XÂY DỰNG Ý THỨC THƯỢNG TÔN PHÁP LUẬT CHO HỌC VIÊN ĐÀO TẠO SĨ QUAN Ở CÁC NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI HIỆN NAY

Thiếu tá, Phan Đức Bình

Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng

Tóm tắt:
Bài viết tập trung phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan trong các học viện, trường sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay. Trên cơ sở đánh giá thực trạng và chỉ ra những hạn chế còn tồn tại, tác giả đề xuất một số giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật, rèn luyện kỷ luật và hình thành văn hóa pháp luật trong môi trường quân sự. Kết quả nghiên cứu góp phần khẳng định vai trò của ý thức thượng tôn pháp luật trong quá trình xây dựng đội ngũ sĩ quan “vừa hồng, vừa chuyên”, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong giai đoạn mới.

Từ khóa: Thượng tôn pháp luật, ý thức pháp luật của học viên quân đội, giáo dục pháp luật trong Quân đội nhân dân Việt Nam, đào tạo sĩ quan, Nhà trường Quân đội

Nhận bài:23/10/2025/2025; Biên tập: 24/10/2025; duyệt đăng:25/10/2025

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh các nhà trường Quân đội đang đổi mới căn bản, toàn diện công tác giáo dục & đào tạo, đồng thời chú trọng nâng cao chất lượng chính quy, rèn luyện kỷ luật, cùng với những tác động đa chiều của kinh tế thị trường thì việc nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan là một nội dung đặc biệt quan trọng và cấp thiết. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Đảng ta đã khẳng định: “Từng bước xây dựng lối sống và thói quen sống, làm việc theo pháp luật trong đời sống nhà nước và xã hội”[1]. Đối với học viên đào tạo sĩ quan ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội là những cán bộ tương lai, lực lượng nòng cốt, trực tiếp quyết định chất lượng và hiệu quả thực hiện các nhiệm vụ của Quân đội. Do đó, việc trang bị cho họ một nền tảng kiến thức vững chắc và ý thức thượng tôn pháp luật không chỉ là yêu cầu cơ bản để thực hiện đúng chức trách, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Hơn thế nữa, điều này còn trực tiếp góp phần xây dựng môi trường văn hóa pháp luật và kỷ luật vững chắc trong toàn quân. Đây là yếu tố hết sức quan trọng, đảm bảo sức mạnh chiến đấu của Quân đội; đồng thời, đó cũng là một trong những nhân tố để xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.

2. Thực trạng ý thức thượng tôn pháp luật đối với học viên đào tạo sĩ quan

Trước đòi hỏi ngày càng cao của nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, các học viện, trường sĩ quan quân đội phải không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo. Trong đó, để đáp ứng mục tiêu đào tạo ra đội ngũ sĩ quan có phẩm chất và năng lực toàn diện, các học viện, trường sĩ quan quân đội cần chú trọng xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho đội ngũ học viên đào tạo sĩ quan.

Nhận thức được tầm quan trọng của nội dung này, trong những năm qua lãnh đạo, chỉ huy các cấp trong các học viện, trường sĩ quan quân đội đã rất quan tâm trong lãnh đạo, chỉ đạo việc giáo dục nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật, kỷ luật cho đội ngũ học viên nhất là học viên đào tạo sĩ quan. Trong đó, cấp ủy, chỉ huy các cấp ở các học viện, trường sĩ quan quân đội đã quán triệt sâu kĩ các nghị quyết, chỉ thị, quy định của Đảng, Nhà nước và Quân đội về xây dựng Nhà nước pháp quyền, về Hiến pháp và các bộ luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam; đồng thời, tăng cường giáo dục điều lệnh, điều lệ, kỷ luật, kỷ cương trong quân đội. Điều này tạo cơ sở pháp lý và định hướng chính trị vững chắc cho việc triển khai các hoạt động giáo dục chính trị tư tưởng.

