TĂNG CHỈ TIÊU CÔNG LẬP: HỆ LỤY CẦN ĐƯỢC NHÌN NHẬN ĐÚNG

PGS.TS. Tô Bá Trượng Viện trưởng – Viện NC HTPT giáo dục

                                                          Linh Tuệ Ban tư vấn phản biện và Giám định XH -Viện NC HTPT giáo dục

Tóm tắt:

Số trước, chúng tôi đã gửi tới các độc giả bài bài viết: “Phát triển hài hòa hệ thống giáo dục công – tư: Từ nhận thức đến chính sách”.

 Bài viết này sẽ phân tích xu hướng tăng chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 công lập tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng trong những năm gần đây, để rõ nét hơn những bất cập về việc tăng chỉ tiêu công lập, cần có lộ trình và nên thí điểm để đạt được kết quả tốt nhất về chất lượng giáo dục.

Tuy đây là nỗ lực nhằm mở rộng cơ hội học tập cho học sinh, nhưng nếu không được điều tiết hợp lý sẽ kéo theo nhiều hệ lụy như: quá tải lớp học, suy giảm chất lượng giáo dục, áp lực lên cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên, triệt tiêu động lực phát triển hệ thống giáo dục tư thục, gia tăng tâm lý phụ thuộc vào trường công. Bài viết khuyến nghị cần có chiến lược dài hạn, cân bằng giữa các loại hình trường học, phát triển đồng đều cả công lập và tư thục, đồng thời đẩy mạnh phân luồng và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện để đảm bảo công bằng và bền vững trong hệ thống giáo dục phổ thông.

1. Mở đầu

Trong những năm gần đây, giáo dục phổ thông, đặc biệt là tuyển sinh vào lớp 10 công lập, luôn là tâm điểm chú ý của xã hội. Tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, áp lực vào lớp 10 công lập ngày càng gia tăng khi số lượng học sinh tốt nghiệp THCS tăng nhanh qua từng năm. Đáp ứng yêu cầu thực tiễn, nhiều địa phương đã lựa chọn giải pháp tăng chỉ tiêu tuyển sinh vào các trường THPT công lập nhằm mở rộng cơ hội học tập cho học sinh, đồng thời giảm thiểu căng thẳng, lo âu cho phụ huynh.

Tuy nhiên, trong bức tranh tưởng như tích cực đó, lại đang tiềm ẩn nhiều hệ lụy đáng lo ngại. Việc mở rộng quy mô trường công lập một cách nhanh chóng mà thiếu sự tính toán tổng thể và bền vững có thể dẫn đến tình trạng quá tải, suy giảm chất lượng giáo dục, mất cân đối trong hệ thống công – tư, thậm chí làm chậm lại tiến trình phân luồng và xã hội hóa giáo dục mà ngành giáo dục đã nỗ lực xây dựng trong nhiều năm.

Bài viết này phân tích nguyên nhân của việc tăng chỉ tiêu công lập, chỉ ra những hệ quả tiềm ẩn từ góc độ quản lý giáo dục, đồng thời đề xuất một số định hướng chính sách nhằm đảm bảo sự phát triển cân bằng, hài hòa và chất lượng của hệ thống giáo dục phổ thông trong bối cảnh hiện nay.

2. Những lý do khiến chỉ tiêu công lập được nâng cao

- Gia tăng dân số học đường tại các đô thị lớn. Tại các thành phố như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng... dân số không ngừng tăng do tốc độ đô thị hóa nhanh và làn sóng di cư từ các tỉnh về thành phố để sinh sống, làm việc và học tập. Điều này dẫn đến số học sinh hoàn thành bậc THCS tăng cao, gây áp lực lớn lên hệ thống giáo dục phổ thông, đặc biệt là các trường THPT công lập vốn có sức chứa hạn chế.

