PGS.TS. Tô Bá Trượng - TS. Ninh Văn Bình
Viện Nghiên cứu hợp tác phát triển giáo dục
Email: [email protected]
Tóm tắt: Việc không còn tổ chức công đoàn trong các cơ sở giáo dục công lập, đồng thời không còn hệ thống công đoàn giáo dục chuyên ngành ở cấp trung ương và địa phương, đã tạo ra một khoảng trống đáng kể trong cơ chế đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của đội ngũ giáo viên. Bài viết phân tích bối cảnh thay đổi tổ chức công đoàn trong lĩnh vực giáo dục công lập, chỉ ra những băn khoăn, hệ lụy từ thực tiễn nhà trường đối với đời sống nghề nghiệp của giáo viên, từ đó đặt ra vấn đề về khoảng trống đại diện và nguy cơ “tự bảo vệ đơn lẻ”. Trên cơ sở đó, bài viết gợi mở một số định hướng và kiến nghị nhằm thiết kế, hoàn thiện các cơ chế bảo vệ quyền lợi giáo viên phù hợp với bối cảnh mới, góp phần bảo đảm môi trường sư phạm dân chủ, an toàn và bền vững.
Từ khóa: giáo viên công lập; quyền và lợi ích chính đáng; công đoàn giáo dục; đại diện nghề nghiệp; chính sách giáo dục.
Các đại biểu cơ quan Hội Cựu Giáo chức Việt Nam tại buổi Tổng kết và gặp mặt cuối năm (ngày 05/2/2026)
1. Lời nói đầu
Trong đời sống giáo dục, giáo viên không chỉ là lực lượng thực thi nhiệm vụ chuyên môn, mà còn là chủ thể xã hội cần được bảo vệ về quyền lợi nghề nghiệp, điều kiện làm việc và an toàn tâm lý. Trong nhiều thập kỷ, tổ chức công đoàn, đặc biệt là hệ thống công đoàn giáo dục từ trung ương đến địa phương, đã đóng vai trò quan trọng trong việc đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của đội ngũ nhà giáo.
Tuy nhiên, trong bối cảnh sắp xếp, đổi mới tổ chức bộ máy và cơ chế hoạt động của các thiết chế trong khu vực công, hệ thống công đoàn giáo dục không còn hiện diện trong các cơ sở giáo dục công lập. Thực tế này đặt ra một câu hỏi lớn, không chỉ mang tính cảm xúc mà còn mang hàm ý chính sách sâu sắc: ai (tổ chức nào) sẽ bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của giáo viên trong các cơ sở giáo dục công lập khi không còn công đoàn cơ sở và cả hệ thống công đoàn giáo dục chuyên ngành cấp trên? Bài viết này nhằm góp thêm một góc nhìn trao đổi, thảo luận về vấn đề trên.
2. Bối cảnh thay đổi tổ chức công đoàn trong lĩnh vực giáo dục công lập
Công đoàn ngành giáo dục có chức năng đại diện, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà giáo, người lao động; chăm lo đời sống vật chất tinh thần; đồng thời tham gia quản lý, xây. dựng đội ngũ và cơ sở giáo dục vững mạnh, thúc đẩy phong trào thi đua yêu nước, nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển sự nghiệp giáo dục.
Theo mô hình tổ chức mới, hệ thống công đoàn giáo dục từng tồn tại ở các cấp (Công đoàn Giáo dục Việt Nam, công đoàn giáo dục địa phương) không còn hoạt động trong khu vực giáo dục công lập; công đoàn hiện chỉ còn tổ chức trong các cơ sở giáo dục ngoài công lập và các cơ sở giáo dục công lập tự chủ tài chính. Điều này đồng nghĩa với việc giáo viên trong các trường công lập không còn công đoàn cơ sở, đồng thời cũng không còn công đoàn chuyên ngành cấp trên trực tiếp để đại diện, hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi.
Về mặt chủ trương, việc tinh gọn tổ chức hướng tới mục tiêu tránh chồng chéo chức năng, nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, trong lĩnh vực giáo dục, nơi đặc thù nghề nghiệp gắn với áp lực tâm lý, yêu cầu đạo đức nghề và môi trường làm việc đặc thù, sự vắng bóng của một thiết chế đại diện quen thuộc đã tạo ra những xáo trộn nhất định. Khoảng trống đại diện nghề nghiệp của giáo viên trở nên rõ nét hơn khi những kênh phản ánh, đối thoại vốn có thông qua công đoàn không còn hiện diện trực tiếp tại cơ sở.