Bên cạnh đó, nội dung và hình thức giáo dục pháp luật ngày càng được đổi mới và đa dạng hóa. Cùng với các bài giảng lý luận chuyên sâu về pháp luật, điều lệnh, điều lệ Quân đội, các nhà trường đã tổ chức nhiều buổi tọa đàm, diễn đàn, cuộc thi tìm hiểu pháp luật, chiếu phim tư liệu, sân khấu hóa các tình huống pháp luật để thu hút học viên. Đặc biệt, việc lồng ghép giáo dục pháp luật vào các hoạt động thực tiễn quân sự, rèn luyện kỷ luật, xây dựng chính quy đã giúp học viên nâng cao hiểu biết và trách nhiệm của bản thân trong chấp hành pháp luật, kỷ luật. Mặt khác, môi trường đặc thù của Quân đội ta đặt ra yêu cầu tính kỷ luật tự giác, nghiêm minh và tính chính quy cao đã hình thành ý thức tự giác, thói quen chấp hành các quy định của đơn vị và mệnh lệnh của người chỉ huy. Thực tiễn cho thấy, đại đa số học viên đào tạo sĩ quan ở các học viện, trường sĩ quan quân đội luôn đề cao trách nhiệm, ý thức tự giác trong rèn luyện và chấp hành pháp luật, kỷ luật. Cụ thể: trong năm học 2023 – 2024, kết quả rèn luyện của học viên của Trường Sĩ quan Chính trị có: 99,94% đạt loại khá, tốt [2], kết quả rèn luyện học viên Trường Sĩ quan Không quân có: 99,9% đạt khá, tốt [3]. Đó chính là cơ sở, điều kiện để học viên đào tạo sĩ quan tu dưỡng, rèn luyện và xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật.

Khuyết điểm, hạn chế

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song công tác xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan vẫn bộc lộ những hạn chế nhất định cần tiếp tục khắc phục. Trong đó, nhận thức về ý nghĩa, tầm quan trọng của việc thượng tôn pháp luật của một bộ phận nhỏ học viên chưa thực sự sâu sắc và toàn diện. Một bộ phận nhỏ học viên còn biểu hiện phụ thuộc vào sự quản lý, duy trì của cán bộ các cấp, thiếu tính chủ động, tự giác trong chấp hành pháp luật và kỷ luật. Điều này được biểu hiện ở việc chấp hành kỷ luật còn mang tính hình thức, đối phó khi không có sự kiểm soát chặt chẽ. Đôi khi, do áp lực về chương trình, nội dung học tập hoặc các yếu tố chủ quan của cá nhân, một số học viên có biểu hiện lơ là, chưa tích cực, tự giác trong việc tìm hiểu, nghiên cứu các quy định pháp luật nhất là những quy định mới hoặc chưa thực sự coi trọng ý nghĩa của việc chấp hành kỷ luật trong mọi hoạt động.

Công tác giáo dục pháp luật, kỷ luật ở một số nơi vẫn còn nặng về lý thuyết, thiếu tính thực tiễn, tính hấp dẫn và tính thuyết phục nhất là việc truyền tải các quy định pháp luật còn khô khan chưa đủ sinh động để tạo hứng thú cho học viên. Các buổi giáo dục pháp luật còn chưa đi sâu vào phân tích các tình huống pháp luật phức tạp, các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn quân sự, làm cho học viên khó hình dung và vận dụng; việc khai thác các ví dụ, các vụ việc vi phạm pháp luật trong thực tiễn để phân tích, rút kinh nghiệm, định hướng tư tưởng đôi khi còn hạn chế, chưa mang tính cảnh tỉnh và giáo dục cao. Việc kiểm tra, đánh giá ý thức thượng tôn pháp luật của học viên đào tạo sĩ quan chưa được quan tâm đúng mức và chưa thực sự cụ thể. Hiện tại, các học viện, trường sĩ quan Quân đội chủ yếu tập trung vào việc kiểm tra kiến thức lý thuyết pháp luật thông qua các bài kiểm tra, thi cử; việc đánh giá mức độ hình thành ý thức còn chưa có hệ thống tiêu chí rõ ràng, cụ thể; phương pháp đánh giá chưa khoa học.

3. Một số giải pháp cơ bản nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan trong Quân đội

Để xây dựng và củng cố ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay, cần tập trung thực hiện tốt một số giải pháp cơ bản sau:

Thứ nhất, Cần thúc đẩy sự chuyển biến rõ nét trong nhận thức và hành động của các chủ thể tham gia quá trình giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật.

