1. “Phương pháp là một hình thức quán triệt hiện thực về mặt lí luận và thực tiễn
xuất phát từ những quy luật vận động của khách thể được nghiên cứu; là một hệ thống các nguyên tắc điều chỉnh hoạt động thực tiễn cải tạo hay hoạt động nhận thức lí luận,…Về thực chất, phương pháp chính là lí luận đã được thực tiễn xác nhận và hướng trở lại ngay thực tiễn nghiên cứu”(1). Nhận thức về phương pháp như vậy và vận dụng vào quá trình dạy học, có thể hiểu phương pháp dạy học (PPDH) là cách thức, là con đường (rất đa dạng, phong phú) để đạt được mục đích, hiệu quả dạy học.
PGS.TS.Nguyễn Gia Cầu – Người thầy về phương pháp dạy học
Mặc dù vậy, trước đây cũng như hiện nay vẫn còn có những quan niệm, những cách hiểu, cách định nghĩa và lí giải khác nhau về PPDH (điều này cũng là bình thường). Do cách tiếp cận khác nhau nên có những cách hiểu và lí giải khác nhau. Thuộc lĩnh vực khoa học giáo dục, PPDH có nội dung khoa học xác định, có đối tượng nghiên cứu tường minh, song sự tồn tại của PPDH là cụ thể. Sự tồn tại của PPDH gắn với nội dung dạy học cụ thể của một bài cụ thể. Sử dụng PPDH trong một bài dạy cụ thể, trong một môi trường sư phạm nhất định không được máy móc, cứng nhắc. Và, xét đến cùng, nếu người dạy không nghiên cứu kĩ nội dung dạy học, không tìm hiểu kĩ đối tượng người học, không cải tiến, đổi mới PPDH thì không thể nâng cao được chất lượng dạy học, chất lượng giáo dục đào tạo. Một cách hiểu thông thường về đổi mới PPDH là cách thầy tiến hành, tổ chức việc dạy nội dung đi đôi với việc khơi gợi, dạy cách học cho học sinh nhằm giúp cho học sinh trau dồi phương pháp tự học để nắm vững nội dung đang học, hình thành kĩ năng, năng lực để rèn luyện cách tự học suốt đời. PPDH được hiểu như thế thường được gọi là phương pháp sư phạm tích cực.
Đổi mới PPDH là để khắc phục lối truyền thụ một chiều, áp đặt, nhồi nhét thật nhiều kiến thức vào đầu học sinh; đổi mới PPDH là giúp học sinh được học theo phương pháp tích cực, được tham gia vào rất nhiều tình huống trong học tập, liên hệ và biết cách giải quyết các tình huống đó. Trong quá trình dạy học như thế vai trò của người thầy là rất quan trọng, tuy nhiên, người thầy không chỉ biết giảng giải mà điều có ý nghĩa then chốt quyết định chất lượng, hiệu quả của giờ dạy học là người thầy giúp học sinh biết cách tìm ra chân lí.
Trong điều kiện của xã hội hiện đại, khi mà khoa học và công nghẹ phát triển rất mạnh mẽ, sự bùng nổ của cuộc cách mạng thông tin, của thế giới phẳng, cách mạng công nghiệp 4.0 làm cho cuộc sống luôn luôn sôi động, đa dạng và phong phú,.. đã tác động và ảnh hưởng sâu sắc đến giáo dục nói chung và quá trình dạy học nói riêng. Phải thay đổi và có cách tiếp cận mới, cách tiếp cận động – mở quan niệm về dạy học trong điều kiện hiện nay. Dạy học ngày nay không chỉ là dạy kiến thức, cung cấp kiến thức mà quan trọng hơn, điều cốt lõi là bồi dưỡng, hình thành năng lực, rèn luyện kĩ năng và thái độ đúng đắn, cao đẹp cho người học. Phải chuyển từ dạy học theo tiếp cận nội dung sang dạy học theo tiếp cận năng lực đối với người học. Học tập ngày nay là “Học để biết, học để làm, học để cùng chung sống và học để làm người”,… Xuất phát từ mục tiêu đào tạo là đào tạo những con người tự chủ và năng động, tích cực và sáng tạo cho nên kiểu dạy học “độc thoại” tập trung vào người thầy không còn phù hợp và phải thay bằng kiểu dạy học “đàm thoại, đối thoại”(Giáo viên – Học sinh, Học sinh – Học sinh) tập trung vào học sinh. Lớp học ngày nay không chỉ giới hạn, đóng khung trong một phòng học, một không gian nhất định,… Về một quan niệm mới đối với việc học, các nhà nghiên cứu đã đề cao phương pháp tiếp cận 9 bước đối với quá trình học tập như sau:
+ Tạo ra môi trường an toàn – thúc đẩy động cơ học tập;
+ Giải tỏa cách nhìn tự ti đối với cá nhân;
+ Lựa chọn phương pháp học tập phù hợp;
+ Định ra các kết quả tích cực;
+ Tìm ra các bước đạt tới các kết quả;
+ Thực hiện các bước đi;
+ Thường xuyên kiểm tra các kết quả đã đạt được;
+ Đạt các kết quả - Xây dựng lòng tự tin, rút kinh nghiệm từ những thất bại;
+ Quay lại một quy trình mới.
