PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA KINH TẾ TƯ NHÂN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Nguyễn Văn Thụ - Ban Thông tin

Bùi Tiến Phúc - Khoa Kinh tế chính trị

Lê Văn Lương - Hệ 4

Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng

Email: [email protected]

Tóm tắt: Kinh tế tư nhân là một bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân và ngày càng khẳng định vai trò của tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc phát huy vai trò của kinh tế tư nhân có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững. Bài viết tập trung làm rõ bản chất, vai trò của kinh tế tư nhân trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; đánh giá thực trạng phát triển kinh tế tư nhân ở Việt Nam hiện nay; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm tiếp tục phát huy vai trò của kinh tế tư nhân trong kyt nguyên phát triển mới.

Từ khóa: Kinh tế tư nhân, Kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa, Việt Nam

1. Đặt vấn đề

Trong quá trình đổi mới và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, nhận thức của Đảng và Nhà nước về vị trí, vai trò của kinh tế tư nhân không ngừng được bổ sung và hoàn thiện. Từ chỗ còn nhiều e ngại và nhận thức chưa đầy đủ, đến nay kinh tế tư nhân đã được xác định là “một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia”. Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận của Đảng về mô hình phát triển kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Thực tiễn bốn thập niên đổi mới cho thấy, kinh tế tư nhân bên cạnh những đóng góp to lớn đối với phát triển kinh tế - xã hội đất nước, vẫn còn có có những hạn chế nhất định. Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế và phát huy mạnh mẽ vai trò của kinh tế tư nhân là yêu cầu khách quan, cấp thiết. Vì vậy, nghiên cứu bản chất, vai trò, thực trạng và giải pháp phát huy vai trò của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Bản chất của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là thành phần kinh tế dựa trên hình thức sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, do cá nhân hoặc nhóm cá nhân làm chủ, tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất – kinh doanh. Về bản chất, đây là một hình thức kinh tế thị trường có kiểm soát và định hướng, vừa vận động theo các quy luật của kinh tế thị trường (cạnh tranh, cung - cầu, giá cả), vừa chịu sự điều tiết của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nhằm bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội. Mục tiêu cốt lõi của kinh tế tư nhân là tìm kiếm lợi nhuận, nhưng lợi nhuận không phải là tuyệt đối; nó phải gắn liền với trách nhiệm xã hội, tuân thủ pháp luật, bảo vệ môi trường và đóng góp vào phát triển bền vững. Điều này khác biệt căn bản so với kinh tế tư bản tư nhân trong chủ nghĩa tư bản, nơi lợi nhuận thường được theo đuổi bằng mọi giá. Về tổ chức vận hành, kinh tế tư nhân có sự thống nhất tương đối giữa chủ sở hữu, người quản lý và người hưởng lợi, tạo ra động lực nội sinh mạnh mẽ, tính năng động, linh hoạt và nhạy bén cao với thị trường. Quy mô, từ hộ kinh doanh cá thể, doanh nghiệp nhỏ và vừa đến các tập đoàn lớn, phản ánh trình độ phát triển nhiều cấp độ của lực lượng sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

