GIÁO DỤC CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC CHO THANH NIÊN QUÂN ĐỘI

Thiếu tá Ths Phạm Văn Minh

Trung tá Ths Lê Thị Mai

Trường Đại học Nguyễn Huệ

Tóm tắt

Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Quân đội nhằm hình thành thế giới quan, nhân sinh quan cách mạng; củng cố niềm tin, ý chí chiến đấu; khơi dậy tinh thần tự giác, sáng tạo và trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Đây cũng là một trong những nội dung trọng tâm của công tác tư tưởng văn hóa trong Quân đội, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại.

Bài viết này tập trung phân tích cơ sở lý luận của chủ nghĩa yêu nước trong môi trường quân sự, làm rõ vai trò và ý nghĩa của công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước đối với thanh niên Quân đội, đồng thời đánh giá thực trạng và những vấn đề đặt ra trong giai đoạn hiện nay. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số định hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục, góp phần củng cố nền tảng tư tưởng chính trị, biến lòng yêu nước thành động lực cống hiến cụ thể của thế hệ trẻ Quân đội trong thời kỳ mới.

Từ khóa: Giáo dục chủ nghĩa yêu nước; Thanh niên Quân đội; Quân đội nhân dân Việt Nam; Lòng yêu nước; Ý chí chiến đấu; Trách nhiệm công dân

Ngày nhận bài: 04/10/2025; Biên tập: 06/10/2025; Duyệt đăng: 07/10/2025

1. Đặt vấn đề

Chủ nghĩa yêu nước là giá trị thiêng liêng và truyền thống quý báu, xuyên suốt tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Là sợi kết nối các thế hệ người Việt Nam, hun đúc nên sức mạnh nội sinh to lớn, tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh hiện nay, thời kỳ đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, chủ nghĩa yêu nước tiếp tục giữ vai trò định hướng giá trị, là động lực tinh thần quan trọng của toàn xã hội. Đặc biệt, đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, việc giáo dục, bồi dưỡng và phát huy chủ nghĩa yêu nước trong thanh niên Quân đội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, mang tính chiến lược và quyết định đối với mục tiêu xây dựng Quân đội “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại” trong tình hình mới.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Những vấn đề lý luận và thực tiễn

Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Quân đội là một nội dung cơ bản, giữ vị trí then chốt trong công tác Đảng, công tác chính trị tại các đơn vị. Mục tiêu của hoạt động này nhằm hình thành ở thanh niên Quân đội bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức cách mạng trong sáng, ý chí chiến đấu kiên cường; qua đó xây dựng đội ngũ quân nhân “vừa hồng, vừa chuyên”, tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng, Nhà nước và nhân dân, sẵn sàng chiến đấu, hy sinh vì độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước.

Về phương diện lý luận, chủ nghĩa yêu nước trong Quân đội là sự thống nhất biện chứng giữa truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam với tinh thần cách mạng vô sản và lòng trung thành tuyệt đối đối với Đảng Cộng sản Việt Nam. Đó là biểu hiện cụ thể của lòng tự hào dân tộc, niềm tin kiên định vào con đường cách mạng mà Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn, đồng thời là động lực tinh thần to lớn thúc đẩy quân nhân vượt qua khó khăn, thử thách, hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao.

Về phương diện thực tiễn, chủ nghĩa yêu nước của thanh niên Quân đội được thể hiện sinh động trong nhận thức, tình cảm và hành động cách mạng cụ thể. Lòng yêu nước không chỉ là tình cảm thiêng liêng, mà còn là ý thức chính trị – xã hội được chuyển hóa thành hành động tự giác, thể hiện qua tinh thần kỷ luật nghiêm minh, trách nhiệm cao trong công tác, thái độ tích cực trong học tập, rèn luyện, huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và công tác.

Chủ nghĩa yêu nước của thanh niên Quân đội vì thế không dừng lại ở khía cạnh tư tưởng, tình cảm, mà còn biểu hiện ở năng lực, trình độ chuyên môn, tinh thần đổi mới, sáng tạo và quyết tâm hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Đây chính là sự kết tinh giữa lý tưởng cách mạng với hành động thực tiễn, giữa truyền thống anh hùng của dân tộc với yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại trong giai đoạn hiện nay.

Thanh niên Quân đội bao gồm hạ sĩ quan, binh sĩ, học viên các học viện, nhà trường và sĩ quan trẻ, là một bộ phận đặc biệt của thanh niên Việt Nam. Họ mang trong mình những đặc điểm chung của thế hệ Z, như sự nhạy bén với công nghệ, tư duy cởi mở, khát vọng khẳng định bản thân và giá trị cá nhân. Tuy nhiên, môi trường quân sự đã tôi luyện họ với tính tổ chức, tính kỷ luật cao và lý tưởng cống hiến tập thể. Đặc điểm nổi bật của thanh niên Quân đội là sự biến động lớn về đội ngũ (đặc biệt là binh sĩ thực hiện nghĩa vụ), đòi hỏi công tác giáo dục phải liên tục, kịp thời, và có tính định hướng cao, nhằm bảo đảm sự kế thừa và ổn định về chính trị - tư tưởng.

