xếp loại cán bộ năm học. Khi đội ngũ trong nhà trường quân đội được trang bị đầy đủ kỹ năng và tư duy số, quá trình chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo sẽ diễn ra đồng bộ, bền vững và có chiều sâu.

Năm là, bảo đảm cơ sở vật chất, phương tiện, tài nguyên số cho chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội hiện nay

Bảo đảm cơ sở vật chất, phương tiện và tài nguyên số là điều kiện quyết định hiệu quả của quá trình chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội hiện nay. Trước hết, cần đầu tư đồng bộ hạ tầng công nghệ thông tin như hệ thống mạng nội bộ tốc độ cao, trung tâm dữ liệu, máy chủ lưu trữ, thiết bị an ninh mạng và hệ thống điện toán đám mây bảo đảm tính ổn định, an toàn và bảo mật. Cùng với đó, các phòng học, giảng đường, thao trường cần được trang bị thiết bị hiện đại như bảng tương tác, máy chiếu, hệ thống ghi hình, truyền hình trực tuyến, giúp triển khai hiệu quả mô hình dạy học số và kết nối với đơn vị cơ sở. Nhà trường phải chú trọng xây dựng và quản lý kho học liệu số, ngân hàng bài giảng, thư viện điện tử, cơ sở dữ liệu học tập mở, bảo đảm cập nhật, chuẩn hóa, thuận tiện cho việc tra cứu và sử dụng chung. Bên cạnh việc đầu tư cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật thì cần phải có cơ chế bảo trì, nâng cấp định kỳ, đồng thời hợp tác với các cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ quốc phòng để từng bước hiện đại hóa hạ tầng số. Cơ sở vật chất, kỹ thuật được bảo đảm, chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội mới có thể triển khai sâu rộng và đạt hiệu quả cao.

3. Kết luận

Chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở nhà trường quân đội là yêu cầu khách quan, là động lực để nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ trong thời kỳ mới. Đây là quá trình phức tạp, lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của lãnh đạo, quản lý, giảng viên và học viên. Khi được triển khai đúng hướng, chuyển đổi số sẽ giúp xây dựng “nhà trường quân đội thông minh”, hiện đại hóa quản lý, tối ưu hóa đào tạo, nâng cao năng lực chỉ huy và quản lý cho đội ngũ cán bộ góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại.

Tài liệu tham khảo

1. Chính phủ Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Quyết định số 749/QĐ-TTg về việc phê duyệt chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, Hà Nội, 2000.

2. Nghị quyết Số 1657 –NQ/QUTW về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới

3. Parviainen P., Tihinen M., Kääriäinen J., Teppola S., “Tackling the digitalization challenge: How to benefit from digitalization in practice”, International Journal of Information Systems and Project Management, 5(1), 2017, 63-77.

4. Trần Khánh Đức, Giáo dục kỹ thuật và công nghệ và công nghệ giáo dục lý luận và thực tiễn, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2023.

5. Trần Khánh Đức, Sư phạm kỹ thuật và công nghệ trong kỷ nguyên chuyển đổi số, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2024.