Trung tá TS, Đồng Bá Tuấn
Trung tá ThS Đặng Văn Hoàng
Trung tá ThS Vũ Huy Chung
Giảng viên Khoa Tâm lý học quân sự, Học viện Chính trị
Tóm tắt: Chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội hiện nay là một xu thế tất yếu, phản ánh yêu cầu khách quan của quá trình hiện đại hóa, nhất là trong lĩnh vực đổi mới phương pháp dạy học. Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học, mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng môi trường đào tạo linh hoạt, tích hợp, hiện đại. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy, quá trình chuyển đổi số ở các nhà trường Quân đội đang gặp những khó khăn, cản trở nhất định, trong đó nổi bật là những khó khăn về mặt tâm lý của đội ngũ giảng viên. Do đó, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp khả thi, phù hợp, nhằm khắc phục những khó khăn tâm lý trong ứng dụng chuyển đổi số vào đổi mới phương pháp dạy học của giảng viên ở các nhà trường Quân đội hiện nay.
Từ khoá: Chuyển đổi số, Phương pháp dạy học, giảng viên, nhà trường Quân đội, khó khăn tâm lý.
Nhận bài: 26/9/2025; Biên tập:26/9/2025; Duyệt đăng: 27/9/2025
Ảnh minh họa
Trong những năm gần đây, chuyển đổi số đã trở thành xu thế tất yếu và là động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của nền giáo dục quốc dân nói chung và giáo dục, đào tạo trong Quân đội nói riêng. Nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của chuyển đổi số, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng đã chỉ đạo quyết liệt, đồng bộ nhiều giải pháp nhằm ứng dụng công nghệ số vào đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo. Trong đó, việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hiện đại, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học trên nền tảng công nghệ số được xác định là một nội dung trọng tâm.
Ở các nhà trường Quân đội, đội ngũ giảng viên là lực lượng nòng cốt trực tiếp thực hiện nhiệm vụ giảng dạy và ứng dụng chuyển đổi số vào đổi mới phương pháp dạy học. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, quá trình này đang gặp phải không ít rào cản về mặt tâm lý từ phía giảng viên, ảnh hưởng đến hiệu quả chuyển đổi số trong đổi mới phương pháp dạy học ở các nhà trường Quân đội. Một bộ phận giảng viên, nhất là những giảng viên có tuổi đời cao vẫn còn tâm lý e ngại, chần chừ trong việc thay đổi cách dạy truyền thống do lo ngại trước tốc độ phát triển nhanh chóng và tính phức tạp của công nghệ số. Bên cạnh đó, nhiều giảng viên chưa được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm để vận dụng hiệu quả công nghệ số vào quá trình dạy học. Nguồn tài nguyên số hiện nay rất phong phú, song lại phân tán trên nhiều nền tảng, tồn tại song song cả những tài liệu chưa được xác thực, thiếu kiểm duyệt chặt chẽ, gây ra tình trạng thiếu đồng bộ, thậm chí trùng lặp nội dung. Mặt khác, hạ tầng kỹ thuật và kết nối internet tại một số nhà trường Quân đội tuy đã được đầu tư nâng cấp nhưng vẫn chưa thực sự đồng bộ, chưa đáp ứng được yêu cầu giảng dạy số hóa ở quy mô rộng và liên tục. Đặc biệt, các vấn đề về an toàn thông tin, nguy cơ rò rỉ dữ liệu liên quan đến bảo mật quân sự và thông tin cá nhân của giảng viên, học viên cũng đang trở thành nỗi lo ngại, gây ảnh hưởng đến tâm lý tiếp cận công nghệ số của đội ngũ giảng viên.
