ThS Lê Ngọc Quê, TS Nguyễn Vinh Quang
Học viện Quân y, Bộ Quốc phòng
Email: [email protected]
Tóm tắt: Bồi dưỡng văn hóa sư phạm (VHSP) cho giảng viên khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) ở Học viện Quân y giữ vai trò then chốt trong nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo và xây dựng môi trường sư phạm quân sự mẫu mực. Đây là lực lượng trực tiếp hình thành thế giới quan, bản lĩnh chính trị và nhân cách nghề nghiệp cho học viên, nên VHSP của giảng viên có sức lan tỏa sâu sắc, quyết định hiệu quả giáo dục. Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, người thầy phải là tấm gương về đạo đức và phong cách, bởi “một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền”[3, tr.284]. Vì vậy, bồi dưỡng VHSP thực chất là xây dựng sự thống nhất giữa “đức” và “tài”, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Từ khóa: văn hóa sư phạm, giảng viên KHXH&NV, tư tưởng Hồ Chí Minh, Học viện Quân y
1. Đặt vấn đề
Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, giáo dục - đào tạo luôn giữ vai trò nền tảng, vừa là động lực phát triển, vừa là nhân tố quyết định chất lượng nguồn nhân lực. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Giáo dục là một mặt trận quan trọng”[10, tr.647], đồng thời nhấn mạnh muốn phát triển đất nước phải coi trọng đào tạo con người, bởi không có giáo dục thì không thể có cán bộ và nguồn lực cho phát triển. Những quan điểm đó thể hiện tầm nhìn chiến lược sâu sắc, đặt giáo dục ở vị trí trung tâm của sự nghiệp cách mạng.
Đối với các học viện, nhà trường trong Quân đội, giáo dục - đào tạo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, trực tiếp góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ “vừa hồng, vừa chuyên”. Trong đó, Học viện Quân y là trung tâm đào tạo, nghiên cứu và điều trị y học hàng đầu cả nước, có nhiệm vụ đào tạo đội ngũ bác sĩ, dược sĩ quân y vừa giỏi chuyên môn, vừa vững vàng về bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp.
Đội ngũ giảng viên KHXH&NV giữ vai trò then chốt trong việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận và phẩm chất chính trị, đạo đức cho học viên. Vì vậy, VHSP của đội ngũ này có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục - đào tạo của Học viện.
Trong bối cảnh hiện nay, trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại, việc bồi dưỡng VHSP cho giảng viên KHXH&NV theo tư tưởng Hồ Chí Minh trở nên cấp thiết, mang ý nghĩa cả trước mắt và lâu dài, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và xây dựng Học viện Quân y vững mạnh toàn diện.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa sư phạm
Trong hệ thống tư tưởng của Hồ Chí Minh, giáo dục và đội ngũ nhà giáo giữ vị trí đặc biệt quan trọng, là nền tảng của sự phát triển xã hội và nhân tố quyết định chất lượng đào tạo con người. Người khẳng định: “Nếu không có thầy giáo thì không có giáo dục”[7, tr.345], đồng thời nhấn mạnh vai trò của giáo dục đối với sự phát triển đất nước. Quan điểm đó đặt người thầy vào vị trí trung tâm trong chiến lược “trồng người”.
Theo Hồ Chí Minh, người thầy trước hết phải có đạo đức cách mạng trong sáng, gắn bó với lý tưởng phục vụ Tổ quốc và nhân dân. Người chỉ rõ mối quan hệ giữa “đức” và “tài”: “Có tài mà không có đức là hỏng. Có đức mà chỉ i, tờ thì dạy thế nào? Đức phải có trước tài”[8, tr.266]. Trong đó, đạo đức là nền tảng, định hướng cho việc phát triển năng lực; còn năng lực chuyên môn là điều kiện để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ giáo dục. Đây chính là nội dung cốt lõi của VHSP theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
Đồng thời, Người đặc biệt đề cao vai trò nêu gương của nhà giáo, coi đó là phương thức giáo dục có hiệu quả nhất. Người căn dặn: “Bố mẹ, thầy giáo và người lớn phải cùng nhau phụ trách; trước hết là phải làm gương mẫu cho các em trước mọi việc”[9, tr.175]. Như vậy, VHSP không chỉ thể hiện ở tri thức và kỹ năng mà còn ở phong cách, lối sống và nhân cách mẫu mực của người thầy.
Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh nhấn mạnh giáo dục phải gắn với thực tiễn, phục vụ nhân dân và hướng tới mục tiêu “trồng người”. Người chỉ rõ: “Lý luận phải đem ra thực hành… Lý luận cốt để áp dụng vào thực tế”[5, tr.275]. Đây là nguyên lý phương pháp luận quan trọng, định hướng việc đổi mới nội dung, phương pháp dạy học theo hướng thiết thực, hiệu quả.
