SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRỰC QUAN TRONG GIẢNG DẠY MÔN HỌC QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC, CHƯƠNG TRÌNH TRUNG CẤP LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

ThS. Hạ Thị Phượng

Giảng viên Học viện Cán bộ Thành phố Hồ Chí Minh

Email: [email protected]

Tóm tắt: Đội ngũ học viên trung cấp lý luận chính trị vốn là những cán bộ, công chức đang công tác trong các lĩnh vực của hệ thống chính trị và nhiều cơ quan khác. Bởi vậy, họ thường có xu hướng tiếp thu tốt hơn khi kiến thức được trình bày một cách sinh động, dễ hiểu và gắn liền với công việc hàng ngày của bản thân. Môn quản lý hành chính nhà nước vốn có tính thực tiễn và khả năng ứng dụng cao. Vì vậy, quá trình giảng dạy càng đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý thuyết và thực tiễn. Thay vì chỉ truyền đạt kiến thức lý luận, giảng viên có thể sử dụng các hình ảnh, sơ đồ, biểu đồ, video clip hoặc thậm chí là các tình huống mô phỏng để minh họa các khái niệm, quy trình, nguyên tắc trong quản lý hành chính. Bản chất của quá trình đó chính là sử dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy. Bài viết tập trung phân tích và đưa ra một số khuyến nghị nhằm áp dụng hiệu quả phương pháp trực quan trong môn học quản lý hành chính nhà nước.

Từ khóa: phương pháp trực quan, giảng dạy, môn học quản lý hành chính nhà nước, chương trình trung cấp lý luận chính trị

Nhận bài: 3/12/2025; Biên tập: 4/12/2025; Duyệt bài: 5/12/2025

1. Đặt vấn đề

Một trong những nguyên tắc cơ bản của hoạt động dạy học là nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa cái cụ thể và cái trừu tượng trong dạy học. Với hoạt động đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị thì nguyên tắc này đòi hỏi trong quá trình giảng dạy, giảng viên cần tạo điều kiện để học viên tiếp xúc trực tiếp với những sự vật hiện tượng hay các hình ảnh của sự vật hiện tượng đó, từ đó người học có thể tự mô tả, phân tích được các khái niệm, đặc điểm của sự vật, hiện tượng theo cách suy nghĩ của chính mình. Quy trình ngược lại là có thể cho người học nắm bắt hệ thống lý thuyết trừu tượng, khái quát rồi sau đó quan sát các sự vật, hiện tượng cụ thể, tìm ra mối liên hệ giữa chúng, từ đó hiểu rõ hơn về những vấn đề lý luận đã được cung cấp. Dù theo trình tự nào thì nguyên tắc này cũng nhằm đảm bảo được mối liên hệ qua lại giữa tư duy cụ thể và tư duy trừu tượng. Để đảm bảo được nguyên tắc đó thì một phương pháp giảng dạy không thể thiếu cần được áp dụng chính là phương pháp trực quan.

Hiểu một cách “nôm na” thì “trực” là trực diện, trực tiếp, gần gũi và rõ ràng; còn “quan” là quan sát, nhìn thấy bằng mắt, tức đang quan sát một sự vật, hiện tượng một cách chân thật. Vậy trực quan đơn giản là trực tiếp quan sát sự vật hiện tượng một cách rõ ràng và đầy đủ. Từ điển Tiếng Việt của Giáo sư Hoàng Phê định nghĩa trực quan là: “…Dùng những vật cụ thể hay ngôn ngữ cử chỉ làm cho học sinh có được những hình ảnh cụ thể về những điều được học”. Phương pháp trực quan là một phương pháp giảng dạy cơ bản và được áp dụng vô cùng phổ biến trong mọi cơ sở giáo dục đào tạo từ trẻ em cho đến người trưởng thành. Những phương tiện trực quan có tác dụng giúp người học dễ dàng tiếp nhận tri thức mới, thông qua đó sẽ hứng thú học tập hơn; tạo sự tò mò, say mê nghiên cứu. Vì vậy có thể xem phương pháp trực quan như là cầu nối giữa lý thuyết và thực hành, là một cách thức hiệu quả giúp phát huy tính tích cực, chủ động học tập của người học, đặc biệt là trong môi trường dạy và học lý luận chính trị.

