“VÙNG XÁM” TƯ TƯỞNG TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG VÀ YÊU CẦU ĐẶT RA ĐỐI VỚI GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ TƯ TƯỞNG CHO HỌC VIÊN QUÂN ĐỘI HIỆN NAY

Thiếu tá, ThS. Trần Tuấn Minh

Trung tá, ThS. Nguyễn Văn Tiệp

Khoa Ngoại ngữ, Học viện Chính trị

Email: [email protected]

Tóm tắt

Bài viết làm rõ khái niệm, đặc điểm và một số biểu hiện chủ yếu của “vùng xám” tư tưởng trên không gian mạng; phân tích những tác động của hiện tượng này đối với nhận thức chính trị, niềm tin, thái độ, hành vi và văn hóa ứng xử của học viên quân đội. Trên cơ sở đó, bài viết xác định những yêu cầu đặt ra đối với giáo dục chính trị tư tưởng trong các nhà trường quân đội hiện nay, nhấn mạnh việc gắn giáo dục chính trị tư tưởng với đời sống số của học viên, trang bị kỹ năng nhận diện, kiểm chứng, phản biện và xử lý thông tin, đồng thời nâng cao bản lĩnh chính trị, khả năng tự đề kháng trước thông tin xấu độc và trách nhiệm tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng.

Từ khóa: “vùng xám” tư tưởng; không gian mạng; giáo dục chính trị tư tưởng; học viên quân đội; bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh chuyển đổi số, không gian mạng đã trở thành môi trường quan trọng để học viên quân đội học tập, giao tiếp, tiếp nhận thông tin và hình thành nhận thức xã hội. Bên cạnh những giá trị tích cực, đây cũng là nơi xuất hiện nhiều thông tin sai lệch, độc hại, tác động trực tiếp đến tư tưởng, tình cảm, thái độ và hành vi của học viên.

Đáng chú ý, các thông tin xấu độc hiện nay không chỉ biểu hiện công khai, trực diện mà còn được ngụy trang dưới dạng “phản biện xã hội”, “góc nhìn cá nhân”, “thông tin đa chiều”, bình luận thời sự hoặc sản phẩm truyền thông ngắn mang tính châm biếm, giễu nhại. Những nội dung này thường pha trộn giữa đúng và sai, thật và giả, tạo nên những “vùng xám” tư tưởng khó nhận diện, dễ làm nảy sinh tâm lý hoài nghi, dao động, thờ ơ chính trị và suy giảm niềm tin.

Đối với học viên quân đội, việc nhận diện “vùng xám” tư tưởng trên không gian mạng có ý nghĩa thiết thực, góp phần nâng cao bản lĩnh chính trị, khả năng tự đề kháng trước thông tin xấu độc, văn hóa ứng xử trên không gian mạng và trách nhiệm tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới [1].

2. Nhận diện “vùng xám” tư tưởng trên không gian mạng

“Vùng xám” tư tưởng trên không gian mạng có thể hiểu là những nội dung, quan điểm, thông tin, cách diễn giải hoặc sản phẩm truyền thông không bộc lộ rõ ràng, trực diện tính sai trái, thù địch, phản động, nhưng lại chứa đựng những yếu tố mơ hồ, lệch chuẩn, nửa đúng nửa sai, dễ làm người tiếp nhận hiểu sai bản chất vấn đề, dao động về nhận thức, suy giảm niềm tin và mất phương hướng trong đánh giá các vấn đề chính trị - xã hội. Đây không phải là dạng thông tin sai lệch đơn giản, có thể nhận biết ngay bằng các dấu hiệu hiển nhiên, mà thường được che đậy dưới hình thức mềm dẻo, tinh vi, dễ tiếp nhận và dễ lan truyền.