- Tâm lý chuộng trường công của phụ huynh và học sinh. Trong nhận thức xã hội hiện nay, trường công lập vẫn được coi là “mặc định” của giáo dục chất lượng, kỷ cương và chi phí hợp lý. Tâm lý “phải vào trường công” đã trở thành áp lực đối với cả học sinh và phụ huynh, đặc biệt ở các địa phương có tỷ lệ tuyển sinh công lập thấp. Việc tăng chỉ tiêu được kỳ vọng làm dịu áp lực này, giúp giảm hiện tượng “chạy điểm”, “chạy trường” vào mỗi mùa tuyển sinh.

- Khoảng cách chất lượng giữa trường công lập và tư thục. Dù hệ thống trường tư thục đang dần phát triển, nhưng vẫn còn không ít trường hoạt động với chất lượng chưa ổn định, thiếu đội ngũ giáo viên mạnh, cơ sở vật chất hạn chế hoặc học phí quá cao. Điều này khiến nhiều phụ huynh e ngại và quay lại lựa chọn trường công lập như một phương án “an toàn” hơn cho con em mình.

- Mong muốn thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục. Các địa phương khi quyết định tăng chỉ tiêu thường dựa trên quan điểm: mọi học sinh đều có quyền được học trong môi trường giáo dục có chất lượng. Việc nâng chỉ tiêu công lập được xem là nỗ lực bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục, hạn chế phân tầng xã hội do chênh lệch điều kiện kinh tế giữa các gia đình.

- Đáp ứng yêu cầu chính trị – xã hội tại địa phương. Một số địa phương chịu sức ép từ cử tri, Hội đồng Nhân dân, hoặc phản ánh từ báo chí, dư luận về việc hàng ngàn học sinh “rớt” lớp 10 mỗi năm. Để tránh những “điểm nóng xã hội”, chính quyền thường chọn giải pháp “mở rộng chỉ tiêu công lập” như một biện pháp hành chính mang tính đối phó trước mắt.

3. Hệ lụy cần được nhìn nhận đúng.

Việc tăng chỉ tiêu vào lớp 10 công lập tuy có thể giải quyết áp lực tức thời về đầu vào cho học sinh, nhưng nếu không được điều tiết hợp lý và đi kèm với các biện pháp bảo đảm chất lượng, sẽ dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng:

- Quá tải sĩ số lớp học và suy giảm chất lượng dạy học. Nhiều trường công lập hiện nay đã hoạt động gần mức tối đa công suất. Việc tăng chỉ tiêu không đồng nghĩa với việc mở thêm lớp học, xây thêm phòng hay tuyển đủ giáo viên, mà chủ yếu là nâng sĩ số/lớp, khiến lớp học trở nên chật chội, điều kiện học tập không đảm bảo. Giáo viên quá tải, không đủ thời gian quan tâm từng học sinh; học sinh ít cơ hội tương tác, dẫn đến hiệu quả học tập và rèn luyện giảm sút rõ rệt.

- Áp lực lên cơ sở vật chất, đội ngũ và ngân sách. Tăng học sinh kéo theo nhu cầu tăng phòng học, bàn ghế, thiết bị, phòng bộ môn, thư viện, nhà vệ sinh... Tuy nhiên, nguồn đầu tư công cho giáo dục phổ thông nhiều nơi còn hạn hẹp, không thể mở rộng hạ tầng tương ứng. Đồng thời, việc bổ sung giáo viên cũng gặp khó khăn do quy hoạch biên chế giáo dục còn bất cập. Điều này tạo ra sự mất cân đối nghiêm trọng giữa số lượng học sinh và khả năng đáp ứng của nhà trường.