Những khó khăn tâm lý mà giảng viên đang gặp phải trong quá trình ứng dụng chuyển đổi số không chỉ bắt nguồn từ yếu tố chủ quan, như: Thói quen, tâm lý ngại đổi mới hay hạn chế về năng lực công nghệ, mà còn phản ánh sự thiếu đồng bộ trong công tác chuẩn bị các điều kiện cần thiết để bảo đảm chuyển đổi số diễn ra hiệu quả, bền vững trong môi trường giáo dục quân sự. Điều này đòi hỏi các nhà trường Quân đội phải có cách tiếp cận toàn diện, với hệ thống giải pháp đồng bộ và có trọng tâm, nhằm tác động trực tiếp đến cả yếu tố nhận thức và năng lực thực tiễn của đội ngũ giảng viên. Trên cơ sở đó, để thực hiện có hiệu quả quan điểm của Quân ủy Trung ương: “Phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội là một trong các đột phá quan trọng hàng đầu, là mũi nhọn tiên phong góp phần xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”; các nhà trường Quân đội cần quan tâm thực hiện tốt những giải pháp cơ bản sau:
Một là, tăng cường tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức, củng cố niềm tin và hình thành tâm thế thích ứng cho đội ngũ giảng viên trong ứng dụng chuyển đổi số vào dạy học
Cấp ủy, chỉ huy các cấp cần nhận thức đầy đủ tính tất yếu khách quan và vai trò chiến lược của chuyển đổi số trong phát triển giáo dục, đào tạo Quân đội. Trên cơ sở đó, cần tăng cường đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng về chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo; đồng thời, phát huy vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ chủ trì trong tiếp cận công nghệ, đổi mới phương pháp lãnh đạo, từ đó lan tỏa tinh thần đổi mới tới đội ngũ giảng viên. Chú trọng tổ chức tốt công tác tuyên truyền, giáo dục về bản chất, vai trò và ý nghĩa của chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo cho giảng viên. Nội dung tuyên truyền cần khẳng định rõ chuyển đổi số không chỉ đơn thuần là việc tin học hóa hay sử dụng thiết bị công nghệ trong giảng dạy, mà là quá trình chuyển đổi toàn diện phương thức tổ chức, quản lý, dạy và học, dựa trên nền tảng công nghệ số.
Chuyển đổi số là công cụ hỗ trợ đắc lực để đổi mới phương pháp dạy học, giúp tăng hiệu quả truyền đạt, cá nhân hóa việc học tập của học viên, đồng thời giảm áp lực quản lý, đánh giá và lưu trữ thông tin giảng dạy. Quá trình tuyên truyền, giáo dục cần tổ chức đa dạng, phong phú các hoạt động, như: Tập huấn, hội thảo khoa học, tọa đàm chuyên đề, sinh hoạt khoa học theo khoa, bộ môn nhằm phân tích sâu sắc về bản chất, lợi ích và yêu cầu của chuyển đổi số trong giáo dục quân sự. Việc tổ chức các lớp tập huấn ứng dụng công nghệ số cần có trọng tâm, trọng điểm, chú trọng tính thực tiễn, giúp giảng viên vừa được giới thiệu phần mềm, nền tảng số, vừa trực tiếp thao tác, thiết kế bài giảng mẫu, xử lý tình huống cụ thể trong giảng dạy. Đồng thời, cấp uỷ, chỉ huy và cán bộ quản lý ở các khoa, bộ môn cần chủ động nắm bắt diễn biến tâm lý của giảng viên thuộc quyền, kịp thời động viên, chia sẻ và hỗ trợ họ vượt qua tâm lý e ngại, tự ti, thụ động.
Ngoài ra, cần thực hiện tốt cơ chế phản hồi tích cực, kịp thời biểu dương, khuyến khích giảng viên có sáng kiến hoặc có tiến bộ trong tiếp cận công nghệ, tránh tạo áp lực tâm lý khi triển khai ứng dụng công nghệ số vào quá trình dạy học. Điều này góp phần hình thành môi trường học thuật tích cực, khuyến khích đổi mới, giúp giảng viên dần vượt qua tâm lý bỡ ngỡ, lo lắng, và từng bước thích nghi với yêu cầu chuyển đổi số gắn với đổi mới phương pháp dạy học trong các nhà trường Quân đội hiện nay.
Hai là, tăng cường tổ chức tập huấn, bồi dưỡng năng lực ứng dụng công nghệ số trong giảng dạy cho đội ngũ giảng viên
Để từng bước nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ số trong giảng dạy, đòi hỏi các chương trình tập huấn, bồi dưỡng cho đội ngũ giảng viên cần được triển khai bài bản, có trọng điểm, sát với yêu cầu thực tiễn và phù hợp với đặc điểm của từng nhóm đối tượng giảng viên. Nội dung bồi dưỡng cần tập trung vào các lĩnh vực cốt lõi, gồm: Trang bị kiến thức nền tảng về chuyển đổi số; hướng dẫn kỹ năng thiết kế, xây dựng bài giảng số có tính tương tác cao; sử dụng thành thạo các nền tảng dạy học trực tuyến, phần mềm quản lý lớp học, công cụ kiểm tra, đánh giá số hóa; kỹ năng khai thác, đánh giá, quản lý học liệu số và đặc biệt là kỹ năng đảm bảo an toàn thông tin, bảo mật dữ liệu trong quá trình giảng dạy bằng công nghệ số.
