Nguyễn Thế Cường -
Trường Đại học Nguyễn Huệ
Email: [email protected]
Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, học tập của người lớn ngày càng trở nên đa dạng, linh hoạt và gắn liền với công nghệ. Bài viết phân tích những quan điểm và đóng góp của PGS, TS Tô Bá Trượng trong cuốn sách “Học tập của người lớn trong kỷ nguyên số” (NXB Tri thức, 2025), đồng thời làm nổi bật các xu hướng, cơ hội và thách thức đối với học tập người lớn trong kỷ nguyên số. Qua đó, bài viết cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc phát triển các chương trình đào tạo, nâng cao năng lực và thúc đẩy học tập suốt đời.
Từ khóa: Học tập người lớn, kỷ nguyên số, học tập suốt đời, chuyển đổi số, công nghệ giáo dục.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, học tập của người lớn trở thành yếu tố then chốt để cá nhân và tổ chức thích ứng với thay đổi xã hội, kinh tế và công nghệ. Người lớn không chỉ cần cập nhật kiến thức chuyên môn mà còn phải rèn luyện kỹ năng số, tư duy phản biện và khả năng tự học để đáp ứng yêu cầu công việc và phát triển bản thân.
Kỷ nguyên số đã tạo ra những cơ hội chưa từng có: học tập trực tuyến, học tập qua ứng dụng di động, học tập tương tác và cộng đồng học tập ảo. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra những thách thức như sự phân hóa về kỹ năng số, nguy cơ tiếp nhận thông tin sai lệch và nhu cầu cao hơn về khả năng tự quản lý quá trình học tập.
Trước bối cảnh đó, việc nghiên cứu và phân tích học tập của người lớn trong kỷ nguyên số là hết sức cần thiết. Cuốn sách “Học tập của người lớn trong kỷ nguyên số” của PGS, TS Tô Bá Trượng (NXB Tri thức, 2025) cung cấp một cơ sở lý luận vững chắc, đồng thời nêu bật các xu hướng, mô hình và chiến lược học tập hiện đại. Phân tích công trình này không chỉ giúp hiểu rõ đặc điểm học tập của người lớn mà còn cung cấp định hướng thực tiễn cho việc thiết kế chương trình đào tạo, chính sách giáo dục và phát triển năng lực người học trong thời đại số.
Do đó, bài viết này tập trung phân tích những nội dung cốt lõi của công trình của PGS, TS Tô Bá Trượng, từ đó làm rõ xu hướng, cơ hội và thách thức của học tập người lớn trong kỷ nguyên số, nhằm đóng góp vào sự phát triển của giáo dục hiện đại và xã hội học tập.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Đặc điểm và vai trò học tập người lớn
2.1.1. Khái niệm và đặc điểm học tập người lớn
PGS, TS Tô Bá Trượng nhấn mạnh rằng học tập người lớn có nhiều điểm khác biệt so với học tập của trẻ em và thanh thiếu niên. Người lớn học tập chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sống, đồng thời có mục tiêu rõ ràng và khả năng tự quản lý quá trình học tập của mình. Họ thể hiện sự tự chủ khi chủ động lựa chọn nội dung, phương pháp và tốc độ học tập sao cho phù hợp với nhu cầu cá nhân. Học tập của người lớn thường gắn liền với kinh nghiệm thực tiễn, tức là kiến thức được áp dụng ngay vào công việc hoặc cuộc sống, nhờ đó hiệu quả tiếp thu và vận dụng cao hơn. Bên cạnh đó, người lớn thường có động lực học tập cao, xuất phát từ nhu cầu nâng cao năng lực, phát triển nghề nghiệp hoặc hoàn thiện bản thân. Những đặc điểm này không chỉ giúp nhận thức rõ bản chất của học tập người lớn mà còn định hướng việc tổ chức, thiết kế chương trình đào tạo và lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp với đối tượng học viên trưởng thành.
2.1.2. Vai trò của học tập người lớn trong phát triển xã hội
Học tập người lớn không chỉ mang ý nghĩa quan trọng đối với từng cá nhân mà còn tác động trực tiếp đến sự phát triển của xã hội. Theo PGS, TS Tô Bá Trượng, học tập của người lớn thúc đẩy học tập suốt đời, giúp họ liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng, từ đó đáp ứng yêu cầu thay đổi nhanh chóng của xã hội và thị trường lao động. Đồng thời, quá trình học tập này còn nâng cao năng lực lao động và nghề nghiệp, khi người lớn có thể thích ứng với công nghệ mới, cải thiện hiệu quả công việc và tăng tính cạnh tranh trong môi trường làm việc hiện đại. Hơn nữa, học tập người lớn còn góp phần xây dựng xã hội học tập, bởi khi họ tích cực học tập, họ trở thành tấm gương và lan tỏa văn hóa học tập, từ đó nâng cao tri thức và năng lực chung của cộng đồng. Như vậy, học tập người lớn không chỉ mang ý nghĩa cá nhân mà còn là một động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội trong kỷ nguyên số.