2.2. Vai trò của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, kinh tế tư nhân ngày càng khẳng định vai trò là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc dân. Vai trò đó được thể hiện tập trung trên một số phương diện chủ yếu sau: Một là, khơi dậy, huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực xã hội cho phát triển kinh tế. Khác với khu vực kinh tế nhà nước chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực then chốt, hạ tầng chiến lược và bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, khu vực kinh tế tư nhân phát huy lợi thế trong việc huy động các nguồn lực phân tán trong xã hội như vốn trong dân cư, lao động, đất đai, kinh nghiệm quản lý và tinh thần khởi nghiệp. Với cơ chế quản lý linh hoạt và khả năng thích ứng nhanh với thị trường, kinh tế tư nhân có khả năng chuyển hóa nhanh các ý tưởng kinh doanh thành sản phẩm và dịch vụ cụ thể, qua đó tạo sức sống, tính năng động và thúc đẩy tăng trưởng của nền kinh tế. Hai là, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống nhân dân. Với sự đa dạng về quy mô và lĩnh vực hoạt động, từ hộ kinh doanh cá thể, doanh nghiệp nhỏ và vừa đến các tập đoàn kinh tế lớn, khu vực kinh tế tư nhân có khả năng hấp thụ lực lượng lao động ở nhiều trình độ khác nhau. Đây hiện là khu vực tạo việc làm lớn nhất của nền kinh tế, góp phần quan trọng vào giảm thất nghiệp, ổn định xã hội và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Đồng thời, nhiều doanh nghiệp tư nhân ngày càng chú trọng đào tạo nguồn nhân lực, cải thiện môi trường làm việc, nâng cao tiền lương và phúc lợi cho người lao động. Ba là, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong điều kiện cạnh tranh ngày càng gay gắt của cơ chế thị trường, đổi mới sáng tạo trở thành yêu cầu sống còn đối với doanh nghiệp. Với tính linh hoạt, năng động và khả năng chấp nhận rủi ro cao, khu vực kinh tế tư nhân giữ vai trò tiên phong trong đầu tư nghiên cứu, phát triển, ứng dụng công nghệ mới và xây dựng mô hình quản trị hiện đại. Nhiều tập đoàn kinh tế tư nhân như Vingroup, FPT, Thaco, Masan, Vietjet Air đã từng bước khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế. Đặc biệt, khu vực kinh tế tư nhân đang trở thành lực lượng đi đầu trong chuyển đổi số, thương mại điện tử, fintech và phát triển năng lượng tái tạo, qua đó góp phần nâng cao năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Bốn là, bổ sung hiệu quả cho các khu vực kinh tế khác và góp phần thúc đẩy phát triển bền vững. Kinh tế tư nhân không tồn tại biệt lập mà có mối quan hệ bổ sung, liên kết với kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể và khu vực FDI. Trong khi kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo ở những lĩnh vực chiến lược, thì kinh tế tư nhân phát huy thế mạnh trong sản xuất hàng hóa, cung ứng dịch vụ và tham gia ngày càng sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Bên cạnh mục tiêu lợi nhuận, ngày càng nhiều doanh nghiệp tư nhân quan tâm đến trách nhiệm xã hội, bảo vệ môi trường, phát triển xanh và áp dụng các tiêu chuẩn ESG, kinh tế tuần hoàn. Điều đó góp phần thực hiện mục tiêu phát triển nhanh, bền vững theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay.

2.3. Thực trạng phát huy vai trò kinh tế tư nhân ở Việt Nam hiện nay

Sau năm đổi mới, khu vực kinh tế tư nhân ở Việt Nam đã có bước phát triển nhanh cả về số lượng, quy mô và phạm vi hoạt động, từng bước khẳng định vai trò là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Nếu năm 1990 cả nước chỉ có khoảng hơn 10 nghìn doanh nghiệp ngoài nhà nước thì đến nay khu vực kinh tế tư nhân đã chiếm khoảng 96 - 97% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động. Khu vực này đóng góp khoảng 50% GDP, hơn 30% tổng thu ngân sách nhà nước và trên 55% tổng vốn đầu tư toàn xã hội; đồng thời sử dụng khoảng 82 - 85% lực lượng lao động của nền kinh tế. Điều đó cho thấy vai trò của kinh tế tư nhân trong huy động nguồn lực xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giải quyết việc làm ngày càng rõ nét. Cùng với sự phát triển về số lượng, nhiều doanh nghiệp tư nhân đã từng bước lớn mạnh, hình thành các tập đoàn kinh tế có khả năng cạnh tranh trong nước và quốc tế như Vingroup, FPT, Thaco, Hòa Phát, Masan, Vietjet Air… Một số doanh nghiệp đã tham gia vào các lĩnh vực công nghệ cao, công nghiệp chế tạo, logistics, thương mại điện tử, fintech và năng lượng tái tạo, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Đội ngũ doanh nhân Việt Nam cũng ngày càng trưởng thành hơn về năng lực quản trị, tư duy hội nhập và khát vọng phát triển đất nước. Tuy nhiên, sự phát triển của kinh tế tư nhân vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu của nền kinh tế thị trường hiện đại. Phần lớn doanh nghiệp tư nhân vẫn có quy mô nhỏ và vừa, năng lực tài chính, trình độ công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế. Năng suất lao động, hiệu quả sản xuất - kinh doanh và khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu còn thấp. Số doanh nghiệp có khả năng dẫn dắt thị trường hoặc làm chủ công nghệ lõi còn ít. Khả năng liên kết giữa doanh nghiệp tư nhân với doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp FDI và khu vực kinh tế tập thể còn yếu; tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành còn thấp. Một bộ phận doanh nghiệp còn hạn chế về năng lực quản trị, ý thức chấp hành pháp luật và trách nhiệm xã hội; việc thực hiện các tiêu chuẩn phát triển bền vững, chuyển đổi xanh và ESG còn chậm. Những hạn chế trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về khách quan, môi trường cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt trong khi năng lực tích lũy, trình độ công nghệ và sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam còn thấp. Về chủ quan, hệ thống thể chế, chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tư nhân còn bất cập; thủ tục hành chính, khả năng tiếp cận vốn, đất đai, khoa học - công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao còn nhiều khó khăn. Bản thân nhiều doanh nghiệp tư nhân chưa chú trọng đúng mức đến chiến lược phát triển dài hạn, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực quản trị.