Điểm nguy hiểm của “vùng xám” tư tưởng là ở chỗ nó không phủ nhận trắng trợn, không công kích trực diện, không đối lập công khai với nền tảng tư tưởng, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước hoặc truyền thống, bản chất của Quân đội. Thay vào đó, nó thường lựa chọn cách tiếp cận vòng vo, gián tiếp, lồng ghép, gợi mở, đặt câu hỏi, so sánh phiến diện, dẫn dắt cảm xúc hoặc khai thác những hạn chế, khuyết điểm, vụ việc cá biệt để quy kết, suy diễn thành bản chất. Chính vì vậy, người tiếp nhận, nhất là người trẻ, nếu thiếu bản lĩnh chính trị, thiếu phương pháp phân tích và kỹ năng kiểm chứng thông tin, rất dễ bị cuốn vào mạch lập luận tưởng như khách quan, hợp lý, nhưng thực chất đã bị định hướng theo chiều hướng tiêu cực.

Trên không gian mạng, “vùng xám” tư tưởng thường có một số đặc điểm cơ bản. Trước hết là tính pha trộn giữa đúng và sai, thật và giả. Nhiều nội dung xuất phát từ một sự kiện có thật, một con số có thật, một hình ảnh có thật hoặc một phát ngôn có thật, nhưng sau đó bị cắt ghép, bình luận, suy diễn, đặt trong bối cảnh sai lệch để tạo ra nhận thức không đúng. Khi thông tin chứa một phần sự thật, người tiếp nhận thường dễ tin hơn, đồng thời khó phát hiện phần sai lệch được cài cắm phía sau.

Thứ hai là tính ngụy trang dưới nhiều hình thức khác nhau. “Vùng xám” tư tưởng có thể xuất hiện trong các bài viết bình luận thời sự, video ngắn, hình ảnh chế, đoạn trích lịch sử, podcast, livestream, bình luận trên mạng xã hội hoặc những bài đăng mang danh nghĩa “chia sẻ góc nhìn cá nhân”. Một số nội dung được trình bày bằng ngôn ngữ ôn hòa, có vẻ khách quan, thậm chí sử dụng hình thức học thuật, dẫn nguồn, trích dẫn, so sánh để tạo cảm giác đáng tin cậy. Nhưng đằng sau đó là dụng ý làm lệch nhận thức, gieo rắc hoài nghi, làm phai nhạt niềm tin chính trị.

Thứ ba là tính dẫn dắt cảm xúc. Các nội dung thuộc “vùng xám” tư tưởng thường không chỉ tác động vào lý trí mà còn kích thích cảm xúc tiêu cực như bức xúc, bất mãn, hoài nghi, bi quan, mỉa mai, thờ ơ hoặc mất niềm tin. Khi cảm xúc bị đẩy lên cao, người tiếp nhận dễ chia sẻ, bình luận, phản ứng tức thời mà không kịp kiểm chứng. Đây là một trong những nguyên nhân khiến thông tin lệch chuẩn lan truyền nhanh, nhất là trên các nền tảng mạng xã hội có cơ chế đề xuất nội dung dựa trên mức độ tương tác.

Thứ tư là tính thẩm thấu âm thầm, lâu dài. Khác với thông tin xấu độc trực diện có thể gây phản ứng cảnh giác ngay từ đầu, “vùng xám” tư tưởng tác động từ từ, từng bước làm thay đổi cách nhìn, cách nghĩ, cách đánh giá của người tiếp nhận. Ban đầu có thể chỉ là sự tò mò, sau đó là nghi ngờ, tiếp đến là dao động, thờ ơ, rồi dần dần hình thành thái độ xem nhẹ lý tưởng, xem nhẹ trách nhiệm chính trị, giảm sút ý chí phấn đấu và ý thức tổ chức kỷ luật.