Công tác bồi dưỡng, tập huấn phải bảo đảm tính thực tiễn, trực quan, dễ tiếp cận và dễ ứng dụng. Nội dung cần gắn chặt với thực tế giảng dạy của giảng viên ở từng nhà trường, từng chuyên ngành, tránh sa vào lý thuyết chung chung, hàn lâm. Các tài liệu sử dụng cần ngắn gọn, dễ hiểu, có minh họa rõ ràng, hướng dẫn cụ thể từng bước thao tác. Đặc biệt, cần tạo môi trường học tập cởi mở, dân chủ, khuyến khích giảng viên nêu lên khó khăn, trao đổi kinh nghiệm và phản hồi hai chiều với người hướng dẫn.
Quá trình tổ chức tập huấn, bồi dưỡng cần linh hoạt, đa dạng, kết hợp giữa đào tạo tập trung và phân nhóm nhỏ theo nhu cầu thực tế nhằm chuẩn hóa nhận thức và cung cấp kiến thức nền, giúp giảng viên thao tác trực tiếp trên các phần mềm, công cụ số, qua đó tăng khả năng làm chủ công nghệ. Bên cạnh đó, hình thức học tập trực tuyến có hướng dẫn (blended learning) cũng nên được áp dụng nhằm tối ưu hóa thời gian và tạo điều kiện cho giảng viên tự học, tự nâng cao trình độ. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của giảng viên trẻ, có trình độ công nghệ tốt, trong việc hỗ trợ, hướng dẫn, đồng hành cùng các giảng viên lớn tuổi, ít có điều kiện tiếp cận công nghệ, từ đó tạo ra môi trường chia sẻ, lan tỏa tinh thần đổi mới trong tập thể sư phạm. Các nhà trường Quân đội cần chủ động phân loại đội ngũ giảng viên theo trình độ, thâm niên, khả năng tiếp cận công nghệ để xây dựng chương trình tập huấn phù hợp; đồng thời giao nhiệm vụ cụ thể cho các khoa, bộ môn trong việc tổ chức hoặc đề xuất nội dung tập huấn sát với đặc thù giảng dạy từng chuyên ngành. Cùng với đó, cần có cơ chế kiểm tra, đánh giá chất lượng tập huấn thông qua sản phẩm đầu ra cụ thể như bài giảng số mẫu, kế hoạch cải tiến bài giảng hoặc các minh chứng về ứng dụng công nghệ số trong dạy học của giảng viên.
Ba là, xây dựng môi trường sư phạm số tích cực, thân thiện, lấy người học làm trung tâm và người dạy làm động lực đổi mới
Môi trường giảng dạy đóng vai trò rất quan trọng trong việc thay đổi tâm lý giảng viên, giúp họ vượt qua các khó khăn khi chuyển sang phương pháp giảng dạy mới, đặc biệt với phương pháp đòi hỏi cần phát huy triệt để sự linh hoạt, sáng tạo trong ứng dụng khoa học, công nghệ. Nội dung xây dựng môi trường sư phạm số cần tập trung vào việc phát triển không gian học tập hiện đại, linh hoạt, có sự tích hợp hài hòa giữa công nghệ và yếu tố sư phạm. Trong đó, người học được đặt ở vị trí trung tâm, được tham gia tích cực vào quá trình học tập thông qua các công cụ số tương tác như bài giảng điện tử, lớp học trực tuyến, phần mềm đánh giá tiến trình học tập.