2.2. Ảnh hưởng của kỷ nguyên số đến học tập người lớn
2.2.1. Cơ hội từ kỷ nguyên số
PGS, TS Tô Bá Trượng nhấn mạnh rằng kỷ nguyên số mang đến những cơ hội chưa từng có, mở ra một chân trời mới cho học tập người lớn. Trước hết, công nghệ số giúp học tập trở nên linh hoạt và đa dạng, khi các nền tảng trực tuyến, ứng dụng di động, video học tập và các khóa học mở (MOOCs) cho phép người học chủ động lựa chọn thời gian, địa điểm và phương pháp học phù hợp với điều kiện cá nhân. Không chỉ vậy, công nghệ còn tạo điều kiện cho cá nhân hóa quá trình học tập, khi dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các hệ thống quản lý học tập hỗ trợ thiết kế lộ trình học tập riêng biệt, phù hợp với năng lực, nhu cầu và mục tiêu phát triển của từng người. Bên cạnh đó, kỷ nguyên số còn mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, giúp người học khai thác một kho kiến thức khổng lồ từ các nguồn chuyên môn, tài liệu học thuật và các thông tin cập nhật liên tục từ nhiều kênh khác nhau, từ đó nâng cao chất lượng và hiệu quả học tập.
2.2.2. Thách thức và hạn chế
Bên cạnh những cơ hội mà kỷ nguyên số mang lại, học tập người lớn cũng phải đối mặt với không ít thách thức và hạn chế, đòi hỏi sự chủ động và thích ứng từ cả người học lẫn hệ thống giáo dục. Trước hết, quá trình học tập trong môi trường số yêu cầu người học phải sở hữu những kỹ năng số vững chắc, bao gồm khả năng thành thạo công nghệ, quản lý dữ liệu và sử dụng linh hoạt các công cụ học tập trực tuyến. Không chỉ dừng lại ở kỹ năng kỹ thuật, người học còn phải phát triển khả năng phân tích, đánh giá và chọn lọc thông tin trong bối cảnh lượng thông tin khổng lồ, đa dạng và đôi khi chưa được kiểm chứng từ mạng xã hội và internet. Thách thức này đặt ra yêu cầu cao về tư duy phản biện và năng lực tự học của người lớn.
Bên cạnh đó, học trực tuyến và các hình thức học tập số có thể dẫn đến thiếu tương tác trực tiếp, giảm cơ hội trao đổi, thảo luận nhóm và kết nối xã hội – những yếu tố quan trọng trong việc củng cố kiến thức, hình thành kỹ năng mềm và duy trì động lực học tập. Sự thiếu hụt này có thể ảnh hưởng đến hiệu quả và trải nghiệm học tập, nếu không được bù đắp bằng các giải pháp sáng tạo, như lớp học kết hợp, thảo luận trực tuyến có hướng dẫn và các cộng đồng học tập số.
Những thách thức này không chỉ phản ánh đặc điểm phức tạp của học tập trong kỷ nguyên số mà còn định hình cách thức tổ chức chương trình, phương pháp giảng dạy và chính sách hỗ trợ người học, buộc các nhà giáo dục và tổ chức đào tạo phải tìm kiếm những giải pháp linh hoạt, toàn diện để tối ưu hóa hiệu quả học tập cho người lớn.
2.3. Xu hướng và mô hình học tập người lớn trong kỷ nguyên số
Trong kỷ nguyên số, học tập người lớn không chỉ thay đổi về công cụ và phương pháp mà còn định hình lại cả cách thức tiếp cận kiến thức, kỹ năng và phát triển năng lực. PGS, TS Tô Bá Trượng chỉ ra rằng, các xu hướng và mô hình học tập mới phản ánh sự kết hợp giữa nhu cầu cá nhân, khả năng thích ứng với công nghệ và yêu cầu phát triển xã hội.
2.3.1. Xu hướng học tập của người lớn
PGS, TS Tô Bá Trượng nhận định rằng học tập người lớn hiện nay đang hướng tới ba xu hướng cơ bản. Thứ nhất, học tập suốt đời (Lifelong Learning) ngày càng trở nên thiết yếu, khi người lớn phải liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng để đáp ứng yêu cầu thay đổi của xã hội và thị trường lao động. Thứ hai, học tập kết hợp (Blended Learning) – sự kết hợp giữa học trực tiếp và học trực tuyến – đang trở thành mô hình phổ biến, mang lại sự linh hoạt, đồng thời duy trì tương tác xã hội và trải nghiệm học tập thực tiễn. Thứ ba, học tập dựa trên dự án và thực hành được coi là hướng đi hiệu quả, khi kiến thức được áp dụng ngay vào các tình huống thực tế, giúp nâng cao khả năng giải quyết vấn đề và phát triển kỹ năng nghề nghiệp. Ngoài ra, xu hướng học tập dựa trên cộng đồng cũng ngày càng được chú trọng, thông qua các nhóm học tập trực tuyến, diễn đàn chuyên môn và mạng xã hội, giúp người học chia sẻ kinh nghiệm, thảo luận và phát triển tư duy phản biện.