Đối với học viên quân đội, “vùng xám” tư tưởng trên không gian mạng có thể biểu hiện qua nhiều dạng thức khác nhau. Đó có thể là những nội dung xuyên tạc lịch sử, hạ thấp ý nghĩa các cuộc kháng chiến, phủ nhận công lao của các thế hệ cha anh; những quan điểm gieo rắc hoài nghi về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, xã hội và Quân đội; những bài viết tuyệt đối hóa mặt trái xã hội, lấy hiện tượng tiêu cực cá biệt để quy kết bản chất chế độ; những sản phẩm truyền thông giễu nhại, mỉa mai, làm méo mó hình ảnh Bộ đội Cụ Hồ; hoặc những nội dung cổ xúy lối sống thực dụng, cá nhân chủ nghĩa, đề cao hưởng thụ, xem nhẹ nghĩa vụ, trách nhiệm và lý tưởng cống hiến. Những biểu hiện này có sự tương đồng với các thủ đoạn lợi dụng không gian mạng để tác động, lôi kéo, làm suy giảm nhận thức chính trị và niềm tin của quân nhân đã được một số bài viết trên Báo Quân đội nhân dân điện tử nhận diện, cảnh báo [4], [5].

Một biểu hiện đáng chú ý khác là việc lợi dụng danh nghĩa “phản biện”, “khai phóng”, “trung lập”, “đa chiều” để đánh tráo khái niệm, làm mờ ranh giới giữa phản biện khoa học với phủ nhận cực đoan, giữa góp ý xây dựng với kích động chống phá, giữa tự do bày tỏ ý kiến với hành vi vi phạm pháp luật, kỷ luật và chuẩn mực quân nhân. Trong môi trường số, những ranh giới này nếu không được nhận diện rõ sẽ dễ làm học viên lúng túng, nhầm lẫn, thậm chí có biểu hiện lệch chuẩn trong tiếp nhận, bình luận và chia sẻ thông tin.

Cần thấy rằng, không phải mọi thông tin trái chiều, mọi ý kiến khác biệt hoặc mọi vấn đề phức tạp trên không gian mạng đều là “vùng xám” tư tưởng. Vấn đề nằm ở động cơ, nội dung, phương thức biểu đạt, mục đích tác động và hệ quả nhận thức mà thông tin đó tạo ra. Vì vậy, nhận diện “vùng xám” tư tưởng đòi hỏi cách tiếp cận tỉnh táo, khoa học, khách quan, không giản đơn hóa, không quy chụp, nhưng cũng không mơ hồ, mất cảnh giác. Đối với học viên quân đội, đây là yêu cầu quan trọng để hình thành khả năng “tự miễn dịch” trước thông tin xấu độc, biết tiếp nhận thông tin có chọn lọc, phân tích có căn cứ, ứng xử có trách nhiệm và kiên định trước những tác động phức tạp của môi trường mạng.

3. Tác động của “vùng xám” tư tưởng đối với học viên Quân đội

Học viên quân đội là lực lượng đang trong quá trình học tập, rèn luyện, hình thành và hoàn thiện phẩm chất, năng lực của người cán bộ quân đội tương lai. Đây là lực lượng trẻ, có trình độ, nhanh nhạy với công nghệ, thường xuyên tiếp xúc với không gian mạng để học tập, trao đổi thông tin, giải trí và mở rộng hiểu biết xã hội. Chính vì vậy, những tác động của “vùng xám” tư tưởng trên không gian mạng đối với học viên quân đội không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận thông tin sai lệch, mà còn có thể ảnh hưởng sâu hơn đến nhận thức chính trị, niềm tin, lý tưởng, động cơ phấn đấu, ý thức tổ chức kỷ luật và văn hóa ứng xử.

Trước hết, “vùng xám” tư tưởng có thể tác động trực tiếp đến nhận thức chính trị của học viên. Các nội dung nửa đúng nửa sai, được trình bày dưới vỏ bọc khách quan, đa chiều, dễ làm học viên lúng túng trong đánh giá bản chất của các vấn đề chính trị - xã hội phức tạp. Khi tiếp xúc thường xuyên với các thông tin bị cắt ghép, suy diễn, bình luận phiến diện, một số học viên có thể hình thành cách nhìn thiếu toàn diện, thiếu lịch sử, thiếu quan điểm giai cấp và phương pháp luận khoa học. Từ đó, học viên dễ bị cuốn theo các nhận định cảm tính, nhìn nhận hiện tượng cá biệt như bản chất phổ biến, tuyệt đối hóa mặt trái của đời sống xã hội, thiếu cơ sở khi phân biệt đúng - sai, tích cực - tiêu cực, xây dựng - chống phá.