Nhận thức của các chủ thể, các lực lượng có ý nghĩa quyết định đến kết quả xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan; là cơ sở để xác định phương hướng, mục tiêu, chương trình, kế hoạch, lựa chọn hình thức, phương pháp giáo dục pháp luật, kỷ luật. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn cán bộ, học viên trường Võ bị Trần Quốc Tuấn, nay là trường sĩ quan Lục quân 1: “Phải có kỷ luật cả về tinh thần lẫn vật chất” [4]. Do đó, để nâng cao nhận thức trong xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan thì các chủ thể phải thường xuyên quán triệt tốt các quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật Nhà nước, điều lệnh, điều lệ và các quy định của Quân đội; cần nhận thức sâu sắc về vai trò của học viên đào tạo sĩ quan - những sĩ quan tương lai, lực lượng nòng cốt trong thực hiện các nhiệm vụ của Quân đội; đánh giá đúng thực trạng xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho đội ngũ học viên đào tạo sĩ quan ở nhà trường Quân đội hiện nay, những thuận lợi, khó khăn trong xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật; trên cơ sở đó, xây dựng quyết tâm, đề cao trách nhiệm. Nắm chắc phạm vi trách nhiệm trong xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan ở các nhà trường Quân đội. Có thái độ kiên quyết đấu tranh với những quan điểm, hành động sai trái. Để tạo sự chuyển biến về nhận thức, trách nhiệm trong xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan, cần tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng cho các cấp ủy, chỉ huy, cán bộ, đảng viên, sĩ quan trẻ; thông qua hoạt động thực tiễn thực hiện nhiệm vụ của các nhà trường; phân công rõ trách nhiệm của các tổ chức, lực lượng; qua sơ kết, tổng kết, rút kinh nghiệm; qua đấu tranh với các biểu hiện sai trái, các hành vi vi phạm pháp luật, kỷ luật.

Thứ hai, đổi mới nội dung, hình thức giáo dục pháp luật.

Nội dung giáo dục pháp luật cần được cập nhật thường xuyên, bám sát các văn bản pháp luật mới ban hành của Nhà nước và các quy định, chỉ thị của Quân đội. Tập trung vào những kiến thức pháp luật cơ bản, thiết thực liên quan trực tiếp đến việc thực hiện chức trách, nhiệm vụ của người học viên cũng như người sĩ quan trong tương lai cụ thể như: Luật Sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam, các điều lệnh, điều lệ của Quân đội, quy định về quản lý, sử dụng vũ khí trang bị, quy định về xử lý vi phạm kỷ luật, v.v…

Về hình thức, cần đa dạng hóa các phương pháp giáo dục như: thông qua học tập, sinh hoạt, tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề, tọa đàm, diễn đàn, thi tìm hiểu pháp luật, sân khấu hóa, hội thảo khoa học… Đồng thời, cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng các phương tiện trực quan, sinh động để nâng cao chất lượng giáo dục và phổ biến pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan.

Thứ ba, phát huy vai trò của đội ngũ cán bộ, giảng viên và các tổ chức quần chúng.

Trong các học viện, trường sĩ quan quân đội, đội ngũ giảng viên đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật cho đội ngũ học viên đào tạo sĩ quan. Họ không chỉ là những người truyền thụ kiến thức chuyên môn mà còn đóng vai trò là những người định hướng về ý thức, tư tưởng, bản lĩnh chính trị và hành động thực tiễn cho học viên trong việc chấp hành pháp luật, kỷ luật. Để phát huy tốt vai trò của mình trong việc nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên, mỗi cán bộ, giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội phải nêu gương sáng về đạo đức, lối sống và chấp hành kỷ luật. Sự gương mẫu trong việc chấp hành kỷ luật quân đội, tuân thủ pháp luật nhà nước và sự mẫu mực trong công tác giảng dạy sẽ tạo ra uy tín và sức thuyết phục cao của người cán bộ, giảng viên đối với học viên; đồng thời cũng góp phần xây dựng một môi trường văn hóa quân sự lành mạnh.

Bên cạnh đó, đội ngũ cán bộ, giảng viên cần làm tốt công tác tuyên truyền, giáo dục cho học viên trong việc nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật, kỷ luật. Thông qua hoạt động giảng dạy cần làm rõ tầm quan trọng của pháp luật, kỷ luật trong các hoạt động quân sự và đời sống hằng ngày. Giảng viên cần phân tích cho học viên thấy rằng việc tuân thủ pháp luật không chỉ là trách nhiệm mà còn là biểu hiện của bản lĩnh và phẩm chất người sĩ quan quân đội. Cùng với đó,người cán bộ, giảng viên phải là người cổ vũ tinh thần học hỏi, khuyến khích học viên tự tìm hiểu và nghiên cứu về pháp luật.