- Làm chậm tiến trình phân luồng và đa dạng hóa giáo dục sau THCS. Một trong những mục tiêu chiến lược của giáo dục phổ thông Việt Nam là tăng cường phân luồng học sinh sau THCS, khuyến khích các em theo học giáo dục nghề nghiệp, học nghề gắn với việc làm, góp phần giảm áp lực lên hệ THPT. Tuy nhiên, việc đẩy mạnh tăng chỉ tiêu vào lớp 10 công lập vô hình trung lại củng cố tâm lý “phải vào lớp 10 mới là thành công”, làm chệch hướng mục tiêu phân luồng và khiến giáo dục nghề nghiệp tiếp tục gặp khó khăn trong thu hút người học.

- Triệt tiêu cơ hội phát triển hệ thống tư thục. Việc mở rộng trường công quá mức, nhất là ở các đô thị, có thể khiến trường tư thục không đủ học sinh để hoạt động ổn định. Một số trường tư bị giảm quy mô, thậm chí phải đóng cửa hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng. Điều này đi ngược lại chủ trương xã hội hóa giáo dục, làm mất đi nguồn lực bổ trợ quan trọng trong việc chia sẻ gánh nặng ngân sách và đa dạng hóa mô hình giáo dục.

- Tăng thêm tâm lý “bao cấp giáo dục” và tạo gánh nặng ngân sách. Tăng chỉ tiêu công lập đồng nghĩa với việc Nhà nước phải chi thêm ngân sách cho lương giáo viên, trang thiết bị, cơ sở vật chất, các khoản chi thường xuyên khác. Trong khi đó, người dân ít phải đóng góp hoặc chỉ đóng góp rất ít, dễ dẫn đến tư tưởng ỷ lại. Việc duy trì một hệ thống giáo dục công lập quá lớn không chỉ làm chậm quá trình tự chủ và hiện đại hóa giáo dục, mà còn khiến ngân sách nhà nước tiếp tục chịu áp lực nặng nề, thiếu bền vững về lâu dài.

4. Những con số biết nói

Thực tế cho thấy, việc tăng chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 công lập tại nhiều thành phố lớn không chỉ là chủ trương chính sách tạm thời, mà đang dần trở thành một xu hướng. Những con số dưới đây giúp chúng ta hình dung rõ hơn về mức độ gia tăng và sức ép mà hệ thống trường công lập đang phải gánh chịu:

Hà Nội

• Năm học 2023–2024: khoảng 129.000 học sinh tốt nghiệp THCS, trong đó chỉ 55–60% có cơ hội vào lớp 10 công lập.
• Năm học 2024–2025: Chỉ tiêu công lập tăng gần 12.000 học sinh, nâng tỷ lệ học sinh vào trường công lên khoảng 72%.
• Sĩ số bình quân/lớp ở một số trường lên tới 55–58 học sinh/lớp, vượt xa chuẩn quy định của Bộ GD&ĐT (không quá 45 học sinh/lớp).

TP Hồ  Chí Minh

• Năm học 2023–2024: có khoảng 100.000 học sinh lớp 9, chỉ tiêu công lập là 70.000.
• Năm học 2024–2025: tăng thêm 6.000–7.000 chỉ tiêu, đưa tổng số học sinh vào lớp 10 công lập lên gần 80%.
• Tuy nhiên, cơ sở vật chất vẫn chưa được mở rộng tương ứng, nhiều trường không đủ phòng học phải dạy 2 ca/ngày.

Hải Phòng và Đà Nẵng

• Hải Phòng năm 2024: tuyển khoảng 24.000 học sinh lớp 10, trong đó gần 85% là vào công lập, cao nhất trong cả nước.
• Đà Nẵng: năm học 2023–2024 có khoảng 14.000 học sinh tốt nghiệp THCS, chỉ tiêu công lập khoảng 11.000, tương đương 78–80%.

Tác động tài chính và nhân sự

• Chi ngân sách bình quân cho 1 học sinh THPT công lập mỗi năm: khoảng 12–14 triệu đồng/người (chưa tính đầu tư cơ sở vật chất).
• Nhiều địa phương không tuyển kịp giáo viên theo tốc độ tăng chỉ tiêu; một số trường phải bố trí giáo viên hợp đồng ngắn hạn hoặc dạy chéo môn.