Thứ hai, “vùng xám” tư tưởng có thể làm nảy sinh tâm lý hoài nghi, dao động, suy giảm niềm tin chính trị. Điều nguy hiểm của các nội dung này là không trực tiếp kêu gọi phủ nhận, chống đối, mà từng bước gieo vào người tiếp nhận những câu hỏi, nghi vấn, cách so sánh và liên tưởng thiếu căn cứ. Nếu không được định hướng kịp thời, những nghi vấn ấy có thể tích tụ thành tâm lý thiếu tin tưởng vào mục tiêu, lý tưởng cách mạng, vào sự lãnh đạo của Đảng, vào truyền thống và bản chất tốt đẹp của Quân đội nhân dân Việt Nam. Đối với học viên quân đội, sự suy giảm niềm tin chính trị, dù ở mức độ nhỏ, cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình rèn luyện bản lĩnh, phẩm chất và ý chí phấn đấu.

Thứ ba, “vùng xám” tư tưởng có thể tác động tiêu cực đến lý tưởng, động cơ học tập, rèn luyện và ý thức cống hiến của học viên. Các nội dung cổ xúy lối sống thực dụng, đề cao hưởng thụ cá nhân, xem nhẹ trách nhiệm xã hội, trách nhiệm công dân và nghĩa vụ quân nhân có thể làm phai nhạt lý tưởng sống cao đẹp của tuổi trẻ quân đội. Trong môi trường đào tạo quân sự, học viên phải thường xuyên rèn luyện trong điều kiện kỷ luật nghiêm, yêu cầu cao, cường độ lớn. Nếu bị tác động bởi những quan điểm lệch chuẩn, học viên dễ xuất hiện tâm lý so sánh, ngại khó, ngại khổ, giảm sút ý chí vượt qua thử thách, thiếu tích cực trong học tập, rèn luyện và thực hiện nhiệm vụ.

Thứ tư, “vùng xám” tư tưởng có thể ảnh hưởng đến ý thức tổ chức kỷ luật và chuẩn mực hành vi của học viên trên không gian mạng. Một số học viên có thể chưa nhận thức đầy đủ rằng hoạt động trên mạng xã hội cũng là một phần biểu hiện của tư cách, trách nhiệm và kỷ luật quân nhân. Việc tùy tiện chia sẻ, bình luận, bày tỏ thái độ đối với các vấn đề chính trị - xã hội nhạy cảm; tham gia các nhóm, diễn đàn thiếu lành mạnh; tương tác với các nội dung chưa được kiểm chứng có thể dẫn đến những biểu hiện lệch chuẩn, làm ảnh hưởng đến hình ảnh cá nhân, tập thể và môi trường giáo dục trong nhà trường quân đội. Trong nhiều trường hợp, học viên không cố ý vi phạm nhưng do thiếu kỹ năng nhận diện, thiếu thận trọng trong ứng xử số nên vô tình tiếp tay cho việc lan truyền thông tin sai lệch.

Thứ năm, “vùng xám” tư tưởng có thể làm suy giảm khả năng tự đề kháng của học viên trước thông tin xấu độc. Khi thường xuyên tiếp xúc với các nội dung mỉa mai, giễu nhại, hoài nghi, phủ định, người tiếp nhận có thể dần quen với cách nhìn tiêu cực, coi nhẹ những giá trị chính thống, những chuẩn mực tốt đẹp và những định hướng giáo dục trong nhà trường quân đội. Lâu dần, học viên có thể hình thành tâm lý thờ ơ chính trị, ngại tham gia các hoạt động giáo dục chính trị, thiếu hứng thú với các nội dung lý luận, hoặc tiếp nhận các bài học chính trị một cách hình thức, đối phó. Đây là biểu hiện đáng chú ý, bởi khi sức đề kháng tư tưởng suy giảm, học viên sẽ dễ bị tác động mạnh hơn trước các thông tin xấu độc trực diện.