Một cách tiếp cận về quá trình học tập như trên rõ ràng là một sự tập trung và hướng vào người học ở mức cao nhất để phát triển tiềm năng và những năng lực sẵn có của họ; khơi dậy, rèn luyện và phát triển khả năng nghĩ và làm một cách tự chủ, năng động và sáng tạo trong quá trình học tập của học sinh. 9 bước như trên của của việc học tập trong điều kiện hiện nay có tác động sâu sắc đến việc dạy của thầy. Dạy học ngày nay là phải biết dạy học sinh tự học.
2.Tự học là một quá trình tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện kĩ năng thực hành không có sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên và sự quản lí của cơ sở giáo dục, đào tạo. Đây là phương thức học tập cơ bản của giáo dục không chính quy, giáo dục thường xuyên, đồng thời còn là một bộ phận không thể tách rời của quá trình học tập có hệ thống trong các trường học nhằm đào sâu, mở rộng để nắm vứng kiến thức của học sinh. Có thể nêu các bước của tự học đối với học sinh như sau:
+ Tự học thể hiện bằng cách tự đọc tài liệu giáo khoa, sách báo các loại, nghe radio, truyền hình, nghe nói chuyện, báo cáo, tham quan bảo tàng, triển lãm, xem phim, kịch, giao tiếp với những người có học, với các chuyên gia và những người hoạt động thực tiễn trong các lĩnh vực khác nhau.
+ Người tự học phải biết cách lựa chọn tài liệu, tìm ra những điểm chính, điểm quan trọng trong các tài liệu đã đọc, đã nghe, phải biết cách ghi chép những điều cần thiết, biết viết tóm tắt và làm đề cương, biết cách tra cứu từ điển và sách tham khảo, biết cách làm việc trong thư viện.
+ Đối với các học sinh trong trường thì ngoài các hình thức kể trên tự học còn thể hiện bằng cách tự lập làm các bài tập chuyên môn, tham gia các công việc trong các tổ học tập chuyên môn, các câu lạc bộ, các nhóm thực nghiệm, trải nghiệm sáng tạo và các hoạt động ngoại khóa khác.
Tự học là một hoạt động đòi hỏi phải có tính độc lập, tự chủ, tự giác và kiên trì cao thì mới đạt được kết quả, do đó tự học rất gắn bó với quá trình tự giáo dục để có được những nét tính cách trên.
Một số bước của hoạt động tự học như nêu trên cần phải được giáo viên nghiên cứu, cụ thể hóa bằng các kĩ năng – thao tác, tiến tới hình thành thói quen tự học cho học sinh (phù hợp với tâm lí lứa tuổi và hoàn cảnh, điều kiện sư phạm cụ thể).
Về mặt rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh: Giáo viên giúp cho học sinh thực hiện đúng hành động, hoạt động phù hợp với những mục tiêu và điều kiện cụ thể tiến hành hành động ấy (hoạt động học cụ thể) cho dù đó là hành động cụ thể hay hành động trí tuệ. Ví dụ kĩ năng ghi chép tài liệu và kĩ năng phân tích các tài liệu trong ý nghĩ, trong óc,…Để hình thành được kĩ năng, trước hết giáo viên cần giúp học sinh nắm được kiến thức, có kiến thức làm cơ sở cho sự hiểu biết, luyện tập từng thao tác riêng lẻ cho đến khi thực hiện được một hành động theo đúng mục đích, yêu cầu. Ví dụ với lớp 1, để hình thành cho học sinh kĩ năng viết đúng chữ Việt đòi hỏi phải biết nhận mặt từng con chữ để thể hiện nó, phải biết cầm quản bút, biết đưa ngòi bút lên xuống theo đường kẻ, biết nối liền các chữ cái với nhau,…Những thao tác cụ thể ấy phải được luyện tập nhiều lần mới quen và ghi nhớ được để đến khi cần phải viết thì đã biết cách thao tác chúng.