2. Sự cần thiết áp dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy môn học quản lý hành chính nhà nước

Từ những đặc điểm và lợi ích nêu trên, phương pháp trực quan được sử dụng trong nhiều môn học thuộc chương trình đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị. “Trong chương trình trung cấp lý luận chính trị, quản lý hành chính nhà nước là học phần độc lập, có nội dung rất quan trọng. Vì vậy, Giáo trình Quản lý hành chính nhà nước được tổ chức biên soạn gồm 9 bài, nhằm trang bị kiến thức lý luận chung về quản lý hành chính nhà nước, quản lý nhà nước về các lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội ở cơ sở như: quản lý cán bộ, công chức, người hoạt động không chuyên trách, quản lý ngân sách địa phương, quản lý đất đai, địa giới hành chính và xây dựng, quản lý kinh tế, quản lý văn hóa, thể thao, giáo dục, y tế, cải cách hành chính, kiểm tra, xử phạt vi phạm hành chính...”. Từ nội dung cơ bản của môn học, có thể thấy phương pháp trực quan là một phương pháp rất phù hợp và có thể được áp dụng trong hầu hết các chuyên đề của môn học. Nếu được sử dụng một cách hợp lý sẽ góp phần vào việc đổi mới và nâng cao chất lượng giảng dạy của học phần nói riêng và góp phần vào việc nâng cao chất lượng dạy và học lý luận chính trị nói chung.

Môn học quản lý hành chính là môn học vừa mang tính lý luận cao: cung cấp những kiến thức lý luận cơ bản về hoạt động quản lý hành chính nhà nước, bao gồm quan điểm của Đảng về quản lý nhà nước trên các lĩnh vực, quy định của pháp luật hiện hành về từng lĩnh vực tương ứng. Bên cạnh đó, đây cũng là học phần gắn liền với thực tiễn đời sống kinh tế xã hội của địa phương, chính là việc vận dụng hệ thống quan điểm đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước vào hoạt động quản lý trên thực tế của các cá nhân, tổ chức có thẩm quyền. Như vậy, mục tiêu của môn học không chỉ nhằm trang bị cho người học những kiến thức lý luận cơ bản và cần thiết về quản lý hành chính nhà nước mà quan trọng hơn là trang bị những kiến thức, kinh nghiệm thực tiễn để học viên có thể ứng xử theo pháp luật trước mọi tình huống xảy ra trong quá trình học tập, công tác và trong đời sống hằng ngày. Với đặc thù môn học như vậy, đặt ra yêu cầu cho công tác giảng dạy là việc truyền đạt lý thuyết luôn luôn phải gắn với thực tiễn. Bên cạnh đó, có thể thấy, phương pháp trực quan là phương pháp rất lý tưởng, vì ngoài việc làm cho nhiều nội dung giảng dạy của môn học được trở nên cụ thể, gần gũi và sinh động thì khi sử dụng phương pháp này, giảng viên có thể kết hợp với những phương pháp dạy học khác như thuyết trình, phát vấn, tổ chức trao đổi, thảo luận nhóm, xây dựng và xử lý tình huống giả định, sàng lọc...Từ đó làm cho người học tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động hơn. Vì thế, việc áp dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy các môn học lý luận chính trị, trong đó có môn quản lý hành chính nhà nước là một yêu cầu có tính quan trọng, quyết định hiệu quả, chất lượng giảng dạy và học tập của giảng viên và học viên.