3. Những băn khoăn từ thực tiễn đời sống nhà trường
Trong bối cảnh đổi mới giáo dục mạnh mẽ hiện nay, giáo viên phải đối mặt với nhiều áp lực: đổi mới chương trình, phương pháp dạy học, đánh giá học sinh; gia tăng yêu cầu hành chính; áp lực từ phụ huynh và xã hội; cùng với những vấn đề về chế độ, chính sách, điều kiện làm việc. Khi không còn công đoàn đồng hành trực tiếp, nhiều giáo viên băn khoăn về “địa chỉ” để tìm đến khi quyền lợi bị ảnh hưởng hoặc khi phát sinh mâu thuẫn trong quan hệ công vụ.
Không phải giáo viên nào cũng có đủ kiến thức pháp lý và kỹ năng để tự mình bảo vệ quyền lợi trong các tình huống nhạy cảm. Văn hóa “ngại va chạm”, tâm lý e dè trước cấp quản lý vẫn còn tồn tại trong một bộ phận giáo viên, khiến việc phản ánh, kiến nghị dễ bị trì hoãn hoặc bỏ qua. Lâu dần, điều này có thể dẫn đến sự tích tụ bất mãn, suy giảm động lực nghề nghiệp và cảm giác thiếu an toàn tâm lý trong môi trường sư phạm. Một giáo viên THPT tại Hà Nội nêu ý kiến: “Trước đây, khi có băn khoăn về chế độ, giờ dạy hay thi đua, chúng tôi còn có công đoàn trường để trao đổi, kiến nghị tập thể. Nay không còn công đoàn ở trường, nhiều vấn đề đành ‘để trong lòng’ vì ngại phản ánh trực tiếp. Không phải giáo viên nào cũng đủ tự tin và hiểu biết pháp lý để tự đứng ra bảo vệ quyền lợi của mình.” Một cán bộ quản lý giáo dục cấp cơ sở cũng có những suy nghĩ: “Khi không còn công đoàn trong nhà trường, vai trò đối thoại dân chủ nội bộ càng trở nên quan trọng. Nếu ban giám hiệu không chủ động lắng nghe, không thiết kế được cơ chế tiếp nhận ý kiến thực chất, rất dễ dẫn đến tâm lý xa cách, thiếu tin cậy giữa đội ngũ quản lý và giáo viên.” Một số chuyên gia nghiên cứu chính sách giáo dục có ý khiến: “Công đoàn giáo dục từng là kênh phản ánh tiếng nói chuyên ngành từ cơ sở lên tầm chính sách. Khi thiết chế này không còn trong khu vực công lập, cần sớm thiết kế một cơ chế đại diện nghề nghiệp thay thế, nếu không, những vấn đề từ thực tiễn lớp học sẽ khó đi vào quá trình hoạch định chính sách một cách đầy đủ.” Đại diện một tổ chức nghề nghiệp trong lĩnh vực giáo dục thấy: “Khoảng trống đại diện hiện nay đặt ra yêu cầu phát huy vai trò của các tổ chức nghề nghiệp như Hội giáo viên cũng giống như Hiệp hội các Trường đại học-cao đẳng thay thế cho Hiệp hội các trường đại học-cao đẳng ngoài công lập. Đây có thể trở thành kênh phản biện xã hội quan trọng, góp phần tập hợp tiếng nói của giáo viên và chuyển tải tới các cơ quan quản lý.”
4. Khoảng trống đại diện và hệ lụy đối với văn hóa sư phạm
Sự thiếu vắng một tổ chức trung gian đại diện cho tiếng nói tập thể của giáo viên có thể dẫn đến tình trạng “đơn lẻ hóa” trong bảo vệ quyền lợi. Các mâu thuẫn, bất cập vốn có thể được giải quyết thông qua đối thoại tập thể nay dễ bị cá nhân hóa, làm tăng nguy cơ xung đột trong nội bộ nhà trường.
Ở bình diện rộng hơn, việc không còn công đoàn giáo dục chuyên ngành cũng khiến việc tập hợp ý kiến từ thực tiễn lớp học để tham vấn chính sách giáo dục gặp nhiều khó khăn. Tiếng nói nghề nghiệp của giáo viên, nếu không được tổ chức, tổng hợp, sẽ khó trở thành một nguồn tham chiếu có trọng lượng trong quá trình hoạch định và điều chỉnh chính sách.