Từ đó có thể khái quát: VHSP trong tư tưởng Hồ Chí Minh là sự thống nhất giữa mục tiêu giáo dục toàn diện với phẩm chất và năng lực của người thầy; giữa nêu gương đạo đức với phương pháp giáo dục phù hợp; giữa lý luận và thực tiễn. Những quan điểm này là cơ sở lý luận quan trọng để vận dụng vào bồi dưỡng VHSP cho đội ngũ giảng viên KHXH&NV ở Học viện Quân y hiện nay.
2.2. Thực trạng bồi dưỡng VHSP cho giảng viên KHXH&NV ở Học viện Quân y
Trong những năm qua, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng ủy, Ban Giám đốc Học viện, công tác bồi dưỡng VHSP cho đội ngũ giảng viên KHXH&NV ở Học viện Quân y đã được quan tâm triển khai tương đối toàn diện và đạt được nhiều kết quả quan trọng. Nhận thức của các cấp ủy, chỉ huy và đội ngũ giảng viên về vai trò của VHSP từng bước được nâng cao; nhiều nội dung, hình thức bồi dưỡng được đổi mới theo hướng thiết thực, gắn với yêu cầu nhiệm vụ giáo dục - đào tạo.
Thực tiễn cho thấy, năng lực giảng dạy và phương pháp sư phạm của đội ngũ giảng viên KHXH&NV đã có những chuyển biến tích cực. Nhiều giảng viên đã chủ động đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của người học; tăng cường liên hệ thực tiễn, gắn lý luận với thực hành, qua đó góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo của Học viện. Đồng thời, không ít giảng viên đã xây dựng được phong cách sư phạm mẫu mực, chuẩn mực về đạo đức, lối sống, có ảnh hưởng tích cực đến quá trình hình thành nhân cách, phẩm chất chính trị và đạo đức nghề nghiệp của học viên. Điều này phù hợp với yêu cầu chung của giáo dục hiện nay là phải thường xuyên bồi dưỡng, rèn luyện đội ngũ nhà giáo cả về chuyên môn, đạo đức và bản lĩnh chính trị .
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bồi dưỡng VHSP cho giảng viên KHXH&NV ở Học viện Quân y vẫn còn bộc lộ một số hạn chế, bất cập cần được nhận diện rõ để có giải pháp khắc phục phù hợp.
Trước hết, nhận thức về VHSP của một bộ phận giảng viên chưa thật sự đầy đủ và sâu sắc. Một số giảng viên còn xem nhẹ vai trò của VHSP, chưa coi đây là yếu tố cốt lõi cấu thành năng lực nghề nghiệp của người thầy trong nhà trường quân đội. Điều này dẫn đến việc thiếu chủ động trong tự học, tự rèn luyện nhằm nâng cao phẩm chất và phong cách sư phạm.
Thứ hai, năng lực và kỹ năng sư phạm của một số giảng viên, nhất là giảng viên trẻ, còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo trong giai đoạn hiện nay. Việc vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong giảng dạy còn chưa đồng đều, thiếu tính sáng tạo và hiệu quả thực tiễn. Trong khi đó, xu hướng giáo dục hiện đại đòi hỏi giảng viên không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải có năng lực đổi mới phương pháp và thích ứng với môi trường giáo dục số.
Thứ ba, công tác bồi dưỡng VHSP tuy đã được triển khai nhưng chưa thật sự đồng bộ, còn thiếu tính hệ thống và chưa gắn chặt với thực tiễn hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và nhiệm vụ chính trị của Học viện. Sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị trong tổ chức bồi dưỡng có lúc, có nơi còn chưa chặt chẽ.
Những hạn chế nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân cả khách quan và chủ quan, trong đó có nguyên nhân quan trọng là chưa có hệ thống giải pháp đồng bộ, hiệu quả để bồi dưỡng và phát triển VHSP cho đội ngũ giảng viên. Để nâng cao chất lượng bồi dưỡng VHSP cho giảng viên KHXH&NV ở Học viện Quân y cần tập trung thực hiện đồng bộ các giải pháp:
2.3. Giải pháp bồi dưỡng VHSP theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Một là, tăng cường giáo dục, quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh về VHSP gắn với thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng
Tư tưởng Hồ Chí Minh khẳng định vai trò đặc biệt của người thầy trong sự nghiệp giáo dục, đồng thời chỉ rõ chuẩn mực cốt lõi là sự thống nhất giữa “đức” và “tài”. Người nhấn mạnh: “Giáo viên phải chú ý cả tài, cả đức, tài là văn hoá, chuyên môn, đức là chính trị”[8, tr.266]. Đây chính là nền tảng lý luận trực tiếp cho việc xây dựng VHSP của đội ngũ giảng viên.