Đây là biểu đồ minh họa tăng chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 công lập từ năm 2020 đến 2025 tại 4 thành phố lớn: Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng và Đà Nẵng. Biểu đồ thể hiện xu hướng tăng đều qua các năm, trong đó Hà Nội và TP.HCM có mức tăng mạnh nhất.

Biểu đồ đường: Diễn biến sĩ số trung bình/lớp tại một số trường THPT công lập tiêu biểu sau khi tăng chỉ tiêu.

5. Góc nhìn chính sách

Việc tăng chỉ tiêu công lập trong những năm gần đây là một phản ứng chính sách có phần linh hoạt, nhằm giải quyết các áp lực xã hội về nhu cầu học tập ngày càng gia tăng của học sinh bậc phổ thông. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ dài hạn và toàn diện, chính sách này cần được cân nhắc kỹ lưỡng về tác động đa chiều:

- Về chất lượng giáo dục: Khi sĩ số/lớp tăng, điều kiện dạy học bị nén lại, giáo viên khó triển khai phương pháp giảng dạy tích cực, học sinh giảm cơ hội tương tác, dẫn đến nguy cơ suy giảm chất lượng giáo dục – trái ngược với mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục mà Đảng và Nhà nước đã đề ra.

- Về định hướng hệ thống: Tăng chỉ tiêu công lập có thể gây tâm lý lệch hướng trong xã hội, làm lu mờ vai trò của các cơ sở giáo dục tư thục, đồng thời tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh trong phân bổ nguồn lực. Trong khi đó, phát triển hài hòa hệ thống công – tư mới là xu hướng mà nhiều quốc gia tiên tiến đã lựa chọn để đảm bảo tính bền vững, hiệu quả và công bằng xã hội.

- Về ngân sách và chi phí xã hội: Mở rộng quy mô công lập đòi hỏi đầu tư lớn từ ngân sách Nhà nước – không chỉ cho hạ tầng mà còn cho nhân lực, vận hành, bảo trì. Trong bối cảnh nguồn lực có hạn, việc sử dụng hiệu quả và hợp lý nguồn lực công là yếu tố then chốt để bảo đảm công bằng và hiệu quả xã hội.

- Về trách nhiệm nhà nước trong bảo đảm quyền học tập: Tăng chỉ tiêu công lập là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm trước nhu cầu chính đáng của người dân. Tuy nhiên, trách nhiệm này không nên chỉ gói gọn trong việc "mở rộng chỗ học", mà cần chuyển dần sang vai trò kiến tạo thể chế, đặt ra chuẩn mực, hỗ trợ phát triển hệ sinh thái giáo dục đa dạng, chất lượng và bình đẳng.

6. Cảnh báo cho các nhà quản lý giáo dục

Trong bối cảnh giáo dục ngày càng thay đổi nhanh chóng dưới tác động của công nghệ, toàn cầu hóa và những biến chuyển xã hội sâu sắc, các nhà quản lý giáo dục cần lưu ý một số cảnh báo quan trọng:

- Không chạy theo thành tích ảo: Việc đặt nặng chỉ tiêu, thành tích mà bỏ qua chất lượng thực sự trong dạy và học có thể dẫn đến sự lệch lạc trong định hướng giáo dục. Cần đặt người học làm trung tâm và đánh giá hiệu quả giáo dục một cách thực chất.

- Thiếu cập nhật và thích ứng với đổi mới: Công nghệ và phương pháp giảng dạy liên tục phát triển. Nếu không theo kịp xu thế đổi mới, từ số hóa giáo dục đến các phương pháp học tập chủ động. hệ thống giáo dục dễ trở nên lạc hậu, kém hiệu quả.