3. Các bước thực hiện phương pháp trực quan trong giảng dạy môn học quản lý hành chính nhà nước

Đối với các chuyên đề trong môn quản lý hành chính nhà nước, giảng viên sử dụng phương pháp trực quan thông qua các dạng công cụ, phương tiện trực quan cụ thể như hình ảnh, video, băng ghi âm, tình huống giả định...Chẳng hạn, khi giảng dạy về nội dung xử phạt vi phạm hành chính (Bài 8. Kiểm tra, xử phạt và cưỡng chế hành chính ở cơ sở), giảng viên có thể sử dụng hình ảnh về các hành vi vi phạm hành chính điển hình và phổ biến trên thực tế để trực quan hoá các quy định của pháp luật hiện hành về nội dung này. Tùy theo đặc thù của chuyên đề và của từng nội dung cụ thể mà giảng viên lựa chọn phương tiện trực quan phù hợp để truyền đạt nội dung. Bên cạnh đó, tuỳ thuộc vào tính chất vấn đề và mục tiêu giảng dạy mà có thể áp dụng phương pháp giảng dạy trực quan theo những trình tự khác nhau. Từ thực tiễn hoạt động giảng dạy môn học quản lý hành chính nhà nước, có thể thấy có hai cách áp dụng phương pháp trực quan tương ứng với các bước sau: 

Cách 1. Từ thực tế đến lý luận

Bước 1, giảng viên lựa chọn, cung cấp những phương tiện trực quan: hình ảnh, video, tình huống…và nêu ra câu hỏi/vấn đề để định hướng cho hoạt động quan sát, nghiên cứu của học viên. Chẳng hạn, đối với nội dung xử phạt vi phạm hành chính nêu trên, sau khi sử dụng hình ảnh, video, tình huống…về các hành vi vi phạm hành chính trên thực tế, giảng viên sẽ nêu các yêu cầu cơ bản đối với người học như trình bày hiểu biết cơ bản và khái quát của họ về vi phạm hành chính.

Bước 2, giảng viên phân tích và khai thác nội dung của các phương tiện, công cụ trực quan đã cung cấp. Theo ví dụ nêu trên thì dựa vào các phương tiện trực quan đã cung cấp, giảng viên sẽ phân tích các nội dung như: tính phổ biến của vi phạm hành chính, khái niệm, đặc điểm, dấu hiệu để nhận biết một vi phạm hành chính …Việc khai thác các công cụ trực quan này nhằm thực hiện mục tiêu của bài học mà giảng viên muốn hướng đến.

Bước 3, giảng viên khái quát, kết luận về nội dung kiến thức và các kỹ năng mà người học cần đạt được sau khi khai thác phương tiện trực quan.

Cách 2. Từ Lý luận đến thực tế

Bước 1. Giảng viên giới thiệu khái niệm, đặc điểm và các nội dung lý luận khác có liên quan đến đối tượng nghiên cứu. Quay lại với ví dụ về vấn đề vi phạm hành chính đã nêu trên, giảng viên sẽ trình bày, phân tích khái niệm, đặc điểm của vi phạm hành chính, quy định của pháp luật hiện hành về nội dung này.

Bước 2. Giảng viên lựa chọn, cung cấp những phương tiện trực quan: hình ảnh, video, tình huống…và nêu câu hỏi/vấn đề yêu cầu một số học viên trình bày, giải thích nội dung những gì thu nhận được qua các phương tiện, công cụ trực quan để định hướng cho sự quan sát, nghiên cứu của học viên, từ đó tìm ra mối liên hệ giữa những phương tiện trực quan với vấn đề lý luận đã trao đổi. Chẳng hạn như sau khi tìm hiểu khái niệm và đặc điểm của vi phạm hành chính thì hình ảnh nào sau đây là vi phạm hành chính? Hoặc sau khi đã tìm hiểu về các yếu tố cấu thành vi phạm hành chính thì nêu ra một hành vi vi phạm hành chính cụ thể và yêu cầu học viên phân tích yếu tố cấu thành của vi phạm đó.

 Bước 3, giảng viên khái quát, kết luận về nội dung kiến thức và các kỹ năng mà người học cần đạt được sau khi khai thác phương tiện trực quan.