Trong bối cảnh hiện nay, việc bồi dưỡng VHSP cho giảng viên KHXH&NV ở Học viện Quân y cần gắn chặt với quán triệt, thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, trong đó khẳng định: “Giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc”[1, tr.100]. Theo đó, cần làm cho giảng viên nhận thức sâu sắc VHSP là sự thống nhất giữa phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp với năng lực chuyên môn, từ đó hình thành động cơ nghề nghiệp đúng đắn và ý thức tự tu dưỡng.
Đồng thời, cần đa dạng hóa hình thức bồi dưỡng (chuyên đề, tọa đàm, sinh hoạt chính trị, tự học…), gắn học tập tư tưởng Hồ Chí Minh với yêu cầu đổi mới giáo dục, chuyển đổi số; tăng cường kiểm tra, uốn nắn nhận thức lệch lạc. Qua đó, xây dựng đội ngũ giảng viên có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng, phong cách sư phạm mẫu mực, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Hai là, đổi mới nội dung và phương thức bồi dưỡng VHSP theo hướng hiện đại, gắn với chuyển đổi số và học tập suốt đời
Tư tưởng Hồ Chí Minh xác định rõ nguyên lý giáo dục cơ bản: “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ”[6, tr.209]. Đây là nền tảng phương pháp luận quan trọng định hướng cho việc đổi mới nội dung và phương thức bồi dưỡng VHSP theo hướng thiết thực, hiệu quả.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển giáo dục hiện đại, việc bồi dưỡng VHSP cho giảng viên KHXH&NV ở Học viện Quân y cần chuyển mạnh từ truyền thụ tri thức sang phát triển năng lực, nhất là năng lực sư phạm và năng lực số. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh: Hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, thúc đẩy học tập suốt đời, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, qua đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới toàn diện nội dung bồi dưỡng.
Theo đó, nội dung cần được cập nhật theo hướng tích hợp, hiện đại, gắn với phương pháp dạy học tích cực, giáo dục phát triển phẩm chất và năng lực, ứng dụng công nghệ và môi trường số trong giảng dạy. Đồng thời, phương thức bồi dưỡng cần linh hoạt, kết hợp giữa tập trung và tự học, giữa trực tiếp và trực tuyến, phát huy tinh thần “Học ở trường, học ở sách vở, học lẫn nhau và học nhân dân”[11, tr.355] của mỗi giảng viên.
Qua đó, góp phần xây dựng đội ngũ giảng viên có năng lực sư phạm hiện đại, thích ứng với chuyển đổi số, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục - đào tạo trong tình hình mới.
Ba là, gắn bồi dưỡng VHSP với thực tiễn hoạt động sư phạm và yêu cầu nhiệm vụ của Học viện
Tư tưởng Hồ Chí Minh luôn đề cao tính thiết thực của giáo dục, coi hiệu quả thực tiễn là thước đo giá trị của tri thức. Người chỉ rõ: “Học phải suy nghĩ, học phải liên hệ với thực tế”[12, tr.402] và nhấn mạnh: “Giáo dục nhằm đào tạo những người kế tục sự nghiệp cách mạng to lớn của Đảng và nhân dân ta”[14, tr.508]. Đây là cơ sở phương pháp luận quan trọng định hướng việc gắn bồi dưỡng VHSP với thực tiễn hoạt động nghề nghiệp của giảng viên.
Trong giai đoạn hiện nay, công tác bồi dưỡng VHSP cho giảng viên KHXH&NV ở Học viện Quân y cần được triển khai gắn chặt với hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và nhiệm vụ thực tiễn trong môi trường quân đội. Tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đòi hỏi phải chuyển mạnh từ nhận thức sang hành động, từ trang bị kiến thức sang phát triển năng lực, lấy hiệu quả thực tiễn làm tiêu chí đánh giá chủ yếu.
Theo đó, cần đẩy mạnh các hình thức bồi dưỡng gắn với thực tiễn như dự giờ, hội giảng, xử lý tình huống sư phạm, trao đổi kinh nghiệm chuyên môn; đồng thời gắn đánh giá VHSP với kết quả thực hiện nhiệm vụ giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Thông qua đó, giảng viên được rèn luyện kỹ năng, hoàn thiện phong cách và nâng cao năng lực sư phạm trong điều kiện thực tiễn.
Đây là giải pháp có ý nghĩa thiết thực, góp phần xây dựng đội ngũ giảng viên có năng lực thực hành vững vàng, phong cách chuẩn mực, đáp ứng yêu cầu giáo dục - đào tạo trong tình hình mới.