- Khoảng cách vùng miền, bất bình đẳng giáo dục: Các nhà quản lý cần quan tâm nhiều hơn đến sự công bằng trong tiếp cận giáo dục, đặc biệt ở các vùng sâu, vùng xa, nơi còn thiếu thốn cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên và cơ hội học tập.

- Chưa chú trọng đúng mức đến giáo dục đạo đức, kỹ năng sống: Một số chương trình học vẫn thiên về kiến thức hàn lâm mà chưa giúp học sinh phát triển toàn diện về nhân cách, kỹ năng mềm và tư duy phản biện, những yếu tố thiết yếu trong thế kỷ 21.

- Thiếu sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội: Việc quản lý giáo dục cần có cái nhìn hệ thống và bao trùm, khuyến khích sự tham gia tích cực của phụ huynh, cộng đồng và các tổ chức xã hội vào quá trình giáo dục.

- Quản trị giáo dục còn mang tính hành chính, chưa dựa trên dữ liệu: Việc thiếu cơ sở dữ liệu chính xác và công cụ đánh giá khoa học khiến công tác ra quyết định chưa hiệu quả, chậm đổi mới.

7. Thông điệp gửi tới các nhà hoạch định chính sách

Các nhà hoạch định chính sách đóng vai trò then chốt trong việc định hình tương lai giáo dục. Trong bối cảnh mới với nhiều thách thức và cơ hội đan xen, xin gửi tới quý vị một số thông điệp sau:

- Lấy người học làm trung tâm trong mọi chính sách: Chính sách giáo dục cần được thiết kế xoay quanh nhu cầu học tập, phát triển toàn diện và hạnh phúc của người học, thay vì chỉ phục vụ cho các mục tiêu quản lý hay hành chính.

- Bảo đảm công bằng và bao trùm trong giáo dục: Chính sách cần thu hẹp khoảng cách tiếp cận giữa các nhóm dân cư khác nhau, đặc biệt là giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng phát triển và vùng khó khăn, để không ai bị bỏ lại phía sau.

- Đầu tư có chiến lược và dài hạn cho giáo dục: Cần coi giáo dục là khoản đầu tư, không phải là chi phí. Việc phân bổ ngân sách, phát triển đội ngũ giáo viên, hiện đại hóa cơ sở vật chất và công nghệ giáo dục phải được thực hiện một cách bền vững, nhất quán.

- Lắng nghe tiếng nói từ thực tiễn giáo dục: Chính sách sẽ chỉ thực sự hiệu quả khi được xây dựng từ dữ liệu thực tế, từ ý kiến của giáo viên, học sinh, phụ huynh và các nhà nghiên cứu. Thực tiễn cần được lắng nghe như một “đầu vào” quan trọng của chính sách.

- Khuyến khích đổi mới sáng tạo trong hệ thống giáo dục: Cần mở rộng không gian cho các sáng kiến giáo dục, khuyến khích các mô hình học tập linh hoạt, thúc đẩy ứng dụng công nghệ và đa dạng hóa hình thức dạy – học để phù hợp với yêu cầu phát triển hiện đại.

- Tăng cường liên kết liên ngành và hợp tác quốc tế: Giáo dục không thể đơn độc trong việc giải quyết các vấn đề xã hội. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo dục với y tế, lao động, văn hóa, kinh tế và các tổ chức quốc tế nhằm tạo ra một hệ sinh thái giáo dục toàn diện.

8. Kết luận và kiến nghị

Kết luận

Giáo dục đang đứng trước những yêu cầu đổi mới toàn diện cả về tư duy, phương pháp và cách thức tổ chức. Trong bối cảnh biến động của xã hội hiện đại, việc bảo đảm chất lượng, công bằng và tính thích ứng của hệ thống giáo dục trở thành nhiệm vụ cấp bách. Những vấn đề đặt ra không chỉ thuộc phạm vi nhà trường mà còn đòi hỏi sự vào cuộc của toàn xã hội, đặc biệt là các cấp quản lý và hoạch định chính sách.