Thực tiễn công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước trong Quân đội thời gian qua đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng và có tính thuyết phục cao. Các cấp ủy, chỉ huy và cơ quan chính trị đã thường xuyên quán triệt và triển khai nghiêm túc các chỉ thị, nghị quyết của Đảng, Quân ủy Trung ương về công tác thanh niên và giáo dục chính trị. Nội dung giáo dục được thiết kế bài bản, gắn liền với lịch sử dân tộc, truyền thống Quân đội và các nhiệm vụ chính trị trọng tâm của đơn vị, như bảo vệ chủ quyền biển đảo, biên giới, tham gia công tác dân vận. Việc tổ chức các phong trào thi đua như “Thanh niên Quân đội vươn tới những đỉnh cao”, “Thanh niên Quân đội tiến quân vào khoa học và công nghệ” không chỉ là khẩu hiệu mà đã tạo ra môi trường tích cực để chủ nghĩa yêu nước được thể hiện thông qua hành động cụ thể, thiết thực như: tổ chức các cuộc hành quân dã ngoại kết hợp làm công tác dân vận tại vùng sâu, vùng xa; tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai, cứu hộ, cứu nạn, nơi mà lòng dũng cảm và tinh thần hy sinh vì nhân dân được thể hiện rõ nét. Nhờ đó, tuyệt đại đa số thanh niên Quân đội đã giữ vững bản lĩnh chính trị, kiên định mục tiêu lý tưởng, sẵn sàng nhận và hoàn thành mọi nhiệm vụ, kể cả những nhiệm vụ khó khăn, gian khổ, góp phần quan trọng vào việc bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền quốc gia và xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị. Minh chứng là tỷ lệ quân nhân có ý thức giác ngộ cao, ít vi phạm kỷ luật nghiêm trọng, và chất lượng chính trị của đội ngũ sĩ quan trẻ ngày càng được nâng lên.

Tuy nhiên, công tác này vẫn còn tồn tại những hạn chế và phải đối mặt với nhiều thách thức mới. Một số đơn vị vẫn còn nặng về hình thức, nội dung giáo dục đôi khi còn khô khan, thiếu tính hấp dẫn, chưa thực sự đi sâu vào tâm tư, tình cảm và nhu cầu cá nhân của thanh niên. Phương pháp giáo dục chậm đổi mới, chưa khai thác triệt để ưu thế của các phương tiện truyền thông hiện đại và mạng xã hội, vốn là kênh thông tin chủ đạo của thế hệ trẻ.

Thách thức lớn nhất đến từ sự tác động tiêu cực và đa chiều của quá trình toàn cầu hóa. Đặc biệt là sự lan truyền nhanh chóng của các thông tin xấu độc, xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ chế độ, và âm mưu “diễn biến hòa bình” và “phi chính trị hóa” Quân đội của các thế lực thù địch. Những âm mưu này thường nhắm vào việc kích động sự bất mãn giữa quân nhân với lãnh đạo, chia rẽ mối quan hệ quân dân và phủ nhận vai trò lãnh đạo tuyệt đối của Đảng trong Quân đội.

Hơn nữa, sự xuất hiện của các công nghệ AI khiến việc kiểm chứng thông tin trở nên khó khăn, dễ gây dao động nhận thức về vai trò, trách nhiệm của người quân nhân cách mạng. Bên cạnh đó, áp lực từ đời sống kinh tế thị trường, tâm lý thực dụng, lối sống hưởng thụ và mong muốn về một cuộc sống cá nhân tiện nghi hơn cũng là yếu tố tiềm ẩn làm giảm động lực cống hiến và tinh thần sẵn sàng hy sinh của một bộ phận thanh niên, khiến họ ngại khó, ngại khổ khi thực hiện nhiệm vụ ở những địa bàn gian khổ.

2.2. Thực hiện đồng bộ, hiệu quả các giải pháp

Để tiếp tục nâng cao hiệu quả giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Quân đội một cách bền vững, cần triển khai một hệ thống giải pháp sau:

Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng đối với công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trong Quân đội. Các cấp ủy phải xác định đây là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu, thường xuyên kiểm tra, giám sát, và có nghị quyết chuyên đề về công tác thanh niên, đảm bảo công tác giáo dục phải “lồng ghép” vào mọi hoạt động thường xuyên của đơn vị, từ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu đến sinh hoạt đời sống.