Môi trường sư phạm số phải bảo đảm tính tích cực, thân thiện, giảm bớt căng thẳng tâm lý cho cả người dạy và người học; đồng thời có tính linh hoạt, thích ứng với các cấp độ đào tạo và trình độ công nghệ khác nhau. Hệ thống học liệu số cần phong phú, đồng bộ, dễ truy cập, dễ thao tác và bảo đảm an toàn thông tin, đáp ứng yêu cầu học tập đa dạng của người học và giảng dạy hiệu quả của giáo viên. Điều đó đòi hỏi, các nhà trường Quân đội cần đẩy mạnh ứng dụng các nền tảng số trong quản lý, giảng dạy và học tập, trong đó kết hợp giữa dạy học trực tiếp với các không gian học tập ảo (blended learning), sử dụng phần mềm quản lý lớp học, học liệu mở, các hệ thống hỗ trợ đánh giá trực tuyến. Bên cạnh đó, việc thiết lập các diễn đàn học thuật, nhóm học tập trực tuyến, không gian chia sẻ chuyên môn giữa các giảng viên cũng góp phần hình thành một cộng đồng sư phạm tích cực, cởi mở và lan tỏa tinh thần đổi mới. Quá trình triển khai cần có lộ trình rõ ràng, phù hợp với điều kiện thực tế, tránh đầu tư dàn trải, hình thức, thiếu tính bền vững. Đặc biệt, cần gắn kết hoạt động xây dựng môi trường sư phạm số với các phong trào thi đua, tiêu chí đánh giá kết quả công tác của giảng viên và đơn vị, qua đó thúc đẩy sự tham gia chủ động, tích cực và lâu dài.
Bốn là, bảo đảm đồng bộ cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ, phần mềm giảng dạy, tài nguyên số và nguồn lực tài chính phục vụ chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội
Đây là những yếu tố nền tảng quyết định khả năng hiện thực hóa mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học, phát huy hiệu quả ứng dụng công nghệ và hình thành môi trường giáo dục hiện đại ở các nhà trường Quân đội. Trước hết, cần ưu tiên đầu tư đồng bộ hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ dạy - học số. Bao gồm: Phòng học thông minh, mạng nội bộ tốc độ cao, máy chủ bảo mật, hệ thống quản lý đào tạo (LMS), nền tảng học trực tuyến, các thiết bị trình chiếu, bảng tương tác, thiết bị ghi hình, phần mềm hỗ trợ thiết kế bài giảng, ngân hàng câu hỏi, cũng như các công cụ tổ chức dạy học đa phương tiện. Việc trang bị đồng bộ các thiết bị và phần mềm không chỉ nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn giúp giảng viên giảm thiểu áp lực kỹ thuật, tăng khả năng chủ động, sáng tạo trong tổ chức lớp học. Chú trọng xây dựng và duy trì kho học liệu số phong phú, có hệ thống, bảo đảm cập nhật thường xuyên, phù hợp với từng môn học, đối tượng đào tạo và yêu cầu thực tiễn để hỗ trợ giảng viên và học viên khai thác tri thức trên môi trường số một cách thuận tiện, hiệu quả. Đồng thời, việc chuẩn hóa và thống nhất tài nguyên số dùng chung trong toàn trường, toàn ngành sẽ bảo đảm tính chính xác, đồng bộ và tránh trùng lặp, lãng phí.
Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế phân bổ ngân sách đào tạo hợp lý, ưu tiên cho các hạng mục thiết yếu phục vụ chuyển đổi số. Nguồn kinh phí phải bảo đảm cho việc đầu tư hạ tầng số, mua bản quyền phần mềm, nâng cấp nền tảng dạy học, cũng như tổ chức bồi dưỡng kỹ năng số cho giảng viên, chuyên gia kỹ thuật và cán bộ quản lý. Đồng thời, cần nghiên cứu lộ trình xã hội hóa có kiểm soát một số hoạt động đào tạo số; đẩy mạnh hợp tác với các đơn vị, nhà trường trong và ngoài quân đội về công nghệ thông tin nhằm huy động thêm nguồn lực, nâng cao hiệu quả đầu tư, giảm áp lực và tránh sự phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách Nhà nước.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Hà Nội, 2024.
2. Bộ Quốc phòng, Kế hoạch số 552/KH-BQP ngày 12/02/2024 về chuyển đổi số trong Bộ Quốc phòng, Hà Nội, 2024.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập I, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021.
4. Quân uỷ Trung ương, Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”, Hà Nội, 2020.
5. Quân uỷ Trung ương, Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, Hà Nội, 2025.
Ý kiến bạn đọc