2.3.2. Mô hình học tập hiện đại và ứng dụng trong kỷ nguyên số
Công trình của PGS, TS Tô Bá Trượng cũng nhấn mạnh sự hình thành và phát triển của các mô hình học tập hiện đại, được xây dựng dựa trên công nghệ và dữ liệu. Một số mô hình nổi bật bao gồm: học tập cá nhân hóa dựa trên dữ liệu (Personalized Learning), học tập tương tác trực tuyến, học tập mô phỏng (Simulation-Based Learning) và học tập dựa trên trải nghiệm (Experiential Learning). Các mô hình này không chỉ tạo điều kiện cho người học chủ động tham gia, mà còn giúp đánh giá tiến trình học tập, điều chỉnh lộ trình và nâng cao hiệu quả. Đồng thời, việc kết hợp các mô hình này với phương pháp giảng dạy truyền thống giúp khắc phục những hạn chế của học trực tuyến, như thiếu tương tác xã hội, đồng thời duy trì tính linh hoạt và hiệu quả trong quá trình học tập.
Như vậy, xu hướng và mô hình học tập người lớn trong kỷ nguyên số không chỉ phản ánh sự thay đổi của công nghệ mà còn định hình cách thức phát triển năng lực, kỹ năng và tri thức của người lớn, góp phần xây dựng xã hội học tập và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa.
2.3.3. Giải pháp thúc đẩy học tập người lớn trong kỷ nguyên số
Để khai thác hiệu quả những cơ hội và vượt qua các thách thức của kỷ nguyên số, PGS, TS Tô Bá Trượng đề xuất một số giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng học tập người lớn. Trước hết, cần nâng cao năng lực số và kỹ năng tự học cho người lớn, thông qua các chương trình đào tạo kỹ năng sử dụng công nghệ, quản lý thông tin và khai thác các công cụ học tập trực tuyến. Việc này giúp người học chủ động tiếp cận kiến thức, phân tích và đánh giá thông tin một cách chính xác, đồng thời phát triển khả năng tự học bền vững.
Thứ hai, cần ứng dụng linh hoạt các mô hình học tập kết hợp để cân bằng giữa học trực tuyến và tương tác trực tiếp. Các lớp học kết hợp, thảo luận trực tuyến có hướng dẫn và các cộng đồng học tập số không chỉ tạo môi trường học tập linh hoạt mà còn duy trì sự kết nối xã hội và động lực học tập cho người lớn.
Thứ ba, các tổ chức giáo dục và doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống học tập cá nhân hóa, sử dụng dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và hệ thống quản lý học tập để thiết kế lộ trình học phù hợp với năng lực, nhu cầu và mục tiêu phát triển của từng người học. Đồng thời, cần phát triển các kho học liệu đa dạng, chất lượng cao, dễ tiếp cận, bao gồm kiến thức chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp và các tài liệu hỗ trợ học tập trực tuyến.
Cuối cùng, cần thúc đẩy văn hóa học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập, thông qua việc khuyến khích chia sẻ tri thức, tạo cơ hội học tập cộng đồng và nâng cao nhận thức về giá trị của học tập trong đời sống cá nhân cũng như trong phát triển kinh tế – xã hội. Những giải pháp này không chỉ giúp người lớn khai thác triệt để các cơ hội từ kỷ nguyên số mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, thích ứng với thay đổi và phát triển bền vững trong xã hội hiện đại.
2.3.4. Định hướng phát triển bền vững cho học tập người lớn
PGS, TS Tô Bá Trượng nhấn mạnh rằng, để học tập người lớn phát triển bền vững trong kỷ nguyên số, cần xây dựng những định hướng chiến lược dài hạn, kết hợp giữa công nghệ, chính sách và văn hóa học tập. Trước hết, cần tích hợp công nghệ một cách toàn diện vào các chương trình giáo dục, từ việc phát triển học liệu số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong thiết kế lộ trình học tập đến việc xây dựng các nền tảng học tập tương tác. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả học tập mà còn đảm bảo tính linh hoạt, thích ứng với nhu cầu và điều kiện khác nhau của người học.