Bốn là, xây dựng môi trường VHSP mẫu mực, phát huy vai trò tự tu dưỡng của giảng viên theo tinh thần nêu gương
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, nêu gương là nguyên tắc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong giáo dục và rèn luyện con người. Người khẳng định: “nói rồi thì phải đi làm, đã nói thì phải làm được”[4, tr.456] và yêu cầu cán bộ, đảng viên phải “tự mình nêu gương và giáo dục cho đảng viên, đoàn viên, cán bộ giữ gìn, phát triển đạo đức cách mạng”[13, tr.293]. Những quan điểm đó thể hiện sâu sắc yêu cầu thống nhất giữa lời nói và hành động, giữa giáo dục người khác với tự giáo dục bản thân, là cơ sở lý luận cho việc xây dựng VHSP trên nền tảng nêu gương.
Thực tiễn việc bồi dưỡng VHSP cho giảng viên KHXH&NV ở Học viện Quân y cần gắn với xây dựng môi trường sư phạm chính quy, mẫu mực, kỷ cương và giàu tính nhân văn. Tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đặt ra yêu cầu xây dựng nền giáo dục liêm chính, chuẩn mực, qua đó đòi hỏi mỗi giảng viên không chỉ hoàn thành chức trách giảng dạy mà còn phải là hình mẫu về phẩm chất, tác phong và phương pháp sư phạm.
Theo đó, cần kết hợp chặt chẽ giữa xây dựng môi trường sư phạm với phát huy vai trò tự tu dưỡng của giảng viên; coi trọng rèn luyện đạo đức, lối sống, phong cách làm việc khoa học, chuẩn mực; thường xuyên tự soi, tự sửa, nâng cao ý thức trách nhiệm nghề nghiệp. Đồng thời, gắn kết quả rèn luyện VHSP với đánh giá chất lượng cán bộ, đảng viên, tạo động lực phấn đấu bền vững.
Qua đó, góp phần xây dựng đội ngũ giảng viên có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, phong cách sư phạm mẫu mực, đáp ứng yêu cầu giáo dục - đào tạo trong tình hình mới.
3. Kết luận
Bồi dưỡng VHSP cho giảng viên KHXH&NV theo tư tưởng Hồ Chí Minh là yêu cầu khách quan, trực tiếp góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo ở Học viện Quân y. Người luôn nhấn mạnh vai trò toàn diện của nhà giáo, không chỉ ở truyền thụ tri thức mà còn ở giáo dục nhân cách, với quan điểm: “Dạy cũng như học phải chú trọng cả tài lẫn đức”[12, tr.400]. Điều đó khẳng định VHSP chính là sự kết tinh giữa phẩm chất đạo đức và năng lực nghề nghiệp của người thầy.
Vì vậy, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào bồi dưỡng VHSP không chỉ góp phần hoàn thiện phẩm chất, năng lực của giảng viên mà còn tạo chuyển biến thực chất trong chất lượng giảng dạy, nghiên cứu khoa học và giáo dục toàn diện. Đây chính là cơ sở quan trọng để xây dựng đội ngũ giảng viên có bản lĩnh, trí tuệ và phong cách sư phạm chuẩn mực, góp phần xây dựng Học viện Quân y vững mạnh, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia sự thật sự thật sự thật.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 2, Nxb Chính trị quốc gia sự thật sự thật sự thật.
3. Hồ Chí Minh (1924), Thư gửi đồng chí Pêtơrốp, Tổng Thư ký Ban Phương Đông, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 1, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.284.
4. Hồ Chí Minh (1943), Bài Mục đọc sách, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.456.
5. Hồ Chí Minh (1947), Sửa đổi lề lối làm việc, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 5, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.275.
6. Hồ Chí Minh (1949), Lời ghi ở trang đầu quyển sổ vàng của trường Nguyễn Ái Quốc Trung ương, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 6, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.208.
7. Hồ Chí Minh (1956), Bài nói chuyện tại lớp đào tạo hướng dẫn viên các trại hè cấp I, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 10, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.345.
8. Hồ Chí Minh (8/1959), Bài nói tại lớp học chính trị của giáo viên , Hồ Chí Minh toàn tập, tập 12, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.266
9. Hồ Chí Minh (24/10/1955), Gửi các em học sinh, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 12, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.175.
10. Hồ Chí Minh (1960), Thư gửi các cán bộ giáo dục, học sinh, sinh viên các trường và các lớp bổ túc văn hoá, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 12, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.647.
11. Hồ Chí Minh (6/5/1950), Nói chuyện tại hội nghị toàn quốc lần thứ nhất về công tác huấn luyện và học tập, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 6, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.355.
12. Hồ Chí Minh (1964), Bài nói chuyện tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 14, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.400, tr.402.
13. Hồ Chí Minh (1967), Bài nói với cán bộ tỉnh Hà Tây, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 15, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.293.
14. Hồ Chí Minh (1968), Thư gửi các cán bộ, cô giáo, thầy giáo, công nhân, nhân viên, học sinh, sinh viên nhân dịp bắt đầu năm học mới, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 15, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.508.
Ý kiến bạn đọc