Tuỳ tính chất phức tạp cũng như độ khó của nội dung giảng dạy và đặc thù của từng lớp học mà giảng viên sẽ áp dụng những cách thức khác nhau cho cùng một phương pháp. Và tất nhiên, đối với những nội dung phức tạp và thời gian cho phép thì giảng viên hoàn toàn có thể kết hợp cả hai cách nêu trên trong cùng một nội dung giảng dạy.

4. Một số lưu ý để áp dụng có hiệu quả phương pháp trực quan trong giảng dạy môn học quản lý hành chính nhà nước

Mỗi phương pháp giảng dạy đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng. Phương pháp giảng dạy trực quan có thế mạnh đặc biệt là khả năng đơn giản hoá các vấn đề lý luận phức tạp; khuyến khích học viên tăng cường độc lập suy nghĩ, phân tích vận dụng thực tế có hiệu quả; góp phần đáng kể vào việc làm giảm bớt bầu không khí “nặng nề, khô khan” mà nhiều người vẫn hình dung về các buổi học lý luận chính trị, qua đó tạo được sự hứng thú học tập đối với người học. Bên cạnh đó, áp dụng phương pháp trực quan cũng có thể phải tính đến một số hạn chế như mất nhiều thời gian, việc tìm kiếm, chọn lọc hình ảnh đòi hỏi sự kỹ lưỡng; yêu cầu về tính thời sự dẫn đến phải có sự đổi mới liên tục của những tư liệu, hình ảnh mà giảng viên sử dụng...Để phát huy được những thế mạnh cũng như khắc phục những hạn chế nêu trên thì cần lưu ý một số nội dung sau:

Thứ nhất, cần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của phương pháp giảng dạy tích cực nói chung trong đó có phương pháp trực quan đối với việc giảng dạy lý luận chính trị, trong đó có môn học quản lý hành chính nhà nước. Muốn vậy thì đội ngũ giảng viên cần thực sự quan tâm đến các hoạt động nhằm ứng dụng có chất lượng, hiệu quả phương pháp này bên cạnh những phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại khác. Có thể tổ chức các hội thảo, sinh hoạt chuyên môn cấp Trường, cấp Khoa về phương pháp này để chia sẻ những kinh nghiệm, ưu điểm và hạn chế trong việc áp dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy; từ đó cùng thảo luận và đưa ra những giải pháp nhằm áp dụng phương pháp này một cách hiệu quả và bài bản hơn gắn với từng chuyên đề cụ thể. Ngoài ra, cần tăng cường hoạt động thao giảng, dự giờ để học hỏi cũng như rút kinh nghiệm áp dụng phương pháp trực quan trong đội ngũ giảng viên.

Thứ hai, nâng cao hơn nữa năng lực chuyên môn của giảng viên, đặc biệt là sự am hiểu thực tế và kỹ năng thực hành các nghiệp vụ đối với môn học/chuyên đề mà mình phụ trách. Muốn vậy thì giảng viên cần tích cực tham gia nghiên cứu thực tế để học hỏi, quan sát, tích lũy kinh nghiệm phục vụ việc áp dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy. Bởi suy cho cùng, mọi phương pháp trong hoạt động giảng dạy lý luận chính trị đều không có mục tiêu tự thân, nó luôn phải đứng sau mục tiêu đào tào, là phương tiện phục vụ cho mục tiêu đào tạo; suốt quá trình giảng dạy phải hướng đến phục vụ cho mục tiêu đào tạo là bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng, thái độ cho người học gắn với từng nội dung chuyên đề cụ thể. Vì vậy, nếu không có chiều sâu kiến thức thì dù áp dụng phương pháp nào cũng không thể đạt được mục tiêu của bài học. Để đạt được điều đó thì việc tăng cường ứng dụng khoa học kỹ thuật, khai thác thông tin trên mạng internet và vận dụng vào quá trình giảng dạy cũng là một điều cần hết sức chú trọng để có thể áp dụng hiệu quả phương pháp trực quan.