Thứ hai, cần xây dựng môi trường hỗ trợ và khuyến khích học tập liên tục, bao gồm các chính sách đào tạo, tạo động lực và công nhận kết quả học tập của người lớn, từ cấp tổ chức đến cấp quốc gia. Việc này giúp người học nhận thấy giá trị thực tiễn của việc học, đồng thời tạo sự gắn kết giữa học tập và phát triển nghề nghiệp, năng lực cá nhân.
Thứ ba, cần phát triển văn hóa học tập dựa trên cộng đồng và chia sẻ tri thức, khuyến khích người học tham gia vào các nhóm học tập, diễn đàn trực tuyến, câu lạc bộ chuyên môn, từ đó xây dựng mạng lưới học tập đa chiều, hỗ trợ nhau trong quá trình học tập. Văn hóa học tập này không chỉ nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức mà còn góp phần xây dựng xã hội học tập bền vững, nơi tri thức được chia sẻ và lan tỏa.
Cuối cùng, định hướng bền vững còn đòi hỏi đánh giá, giám sát và điều chỉnh liên tục các chương trình học tập, dựa trên phản hồi của người học và kết quả thực tiễn, nhằm đảm bảo rằng các mô hình, phương pháp và công cụ học tập luôn phù hợp với sự phát triển của công nghệ, nhu cầu xã hội và năng lực của người học. Qua đó, học tập người lớn không chỉ đáp ứng nhu cầu hiện tại mà còn trở thành nền tảng cho sự phát triển lâu dài, thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của kỷ nguyên số.
3. Kết luận
Học tập người lớn trong kỷ nguyên số là xu hướng tất yếu, phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong cách tiếp cận tri thức, kỹ năng và phát triển năng lực. Phân tích công trình “Học tập của người lớn trong kỷ nguyên số” của PGS, TS Tô Bá Trượng cho thấy học tập người lớn không chỉ dựa trên kinh nghiệm và động lực cá nhân mà còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của công nghệ số, từ đa dạng hóa hình thức học tập, cá nhân hóa lộ trình đến khả năng tiếp cận thông tin rộng mở.
Bên cạnh cơ hội, kỷ nguyên số đặt ra những thách thức về kỹ năng số, khả năng đánh giá thông tin và thiếu tương tác trực tiếp. Tuy nhiên, với các giải pháp như nâng cao kỹ năng số, áp dụng mô hình học tập kết hợp, xây dựng hệ thống cá nhân hóa và thúc đẩy văn hóa học tập suốt đời, học tập người lớn có thể được tổ chức hiệu quả và bền vững. Việc tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các xu hướng, mô hình và giải pháp phù hợp sẽ là chìa khóa khai thác triệt để tiềm năng học tập người lớn trong bối cảnh chuyển đổi số./.
Tài liệu tham khảo
[1] Tô Bá Trượng (2025). Học tập của người lớn trong kỷ nguyên số. Hà Nội: Nhà xuất bản Tri thức.
[2] Knowles, M. S., Holton, E. F., & Swanson, R. A. (2015). Người học trưởng thành: Tác phẩm kinh điển về giáo dục người lớn và phát triển nguồn nhân lực (ấn bản thứ 8). New York: Routledge.
[3] Merriam, S. B., & Bierema, L. L. (2014). Học tập người lớn: Liên kết lý thuyết và thực tiễn. San Francisco: Jossey-Bass.
[4] Siemens, G. (2005). Lý thuyết kết nối (Connectivism): Lý thuyết học tập cho kỷ nguyên số. International Journal of Instructional Technology and Distance Learning, 2(1), 3–10.
[5] Bates, A. W. (2019). Giảng dạy trong kỷ nguyên số: Hướng dẫn thiết kế giảng dạy và học tập. Vancouver: Tony Bates Associates Ltd.
[6] UNESCO (2021). Tương lai của giáo dục: Học để trở thành. Paris: UNESCO Publishing.
TRENDS IN ADULT LEARNING IN THE DIGITAL AGE: ANALYSIS BASED ON THE WORK OF ASSOC. PROF., DR. TÔ BÁ TRƯỢNG
Nguyễn Thế Cường -
Nguyễn Huệ University
Email: [email protected]
Abstract: In the context of rapid digital transformation, adult learning is becoming increasingly diverse, flexible, and closely integrated with technology. This article analyzes the perspectives and contributions of Assoc. Prof., Dr. Tô Bá Trượng in the book “Adult Learning in the Digital Age” (Tri Thức Publishing House, 2025), while highlighting the trends, opportunities, and challenges for adult learning in the digital era. The study provides both theoretical and practical foundations for developing training programs, enhancing competencies, and promoting lifelong learning.
Keywords: Adult learning, digital age, lifelong learning, digital transformation, educational technology
Ý kiến bạn đọc