Hình thành thói quen tự học, tự học có kế hoạch, có phương pháp cho học sinh là một nhiệm vụ quan trọng của nhà giáo. Giáo viên giúp học sinh có thói quen tự học, thói quen đó phải là một hành vi trở thành nhu cầu tự nhiên không thể không có đối với học sinh. Thói quen tự học của học sinh sẽ là một bộ phận quan trọng nâng cao chất lượng học tập của các em và góp phần vun đắp, hình thành nên nhân cách của họ. Để hình thành thói quen học tập có phương pháp, thói quen biết tự học của học sinh, người giáo viên phải tỉ mỉ, kiên trì hướng dẫn theo các thao tác, quy trình nhất định. Trước mỗi việc làm của hành động tự học, giáo viên nên giải thích cho học sinh hiểu tác dụng, ý nghĩa rồi hướng dẫn, khuyến khích, động viên các em thực hiện, tiến tới giúp các em tự đánh giá các việc làm và chủ động, tự giác thực hiện các hành vi, tránh làm các việc không đúng, không tốt trong quá trình học tập.
Những năm qua trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong các cuộc hội thảo và ngay cả trên diễn đàn Quốc hội,..đã có nhiều ý kiến trao đổi, bàn bạc, thậm chí rất gay gắt về chất lượng giáo dục, chất lượng dạy học, cả ở giáo dục phổ thông và giáo dục đại học, trên đại học. Một luồng ý kiến cho rằng chất lượng giáo dục của ta tụt hậu, xuống cấp, rất đáng lo ngại, chất lượng dạy học yếu kém. Về phương pháp dạy học, không ít ý kiến cho rằng phương pháp dạy học ở phổ thông hiện nay phổ biến vẫn là đọc – chép, nghe – ghi, áp đặt và giáo điều,…Trong phạm vi bài này chúng tôi không bàn về vấn đề chất lượng giáo dục, chất lượng dạy học, song có một thực tế là nếu không chú ý và thực hiện phương châm biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục, không dạy học sinh cách học, biết tự học thì không thể đổi mới và nâng cao được chất lượng giáo dục, chất lượng dạy học. Dạy học theo kiểu thiên về thuyết giảng, truyền thụ kiến thức một chiều sẽ khiến cho giờ học tẻ nhạt, nhàm chán, không phát huy được tính tích cực nhận thức, chủ động, sáng tạo trong quá trình học tập của học sinh. Câu hỏi dặt ra là, vậy làm thế nào để giúp học sinh tự học có hiệu quả? Giúp học sinh nắm được các bước, các thao tác – kĩ năng của hoạt động tự học, hình thành cho các em thói quen tự học như trình bày ở trên là một lẽ, nhưng còn một lẽ khác nữa, rất quan trong. Đó là, đối với giáo viên, nhân tố có ý nghĩa quyết định chất lượng của việc dạy học, phải nhận thức, quán triệt yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, day học theo phương pháp tích cực, dù có khó khăn cũng không được dạy học theo kiểu cũ, giúp học sinh học đi đôi với hành, không dạy chay,.. Tuy nhiên, việc nhận thức cho đúng đã khó mà thể hiện trong việc làm (từ khâu chuẩn bị bài, thiết kế bài soạn cho đến thực thi việc dạy học ở trên lớp, hướng dẫn học sinh học ở nhà, rồi khâu kiểm tra, đánh giá,..) lại càng khó hơn. Xưa nay, thường là nói đúng, nói hay đã khó song vẫn không khó bằng làm. Giữa lí luận và thực tiễn về đổi mới phương pháp dạy học còn một khoảng cách khá xa. Vì vậy, cho rằng đổi mới phương pháp dạy học là một cuộc cách mạng trong giáo dục là có cơ sở.
Để giúp học sinh tự học có hiệu quả, người giáo viên cũng phải thường xuyên tự học. Chính tấm gương tự học của người thầy là bài học giáo dục rất sâu sắc cho học sinh noi theo. Đây là vấn đề không mới song vẫn cứ luôn luôn là vấn đề thời sự, có ý nghĩa sâu xa. Kinh nghiệm thành công trong giáo dục và dạy học của các anh hùng, chiến sĩ thi đua trong ngành giáo dục, của các nhà giáo nhân dân, nhà giáo ưu tú cùng đông đảo đội ngũ nhà giáo ngày đêm tận tụy với sự nghiệp trồng người đã cho thấy rất rõ điều đó. Tình yêu nghề, yêu người, lòng nhiệt tình, đam mê, tâm huyết của đội ngũ nhà giáo với lí tưởng “Tất cả vì học sinh thân yêu”, “Dù khó khăn đến đâu cũng phải thi đua dạy tốt, học tốt” đã trở thành nhu cầu tự thân, động cơ mạnh mẽ của các nhà giáo,…giúp họ vượt qua muôn vàn khó khăn, gian khổ để tự học có kết quả và dạy học sinh biết tự học.