Thứ ba, hệ thống phương tiện trực quan như: hình ảnh, video, tình huống…được sử dụng trong phương pháp trực quan cần mang tính thời sự và điển hình; dựa trên nội dung của môn học nhưng đồng thời cũng hướng vào những vấn đề mà học viên quan tâm. Bởi vậy, không thể xây dựng một hệ thống phương tiện trực quan và áp dụng cho mọi lớp học vì đặc thù đối tượng học viên của mỗi lớp đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị sẽ là khác nhau; cần có sự tính toán, điều chỉnh sao cho phù hợp. Cùng một nội dung nhưng hình ảnh, ví dụ, tình huống dành cho lớp trung cấp lý luận chính trị sẽ khác với tình huống dành cho các lớp bồi dưỡng kiến thức quản lý nhà nước; bậc chuyên viên sẽ khác với chuyên viên chính…

 Ngoài ra, một yêu cầu quan trọng nữa là hệ thống phương tiện trực quan được đưa vào từng nội dung giảng dạy cần được góp ý, thẩm định, đánh giá bởi những người có chuyên môn và kinh nghiệm. Hoạt động này thường được lồng ghép đồng thời với khâu thông qua bài giảng trước khi lên lớp của giảng viên trong Khoa. Việc này giúp đảm bảo các yêu cầu về nội dung, hình thức; tính sư phạm, thẩm mỹ và tính nghiêm túc, phù hợp của hệ thống các hình ảnh, video, tình huống ví dụ trực quan trong giảng dạy lý luận chính trị.

Tóm lại, việc sử dụng phương pháp trực quan một cách hợp lý, sáng tạo không chỉ giúp học viên dễ dàng tiếp thu kiến thức mà còn tạo hứng thú học tập, khuyến khích sự tương tác và trao đổi kinh nghiệm giữa giảng viên và học viên, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập trong chương trình trung cấp lý luận chính trị. Sử dụng phương pháp trực quan đòi hỏi giảng viên phải đầu tư nhiều về trí tuệ, công sức tìm tòi và khả năng sáng tạo ở cả bề rộng và chiều sâu. Có như vậy, giảng viên mới đưa ra được những công cụ, phương tiện trực quan chất lượng, sát với yêu cầu của bài học cũng như lôi cuốn học viên tham gia một cách chủ động tích cực vào học tập, từ đó góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy môn học quản lý hành chính nhà nước nói riêng cũng như hoạt động giảng dạy lý luận chính trị nói chung./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (2021). Giáo trình quản lý hành chính nhà nước - Chương trình Trung cấp Lý luận chính trị. Nxb. Lý luận Chính trị, Hà Nội.

2. Viện Hàn lâm Khoa học Giáo dục Liên Xô - Viện Lý luận và Lịch sử Giáo dục học (1977). Những cơ sở của lý luận dạy học (tập II). Nxb. Giáo dục, Hà Nội.

The Use of Visual Teaching Methods in Instructing State Administrative Management within the Intermediate-Level Political Theory Program

ThS. Ha Thi Phuong

Lecturer, Ho Chi Minh City Cadre Academy

Email: [email protected]

Abstract: Learners enrolled in the intermediate-level political theory program are typically officials and public servants working across various sectors of the political system and other institutions. Consequently, they tend to respond more effectively to instruction when knowledge is presented in a vivid, accessible manner that is closely connected to their day-to-day professional responsibilities. The subject of State Administrative Management is inherently practical and highly applicable, requiring a seamless integration of theory and practice throughout the teaching process. Rather than relying solely on theoretical explanation, instructors may incorporate images, diagrams, charts, video clips, and even simulated scenarios to illustrate key concepts, procedures, and principles in public administration. This approach essentially reflects the use of visual instructional methods in teaching. The paper analyzes this instructional method and proposes several recommendations for effectively applying visual techniques in the teaching of State Administrative Management.

Keywords: Visual instructional methods; teaching; State Administrative Management; intermediate-level political theory program.