Thứ sáu, “vùng xám” tư tưởng còn có thể ảnh hưởng đến môi trường văn hóa, tinh thần trong tập thể học viên. Những thông tin tiêu cực, lệch chuẩn nếu được chia sẻ, bàn luận thiếu định hướng trong nhóm bạn bè, lớp học, đơn vị quản lý học viên có thể tạo ra hiệu ứng lan truyền tâm lý không tốt. Một nhận thức sai lệch nếu không được phát hiện và uốn nắn kịp thời có thể tác động đến nhiều học viên khác thông qua trao đổi hằng ngày, bình luận trên mạng xã hội hoặc các nhóm thông tin nội bộ. Điều đó đặt ra yêu cầu phải quan tâm hơn đến công tác nắm bắt, dự báo và định hướng tư tưởng học viên, nhất là trước những vấn đề mới, phức tạp, nhạy cảm xuất hiện trên không gian mạng.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận khách quan rằng không gian mạng không chỉ mang lại nguy cơ, mà còn là môi trường quan trọng để giáo dục, bồi dưỡng, lan tỏa thông tin tích cực và nâng cao bản lĩnh chính trị cho học viên. Vấn đề cốt lõi không phải là hạn chế học viên tiếp cận thông tin một cách cơ học, mà là giúp học viên có khả năng lựa chọn, phân tích, kiểm chứng, đánh giá và ứng xử đúng đắn trước thông tin. Khi được trang bị nền tảng chính trị vững vàng, phương pháp tư duy khoa học và kỹ năng số cần thiết, học viên không chỉ có khả năng tự bảo vệ mình trước “vùng xám” tư tưởng, mà còn có thể trở thành lực lượng tích cực trong lan tỏa các giá trị đúng đắn, phản bác các quan điểm sai trái, góp phần xây dựng môi trường mạng lành mạnh, nhân văn và có trách nhiệm.

Như vậy, tác động của “vùng xám” tư tưởng đối với học viên quân đội là tác động đa chiều, âm thầm nhưng không thể xem nhẹ. Nó có thể ảnh hưởng từ nhận thức đến niềm tin, từ thái độ đến hành vi, từ cá nhân đến tập thể. Chính vì vậy, giáo dục chính trị tư tưởng cho học viên quân đội hiện nay cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với yêu cầu xây dựng bản lĩnh chính trị, nâng cao năng lực nhận diện thông tin, rèn luyện văn hóa ứng xử trên không gian mạng và phát huy vai trò chủ động của học viên trong đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

4. Yêu cầu đặt ra đối với giáo dục chính trị tư tưởng cho học viên quân đội hiện nay

Trước những tác động phức tạp, tinh vi của “vùng xám” tư tưởng trên không gian mạng, giáo dục chính trị tư tưởng cho học viên quân đội hiện nay cần được nhìn nhận không chỉ là hoạt động truyền thụ tri thức chính trị, mà còn là quá trình bồi dưỡng bản lĩnh, xây dựng niềm tin, rèn luyện phương pháp tư duy, hình thành kỹ năng nhận diện và xử lý thông tin trong môi trường số. Điều đó đặt ra những yêu cầu mới, toàn diện hơn đối với nội dung, phương pháp, hình thức và lực lượng tiến hành giáo dục chính trị tư tưởng trong các nhà trường quân đội.

Trước hết, giáo dục chính trị tư tưởng phải góp phần xây dựng cho học viên bản lĩnh chính trị vững vàng, niềm tin kiên định và khả năng “tự miễn dịch” trước thông tin xấu độc. Trong điều kiện học viên hằng ngày tiếp xúc với nhiều nguồn thông tin đa chiều, việc giáo dục không thể chỉ dừng lại ở yêu cầu “biết” hoặc “nhớ” các nội dung lý luận, nghị quyết, chỉ thị, quy định, mà phải hướng tới giúp học viên hiểu đúng, tin sâu, vận dụng được vào nhận diện, đánh giá và xử lý các vấn đề thực tiễn. Bản lĩnh chính trị của học viên cần được hình thành trên nền tảng tri thức khoa học, niềm tin cách mạng, ý thức kỷ luật và kinh nghiệm xử lý các tình huống tư tưởng cụ thể trong đời sống số.