Cùng với đó, để góp phần nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật của học viên đào tạo sĩ quan đòi hỏi sự tham gia của các tổ chức, các lực lượng trong các nhà trường Quân đội; trong đó, hội đồng quân nhân và các tổ chức quần chúng như Đoàn Thanh niên và Hội Phụ nữ đóng vai trò xung kích, tạo ra một không gian sinh động để củng cố ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên. Hội đồng quân nhân và các tổ chức quần chúng không chỉ là cầu nối giữa lãnh đạo nhà trường với học viên mà còn là những người tiên phong, trực tiếp tuyên truyền, phổ biến các nội dung, quy định của pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội đến đội ngũ học viên. Thông qua buổi sinh hoạt, học tập bằng nhiều hình thức như diễn đàn, tọa đàm, nói chuyện chuyên đề… sẽ giúp học viên tiếp cận và hiểu sâu hơn về các vấn đề pháp lý liên quan đến đời sống quân nhân. Qua các hoạt động này, tổ chức quần chúng không chỉ bồi dưỡng kiến thức mà còn tạo động lực để học viên chủ động tìm hiểu, tuân thủ pháp luật và kỷ luật quân đội, từ đó góp phần xây dựng một thế hệ sĩ quan có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng và có ý thức, trách nhiệm cao chấp hành pháp luật, kỷ luật.

Thứ tư, tăng cường kỷ luật, kỷ cương và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

Song song với công tác giáo dục, phổ biến pháp luật, kỷ luật; việc duy trì nghiêm kỷ luật, kỷ cương là yếu tố quyết định đến việc xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho đội ngũ học viên đào tạo sĩ quan ở các nhà trường Quân đội. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng khẳng định: “phát huy dân chủ, siết chặt kỷ luật, kỷ cương đi đôi với tạo môi trường đổi mới sáng tạo trong công tác cán bộ và xây dựng đội ngũ cán bộ” [5]. Theo đó, các học viện, trường sĩ quan cần tổ chức thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật Nhà nước và kỷ luật Quân đội, bảo đảm tính thống nhất giữa nhận thức và hành động. Việc duy trì  thường xuyên, nghiêm túc các quy định về pháp luật và kỷ luật góp phần hình thành ở học viên sĩ quan thói quen hành động theo chuẩn mực pháp lý, tạo nền tảng cho ý thức thượng tôn pháp luật bền vững.

Đồng thời, để nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan, các nhà trường Quân đội cần chủ động trong việc nắm, phát hiện, dự báo và kịp thời chấn chỉnh các hành vi vi phạm pháp luật, kỷ luật; xử lý nghiêm minh, công khai, khách quan, đúng người, đúng việc, bất kể đó là ai. Điều này sẽ tạo tính răn đe, giáo dục chung, bảo đảm tính công bằng, nghiêm minh và xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, thượng tôn pháp luật.

Thứ năm, kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục pháp luật và giáo dục đạo đức, lối sống.

Ý thức thượng tôn pháp luật và đạo đức, lối sống của người quân nhân cách mạng luôn gắn liền và có mối quan hệ chặt chẽ, hữu cơ với nhau. Do đó, để nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật cần phải kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục pháp luật với giáo dục đạo đức, lối sống. Để kết hợp chặt chẽ 2 nội dung trên thì các nhà trường Quân đội cần tiến hành bằng nhiều hình thức biện pháp khác nhau như: thông qua các hoạt động giảng dạy, sinh hoạt, học tập và các hoạt động thực tiễn. Từ đó, mỗi học viên đào tạo sĩ quan có thể thấy được việc chấp hành pháp luật, kỷ luật cũng là rèn luyện đạo đức, lối sống. Và chính việc rèn luyện đạo đức lối sống tốt đẹp, lành mạnh cũng là yếu tố, động lực quan trọng tạo nên ý thức, trách nhiệm trong chấp hành pháp luật, kỷ luật.

4. Kết luận

Tóm lại, xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật cho học viên đào tạo sĩ quan là một quá trình lâu dài, liên tục và đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, các tổ chức, các lực lượng trong các học viện, trường sĩ quan quân đội. Khi mỗi học viên sĩ quan đều thấm nhuần tinh thần thượng tôn pháp luật, họ sẽ trở thành những sĩ quan ưu tú, những công dân mẫu mực, trực tiếp quyết định đến chất lượng thực hiện nhiệm vụ và góp phần quan trọng vào việc xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam “Chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.

Chú thích

1. Đảng cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, tập I, tr89.

2. Trường Sĩ quan Chính trị (2024). Phụ lục Báo cáo tổng kết năm học 2023 – 2024, Hà Nội, tr. 1.

3. Trường Sĩ quan Không quân (2024). Báo cáo kết quả công tác giáo dục đào tạo năm học 2023 – 2024. Hà Nội, tr. 2.

4. Hồ Chí Minh toàn tập, lời căn dặn học viên  trong lễ khai trường trường võ bị Trần Quốc Tuấn (26/5/1946), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tập 4, tr271.

5. Đảng cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, tập II, tr226.

Tài liệu tham khảo

1. Đảng cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội.

2. Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011.