Muốn giáo dục thực sự là động lực của phát triển, là nền tảng của sự tiến bộ bền vững, thì cần có cái nhìn sâu rộng, toàn diện và nhân văn về vai trò của giáo dục trong thế kỷ 21. Đổi mới giáo dục không thể là những giải pháp ngắn hạn, manh mún mà phải là quá trình cải cách có tầm nhìn dài hạn, lấy con người làm trung  ctâm.Từ đó xây dựng hệ sinh thái giáo dục sao cho hài hòa cùng phát triển giữa công lập và tư thục trên nguyên tắc bình đẳng vì lợi ích của người dạy-người học và yêu cầu chung của sự phát triển trong kỷ nguyên mới.

Kiến nghị

- Đối với các cơ quan quản lý giáo dục: Cần tăng cường giám sát và hỗ trợ để bảo đảm chất lượng giáo dục thực chất, tránh bệnh thành tích giữa công lập và tư thục; Ưu tiên phát triển đội ngũ nhà giáo cả về năng lực chuyên môn lẫn phẩm chất đạo đức; Thúc đẩy chuyển đổi số trong giáo dục theo hướng hiệu quả, thiết thực.

- Đối với các nhà hoạch định chính sách: Xây dựng chính sách giáo dục có tầm nhìn dài hạn, dựa trên cơ sở thực tiễn và dữ liệu đáng tin cậy giữa công-tư trong hệ sinh thái giáo dục; Tăng cường đầu tư cho giáo dục không chỉ là công mà có cả tư, nhất là ở những khu vực khó khăn và nhóm yếu thế; Tạo hành lang pháp lý để khuyến khích đổi mới, sáng tạo trong giáo dục, đồng thời bảo đảm quyền học tập của mọi công dân.

- Đối với nhà trường và giáo viên: Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học; Tăng cường mối liên kết giữa nhà trường, gia đình, xã hội để tạo môi trường giáo dục lành mạnh, toàn diện; Chủ động thích ứng với công nghệ và xu thế giáo dục mới, phát triển năng lực tự học, tự đổi mới của đội ngũ giáo viên.

--------------------------

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2023). Báo cáo tổng kết năm học 2022–2023 và phương hướng nhiệm vụ năm học 2023–2024. Hà Nội.
2. UBND TP. Hà Nội. (2024). Quyết định phê duyệt chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 THPT năm học 2024–2025. Sở GD&ĐT Hà Nội.
3. UBND TP. Hồ Chí Minh. (2024). Thông báo về kế hoạch tuyển sinh vào lớp 10 năm học 2024–2025. Sở GD&ĐT TP.HCM.
4. UBND TP. Hải Phòng. (2024). Công văn số 345/SGDĐT-KHTC về công tác tuyển sinh đầu cấp năm học 2024–2025.
5. Báo Tuổi Trẻ. (2024, tháng 5). Hà Nội tăng 10.000 chỉ tiêu vào lớp 10 công lập – Cơ hội hay thách thức? https://tuoitre.vn
6. Báo Lao Động. (2024, tháng 6). TP.HCM tăng chỉ tiêu lớp 10 công lập: Áp lực lên giáo viên và cơ sở vật chất. https://laodong.vn
7. Nguyễn Thị Thanh Huyền. (2020). Tác động của phân luồng sau THCS đến phát triển nguồn nhân lực tại Việt Nam. Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam, số 189(3), tr. 55–61.
8. Phạm Văn Quang. (2022). Quản lý giáo dục công – tư trong bối cảnh tự chủ giáo dục. NXB Đại học Quốc gia TP.HCM.
9. Nguyễn Đức Chính. (2023). Vai trò của giáo dục tư thục trong phát triển giáo dục phổ thông tại Việt Nam hiện nay. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giáo dục, số 25, tr. 32–39.
10. UNESCO. (2021). Education for Sustainable Development: A roadmap. Paris: UNESCO Publishing.