Thứ hai, nội dung giáo dục chính trị tư tưởng phải bám sát hơn những vấn đề mới nảy sinh trên không gian mạng. Những vấn đề như tin giả, thông tin sai lệch, thao túng cảm xúc, “thuật toán mạng xã hội, ngôn ngữ giễu nhại chính trị, phản biện cực đoan, xuyên tạc lịch sử, bóp méo hình ảnh quân đội cần được đưa vào nội dung giáo dục một cách phù hợp. Giáo dục chính trị tư tưởng không nên tách rời đời sống số của học viên, mà cần xuất phát từ chính những tình huống học viên có thể gặp hằng ngày trên Facebook, TikTok, YouTube, Zalo, các diễn đàn, hội nhóm và nền tảng truyền thông trực tuyến khác. Khi nội dung giáo dục gắn với thực tiễn, học viên sẽ dễ tiếp nhận, dễ liên hệ và có khả năng vận dụng cao hơn.

Thứ ba, giáo dục chính trị tư tưởng phải chuyển mạnh từ truyền thụ một chiều sang định hướng, đối thoại, thuyết phục và đồng hành. Trong môi trường thông tin mở, học viên có thể tiếp cận nhiều luồng quan điểm khác nhau, trong đó có những vấn đề phức tạp, nhạy cảm, dễ gây băn khoăn, nghi ngờ. Nếu chỉ áp đặt, né tránh hoặc trả lời chung chung, công tác giáo dục sẽ khó tạo được sự thuyết phục. Do đó, cần tạo điều kiện để học viên được nêu câu hỏi, trao đổi, tranh luận có định hướng, bày tỏ những điều còn băn khoăn; qua đó cán bộ, giảng viên kịp thời giải đáp, định hướng, uốn nắn nhận thức và củng cố niềm tin. Đối thoại không làm giảm tính định hướng của giáo dục chính trị tư tưởng, mà trái lại, làm cho quá trình giáo dục trở nên thực chất, gần gũi và có sức thuyết phục hơn.

Thứ tư, giáo dục chính trị tư tưởng phải chú trọng trang bị kỹ năng nhận diện, kiểm chứng và xử lý thông tin “vùng xám”. Học viên cần được hướng dẫn cách đánh giá độ tin cậy của nguồn tin, kiểm tra bối cảnh của hình ảnh, video, trích dẫn, số liệu; nhận diện các thủ pháp cắt ghép, suy diễn, đánh tráo khái niệm, quy chụp từ hiện tượng cá biệt, kích động cảm xúc, tạo hiệu ứng đám đông. Đồng thời, học viên cũng cần biết cách ứng xử khi gặp thông tin nghi vấn: không vội chia sẻ, không bình luận cảm tính, chủ động đối chiếu với nguồn chính thống, báo cáo với tổ chức, cán bộ quản lý khi cần thiết và tham gia phản bác bằng thái độ bình tĩnh, có căn cứ, đúng pháp luật, đúng kỷ luật.

Thứ năm, giáo dục chính trị tư tưởng phải gắn chặt với xây dựng văn hóa ứng xử của học viên trên không gian mạng. Đối với học viên quân đội, mỗi phát ngôn, bình luận, chia sẻ, tương tác trên mạng xã hội không chỉ là hành vi cá nhân, mà còn liên quan đến hình ảnh, uy tín của tập thể, đơn vị và Quân đội. Vì vậy, cần giáo dục để học viên nhận thức rõ trách nhiệm của quân nhân khi tham gia không gian mạng; biết giữ gìn phẩm chất, tác phong, ngôn ngữ, thái độ chuẩn mực; không để cảm xúc nhất thời chi phối hành vi; không tham gia, cổ súy, lan truyền các nội dung trái với đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, kỷ luật Quân đội và thuần phong mỹ tục của dân tộc.