Phương pháp dạy học ngày nay là dạy học sinh biết tự học
Ngày nay, trong điều kiện mới, nền kinh tế của chúng ta vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thu được nhiều thành tựu to lớn đáng ghi nhận, song cũng tạo ra tâm lí vụ lợi, tâm lí hưởng thụ, coi trọng giá trị vật chất hơn giá trị tinh thần, hơn đạo đức, tình cảm của một bộ phạn người trong xã hội. Đồng tiền đã chi phối, tác động làm sai lệch nhiều giá trị tinh thần cao quý. Giáo dục cũng đứng trước nhiều thách thức của nền kinh tế thị trường. Tâm lí của học sinh cũng không thể không bị ảnh hưởng, tác động của mặt trái nền kinh tế thị trường. Trong hoàn cảnh như vậy, giáo dục ý thức tự học, tự học một cách thường xuyên, có kế hoạch và có phương pháp đúng đắn, khoa học cho học sinh là một nhiệm vụ bắt buộc và trách nhiệm nặng nề của người thầy.
Sự gần gũi, tận tâm của người thầy với học sinh, chỉ bảo, hướng dẫn từng li, từng tí cho học sinh về cách học, cách tự học đồng thời có sự kết hợp chặt chẽ với gia đình và các đoàn thể xã hội là nhân tố quan trọng giúp học sinh thành công trong quá trình tự học. Vận dụng phương pháp tự học cũng như vận dụng bất kì một phương pháp học tập nào đối với học sinh cũng đòi hỏi ở các em một sự luyện tập, sự khổ công mới đem lại kết quả tốt. Quá trình học cách học của học sinh, quá trình tự học của các em dưới sự hướng dẫn của giáo viên có quy luật đặc thù của sự hình thành và phát triển nhân cách thế hệ trẻ. Không tuân theo quy luật nhận thức của tâm lí, lứa tuổi, không dựa trên lí luận của giáo dục – dạy học hiện đại để hướng dẫn, giúp đỡ học sinh phương pháp học, biết tự học sẽ không thể đào tạo được lớp người mới, tự chủ và năng động có năng lực giải quyết các vấn đề do thực tiễn đặt ra.
“Thật đáng mừng đến những năm đầu tiên của thế kỉ thứ XXI, một nữ sinh lớp 12 ở Huế, chỉ bằng vốn sách vở và lời dạy của các thầy cô đã bộc lộ khả năng cảm thụ văn học sâu sắc, bày tỏ mối đồng cảm, chia sẻ cùng người xưa bằng một “bài làm” bình dị, không lên gân, công thức giáo điều, không “tỏ ra” cũng không quá câu nệ vào các quy phạm, nhưng vẫn giữ được vẻ trong trắng hồn nhiên của lứa tuổi mình, chất “nữ sinh” của mình. Điểm 10 môn Văn thật là hiếm, nhưng đọc em thấy em thật xứng đáng, không hoàn toàn bằng kiến thức uyên thâm sâu rộng; không hoàn toàn toàn bằng lối diễn đạt tài giỏi mà bằng chính khả năng cảm thụ cái đẹp của một tác phẩm văn học giàu chất nhân văn”(2). Vốn sách vở (kiến thức) là hành trang rất quan trọng của học sinh mà muốn có vốn sách vở phong phú, giàu có thì phải sưu tầm, tích lũy, phải đọc, phải trải nghiệm nghĩa là phải biết tự học. Lời dạy của các thầy cô là chung cho mọi học sinh, nhưng những học sinh nào học được cách học, cách tự học do thầy cô giảng dạy thì sẽ có những sáng tạo và phát triển tốt trong quá trình học tập. Baì học về đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học sinh cách học, biết tự học bao giờ cũng là bài học sâu sắc quyết định chất lượng dạy học, giáo dục trong xã hội luôn đổi mới như hiện nay.
__________
- Trích theo Thông báo triết học, Viện triết học, số 20/1972, trang 213, 215.
- Lời bình của bài “Chào điểm 10 môn Văn từ Huế”, Văn nghệ số 37 (10/9/2005).
Ý kiến bạn đọc