5. Ai (hoặc tổ chức nào) có thể đảm nhận vai trò bảo vệ giáo viên trong bối cảnh mới?
Trong bối cảnh không còn công đoàn giáo dục trong khu vực công lập, việc bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của giáo viên cần được đặt trong một cấu trúc thể chế mới:
- Cơ quan quản lý giáo dục các cấp cần hoàn thiện cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh, khiếu nại của giáo viên theo hướng minh bạch, thân thiện, bảo đảm nguyên tắc bảo vệ người phản ánh.
- Cơ chế đối thoại định kỳ giữa ban giám hiệu và giáo viên cần được thể chế hóa, gắn với trách nhiệm giải trình và phản hồi cụ thể.
- Các tổ chức nghề nghiệp, đặc biệt là Hội của những Nhà giáo có thể trở thành không gian phản biện xã hội, góp phần tập hợp và chuyển tải tiếng nói của giáo viên tới các nhà hoạch định chính sách. Ngoài ra có thể tổ chức các diễn đàn học thuật - chuyên môn (trong đó có các tạp chí chuyên ngành) để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng cho đội ngũ Nhà giáo.
6.Kết luận và kiến nghị
Kết luận: Việc không còn công đoàn trong hệ thống giáo dục công lập, đồng thời cũng không còn công đoàn giáo dục chuyên ngành cấp trên, đã tạo ra một khoảng trống đáng kể trong cơ chế đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của giáo viên. Nếu khoảng trống này không được lấp đầy bằng những thiết kế thể chế phù hợp, nguy cơ “tự xoay xở” của giáo viên sẽ trở nên phổ biến, kéo theo những hệ lụy đối với động lực nghề nghiệp, văn hóa sư phạm và chất lượng giáo dục.
Kiến nghị
- Tiến hành đánh giá tác động chính sách đối với đội ngũ giáo viên công lập khi không còn hệ thống công đoàn giáo dục.
- Nghiên cứu xây dựng cơ chế đại diện nghề nghiệp thay thế để tập hợp tiếng nói của giáo viên trong quá trình tham vấn chính sách.
- Hoàn thiện cơ chế bảo vệ người phản ánh, kiến nghị trong ngành giáo dục.
- Tăng cường bồi dưỡng kiến thức pháp lý và kỹ năng tự bảo vệ quyền lợi cho giáo viên.
- Thể chế hóa đối thoại dân chủ trong nhà trường như một kênh thường xuyên, hiệu quả.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2020). Điều lệ trường học các cấp học. NXB Giáo dục Việt Nam.
2. Quốc hội (2019). Luật Giáo dục. NXB Chính trị Quốc gia Sự thật.
3. Quốc hội (2019). Bộ luật Lao động. NXB Chính trị Quốc gia Sự thật.
4. Quốc hội (2025). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật giáo dục. https://thuvien phapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Luat-Giao-duc-sua-doi-2025-so-123-2025-QH15-656970.aspx.
5. Kết luận 157-KL/TW ngày 25/5/2025 của Bộ Chính trị về sắp xếp tổ chức bộ máy, đơn vị hành chính. https://thuvienphapluat.vn/chinh-sach-phap-luat-moi/vn/ho-tro-phap-luat/chi-dao-dieu-hanh/85707/ket-luan-157-kl-tw-cua-bo-chinh-tri-ve-sap-xep-to-chuc-bo-may-don-vi-hanh-chinh
6. Công văn số 4173/TLĐ-TOC của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam về việc sắp xếp tổ chức công đoàn theo Kết luận số 157-KL/TW ngày 25/5/2025 của Bộ Chính trị.
7. Một số văn bản chỉ đạo, hướng dẫn liên quan đến tổ chức công đoàn và quản lý đơn vị sự nghiệp công lập.
WHO WILL PROTECT THE LEGITIMATE RIGHTS AND INTERESTS OF TEACHERS IN PUBLIC EDUCATIONAL INSTITUTIONS WHEN GRASSROOTS TRADE UNIONS NO LONGER EXIST?
Assoc. Prof. Dr. To Ba Truong -
Institute for Research on Educational Cooperation and Development, Vietnam
Email: [email protected]
Abstract: The absence of trade unions in public educational institutions, along with the dissolution of sector-specific education trade unions at central and local levels, has created a significant institutional gap in representing and protecting teachers’ legitimate rights and interests. This article analyzes the changing organizational context of trade unions in the public education sector, examines emerging concerns and impacts on teachers’ professional lives, and highlights the risks of fragmented, individualized self-protection. The paper proposes several policy-oriented recommendations to redesign protective mechanisms for teachers in the new context, contributing to a more democratic, safe, and sustainable educational environment.
Keywords: public school teachers; legitimate rights and interests; education trade unions; professional representation; education policy.
Ý kiến bạn đọc