Thứ sáu, giáo dục chính trị tư tưởng phải kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”. “Xây” là bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, niềm tin vào Đảng, Nhà nước, Quân đội; xây dựng động cơ học tập, rèn luyện đúng đắn, ý thức trách nhiệm, khát vọng cống hiến của học viên. “Chống” là nhận diện, đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, các biểu hiện lệch chuẩn, độc hại, nhất là những nội dung thuộc “vùng xám” tư tưởng trên không gian mạng. Nếu chỉ chú trọng “chống” mà chưa làm tốt “xây”, học viên có thể thiếu nền tảng niềm tin và lý tưởng để tự bảo vệ mình. Ngược lại, nếu chỉ “xây” chung chung mà không trang bị kỹ năng “chống” cụ thể, học viên có thể lúng túng khi đối diện với các tình huống thực tế trên môi trường mạng.

Thứ bảy, giáo dục chính trị tư tưởng phải phát huy sức mạnh tổng hợp của các lực lượng trong nhà trường quân đội. Đây không chỉ là nhiệm vụ riêng của đội ngũ giảng viên chính trị, mà cần sự phối hợp đồng bộ của cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chính trị, cán bộ quản lý học viên, giảng viên các khoa, tổ chức đoàn thanh niên và chính bản thân học viên. Mỗi lực lượng có vai trò riêng nhưng phải thống nhất về mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục. Cấp ủy, chỉ huy cần lãnh đạo, chỉ đạo chặt chẽ; cán bộ quản lý học viên cần sâu sát, nắm chắc tình hình tư tưởng; giảng viên cần đổi mới phương pháp, cập nhật thực tiễn; tổ chức đoàn cần phát huy tính xung kích, sáng tạo của tuổi trẻ; học viên cần nâng cao ý thức tự giáo dục, tự rèn luyện, tự chịu trách nhiệm trước hành vi của mình trên không gian mạng.

Thứ tám, giáo dục chính trị tư tưởng phải được triển khai bằng những hình thức linh hoạt, sinh động, phù hợp với đặc điểm của học viên trong thời đại số. Bên cạnh các bài giảng chính trị, sinh hoạt chính trị, thông báo thời sự, cần tăng cường các hình thức như tọa đàm, diễn đàn, sinh hoạt chuyên đề, phân tích tình huống, cuộc thi nhận diện thông tin xấu độc, xây dựng video ngắn, infographic, poster, bản tin số, chuyên mục tuyên truyền trên các kênh truyền thông nội bộ. Những hình thức này vừa giúp học viên tiếp cận vấn đề một cách gần gũi, vừa phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của học viên trong lan tỏa thông tin tích cực, hình thành môi trường văn hóa số lành mạnh.

Thứ chín, giáo dục chính trị tư tưởng phải gắn với công tác nắm bắt, dự báo và xử lý kịp thời những vấn đề tư tưởng nảy sinh. Trước sự biến động nhanh của thông tin trên không gian mạng, việc nắm bắt tư tưởng học viên cần được tiến hành thường xuyên, chủ động, linh hoạt, không chỉ thông qua báo cáo hành chính mà còn qua sinh hoạt tập thể, trao đổi trực tiếp, khảo sát ẩn danh, diễn đàn học viên, nhóm học tập và các kênh thông tin phù hợp. Khi phát hiện biểu hiện lệch lạc, hoài nghi, dao động hoặc hành vi chưa chuẩn mực trên không gian mạng, cần kịp thời giáo dục, định hướng, giúp học viên nhận thức đúng, sửa chữa kịp thời; tránh để vấn đề nhỏ tích tụ thành biểu hiện phức tạp hơn.