Thứ hai, đổi mới mạnh mẽ về nội dung và phương pháp giáo dục. Nội dung cần được cập nhật, gắn kết chặt chẽ với thực tiễn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, với truyền thống chiến đấu vẻ vang của đơn vị và Quân đội. Cần tăng cường giáo dục về chủ quyền biển đảo, biên giới, kết hợp nhuần nhuyễn giữa giáo dục truyền thống với giáo dục lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Về phương pháp, phải chuyển từ lối truyền đạt một chiều sang đối thoại, thảo luận mở, sử dụng các phương tiện trực quan hiện đại, công nghệ mô phỏng. Đặc biệt là khai thác hiệu quả các nền tảng số, không chỉ sử dụng mạng xã hội mà còn xây dựng các ứng dụng nội bộ chuyên biệt, các bộ dữ liệu số về lịch sử quân sự tương tác để truyền tải thông tin chính thống một cách hấp dẫn, dễ tiếp cận.

Thứ ba, xây dựng và phát huy vai trò của môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, giàu tính nhân văn. Môi trường này chính là “trường học lớn” để chủ nghĩa yêu nước được thể hiện và củng cố hàng ngày. Việc duy trì nghiêm kỷ luật, xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, “Mẫu mực, tiêu biểu”, tổ chức tốt đời sống vật chất và tinh thần, cùng với việc tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao, đền ơn đáp nghĩa, giao lưu với nhân dân, là cách tốt nhất để thanh niên Quân đội cảm nhận được ý nghĩa cao cả của nghề nghiệp và sự hy sinh lợi ích cá nhân vì tập thể.

Thứ tư, đề cao vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, đặc biệt là cán bộ chủ trì các cấp và sĩ quan trẻ. Cán bộ, đảng viên phải là tấm gương sáng về lý tưởng, đạo đức, lối sống, tác phong công tác và năng lực chuyên môn. Sự gương mẫu, tiên phong của cán bộ trong các nhiệm vụ khó khăn, sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định, không tham nhũng, lãng phí, có tính thuyết phục cao hơn bất kỳ bài giảng lý luận nào, là yếu tố sống còn trong việc giáo dục thế hệ thanh niên Quân đội.

Thứ năm, phát huy vai trò tự giáo dục, tự rèn luyện của chính thanh niên Quân đội. Cần khơi dậy tinh thần chủ động, tự giác học tập, tu dưỡng, phấn đấu trở thành người quân nhân ưu tú. Tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong Quân đội phải là hạt nhân, tạo điều kiện cho đoàn viên, thanh niên tham gia vào các hoạt động phản biện tích cực, thành lập các câu lạc bộ “Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng” trên không gian mạng, qua đó tự củng cố và bảo vệ niềm tin của mình.

Thứ sáu, cần tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, đơn vị quân đội với gia đình và địa phương trong việc quản lý, giáo dục quân nhân, tạo sự đồng thuận xã hội về vai trò, trách nhiệm và sự hy sinh của người lính Cụ Hồ, qua đó củng cố thêm niềm tự hào và động lực phấn đấu cho thanh niên Quân đội. Chỉ khi triển khai đồng bộ và thường xuyên các giải pháp trên, công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước mới đạt được hiệu quả vững chắc, trang bị cho thanh niên Quân đội bản lĩnh kiên cường, sẵn sàng vượt qua mọi thách thức để bảo vệ vững chắc Tổ quốc.

3. Kết luận

Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên Quân đội là một quá trình liên tục, toàn diện và mang tính chiến lược lâu dài. Quá trình này đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ về trí tuệ, công sức và nguồn lực của các cấp, các ngành, đặc biệt là của các tổ chức trong Quân đội. Đồng thời, công tác giáo dục cần thường xuyên đổi mới về nội dung, hình thức và phương pháp nhằm đáp ứng yêu cầu của thực tiễn, phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của xã hội hiện đại cũng như đặc điểm tâm lý, nhu cầu và nhận thức của thế hệ trẻ trong Quân đội.

Việc triển khai đồng bộ, hiệu quả các giải pháp giáo dục chủ nghĩa yêu nước sẽ góp phần tạo dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho thanh niên Quân đội; hình thành ở họ bản lĩnh chính trị kiên định, lý tưởng cách mạng trong sáng, hoài bão lớn và lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc và nhân dân. Đây là tiền đề quan trọng, có ý nghĩa quyết định trong việc xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Tài liệu tham khảo

[1] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật.

[2] Quân ủy Trung ương (2022). Nghị quyết số 847-NQ/QUTW về phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới. Hà Nội.

[3] Võ Hoàng Anh (2020). Đổi mới phương thức giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh niên quân đội hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/tin-tieu-diem/-/asset_publisher/s5L7xhQiJeKe/content/doi-moi-phuong-thuc-giao-duc-chu-nghia-yeu-nuoc-cho-thanh-nien-quan-doi-hien-nay-theo-tu-tuong-ho-chi-minh.