Cuối cùng, giáo dục chính trị tư tưởng phải hướng tới hình thành ở học viên năng lực chủ động tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng. Học viên quân đội không chỉ là đối tượng được giáo dục, quản lý, bảo vệ trước thông tin xấu độc, mà còn là lực lượng trẻ có thể tham gia tích cực vào quá trình lan tỏa giá trị đúng đắn, thông tin tích cực, hình ảnh đẹp của Bộ đội Cụ Hồ và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Khi có bản lĩnh chính trị vững vàng, kiến thức lý luận cơ bản, kỹ năng số phù hợp và phương pháp phản biện khoa học, học viên có thể trở thành những chủ thể tích cực, trách nhiệm trong xây dựng môi trường mạng lành mạnh, góp phần giữ vững trận địa tư tưởng của Đảng trong Quân đội.

Những yêu cầu trên cho thấy, giáo dục chính trị tư tưởng cho học viên quân đội trong bối cảnh hiện nay cần được đổi mới theo hướng thực chất, hiện đại, linh hoạt và sát với thực tiễn đời sống số. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giúp học viên tránh bị tác động bởi “vùng xám” tư tưởng, mà quan trọng hơn là xây dựng cho học viên khả năng nhận diện đúng, suy nghĩ đúng, hành động đúng và chủ động đấu tranh bảo vệ cái đúng trong môi trường thông tin phức tạp hiện nay.

5. Kết luận

“Vùng xám” tư tưởng trên không gian mạng là hiện tượng phức tạp, tinh vi, khó nhận diện nhưng có khả năng tác động âm thầm đến nhận thức, niềm tin, thái độ và hành vi của học viên quân đội. Với đặc điểm nửa đúng nửa sai, thật giả đan xen, được ngụy trang dưới nhiều hình thức khác nhau, các nội dung này dễ làm nảy sinh tâm lý hoài nghi, dao động, thờ ơ chính trị và suy giảm sức đề kháng tư tưởng.

Đối với học viên quân đội, nhận diện và xử lý đúng “vùng xám” tư tưởng không chỉ là yêu cầu của quá trình học tập, rèn luyện, mà còn là nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng bản lĩnh chính trị, ý thức tổ chức kỷ luật và văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Vì vậy, giáo dục chính trị tư tưởng hiện nay cần gắn chặt hơn với đời sống số của học viên; kết hợp giữa trang bị tri thức lý luận với rèn luyện kỹ năng nhận diện, kiểm chứng, phản biện và xử lý thông tin.

Làm tốt nội dung này sẽ góp phần xây dựng học viên quân đội có lập trường tư tưởng vững vàng, năng lực “tự miễn dịch” trước thông tin xấu độc, chủ động lan tỏa giá trị tích cực và tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường số.

Tài liệu tham khảo

[1] Bộ Chính trị. (2018). Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.

[2] Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập 1. Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.

[3] Quốc hội. (2018). Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14.

[4] Công Mạnh, Chiến Văn. (2026, ngày 29 tháng 3). Không để “vùng xám” xâm nhập vào quân nhân. Báo Quân đội nhân dân điện tử.

[5] Nguyễn, M. H. (2026, ngày 11 tháng 5). Chủ động nhận diện thủ đoạn mới trên không gian mạng. Báo Quân đội nhân dân điện tử.

[6] Phạm, T. T. (2021, ngày 7 tháng 4). Đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, thù địch, cơ hội chính trị trên không gian mạng ở Học viện Chính trị. Tạp chí Quốc phòng toàn dân điện tử.

IDEOLOGICAL “GREY ZONES” IN CYBERSPACE AND THE REQUIREMENTS FOR POLITICAL AND IDEOLOGICAL EDUCATION AMONG MILITARY CADETS IN THE CURRENT CONTEXT

Abstract

The article clarifies the concept, characteristics, and major manifestations of ideological “grey zones” in cyberspace. It also analyzes the impacts of this phenomenon on the political awareness, belief, attitude, behavior, and online conduct of military cadets. On that basis, the article identifies the requirements for political and ideological education in military schools today, emphasizing the need to connect such education with cadets’ digital lives, equip them with skills to identify, verify, critically assess, and handle information, and strengthen their political steadfastness, resilience against harmful information, and responsibility in protecting the Party’s ideological foundation in cyberspace.

Keywords: ideological “grey zones”; cyberspace; political and ideological education; military cadets; protection of the Party’s ideological foundation.