2.4. Giải pháp phát huy vai trò của kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên phát triển mới

Một là, hoàn thiện thể chế, chính sách nhằm phát huy vai trò động lực của kinh tế tư nhân

Đây là giải pháp có ý nghĩa nền tảng, tạo khuôn khổ chung cho việc khơi dậy và phát huy vai trò động lực của khu vực kinh tế tư nhân, bảo đảm sự bình đẳng thực chất giữa các thành phần kinh tế, tạo môi trường kinh doanh minh bạch, thông thoáng, thuận lợi. Các biện pháp chủ yếu bao gồm: rà soát, sửa đổi và bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ giữa các đạo luật có liên quan đến đầu tư, kinh doanh, đất đai, tín dụng; đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phát triển chính phủ số nhằm giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp; mở rộng cơ chế tham vấn, bảo đảm tiếng nói của doanh nghiệp tư nhân trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách; đồng thời xây dựng hành lang pháp lý thuận lợi để thúc đẩy các hình thức liên kết công - tư, qua đó đặt kinh tế tư nhân trong vị thế vừa là chủ thể kinh doanh, vừa là lực lượng đồng hành cùng Nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội.

Hai là, tăng cường khả năng tiếp cận và khai thác hiệu quả các nguồn lực nhằm phát huy vai trò của kinh tế tư nhân

Đây là giải pháp giữ vị trí then chốt, trực tiếp tháo gỡ những điểm nghẽn chủ yếu đang kìm hãm khả năng đóng góp của khu vực kinh tế tư nhân cho tăng trưởng và phát triển đất nước. Do đó, ần phát triển hệ thống tín dụng minh bạch, đa dạng hóa các công cụ tài chính hiện đại để hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo vượt qua hạn chế về vốn. Hoàn thiện chính sách đất đai theo hướng công khai, minh bạch, tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân có thể tiếp cận quỹ đất ổn định, lâu dài phục vụ sản xuất và mở rộng đầu tư. Tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tiếp nhận, ứng dụng và đổi mới công nghệ, nhất là công nghệ số, coi đây là động lực then chốt nâng cao năng suất và khả năng cạnh tranh. Phát triển hệ thống dữ liệu mở quốc gia, bảo đảm doanh nghiệp tư nhân có thể khai thác thông tin và dữ liệu phục vụ hoạt động sản xuất - kinh doanh, qua đó mở rộng không gian phát triển và khẳng định vai trò động lực trong tiến trình hiện đại hóa nền kinh tế.

Ba là, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp tư nhân

Là giải pháp giữ vai trò quyết định trực tiếp đến việc nâng cao năng suất lao động, hiệu quả cạnh tranh và khả năng đóng góp bền vững của khu vực kinh tế tư nhân. Do đó, cần đẩy mạnh đào tạo nghề, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao và chuyển đổi số; đồng thời gắn kết chặt chẽ giữa hệ thống giáo dục - đào tạo với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. Song song với đó, cần chú trọng xây dựng đội ngũ doanh nhân và nhà quản trị hiện đại, được trang bị kiến thức về quản trị chiến lược, quản trị rủi ro, quản trị nhân sự và tài chính, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh và sức chống chịu trước biến động thị trường.

Bốn là, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và mở rộng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của kinh tế tư nhân

Là giải pháp mang tính đột phá, bởi năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng với công nghệ số chính là yếu tố quyết định để khu vực kinh tế tư nhân khẳng định vai trò động lực trong giai đoạn phát triển mới. Do đó, cần hình thành và phát triển mạnh mẽ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong khu vực kinh tế tư nhân; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu - phát triển, ứng dụng công nghệ mới trong sản xuất - kinh doanh và quản trị; đồng thời đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số trong mọi lĩnh vực hoạt động doanh nghiệp. Thông qua đó, doanh nghiệp tư nhân không chỉ nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh, mà còn có khả năng mở rộng tham gia sâu vào các chuỗi giá trị, từng bước chuyển từ vị thế “gia công - phụ thuộc” sang “sáng tạo - đồng hành”.

Năm là, mở rộng liên kết, hợp tác giữa khu vực kinh tế tư nhân với các thành phần kinh tế khác trong nền kinh tế quốc dân

Đây là giải pháp giữ vị trí trung gian, đóng vai trò kết nối các nguồn lực, tạo hiệu ứng lan tỏa và sức mạnh tổng hợp cho phát triển kinh tế đất nước. Do đó, cần thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp tư nhân với doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực kết cấu hạ tầng, năng lượng, công nghiệp hỗ trợ, dịch vụ công nghệ cao; khuyến khích doanh nghiệp tư nhân tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI, từng bước nâng cao hàm lượng giá trị nội địa trong sản phẩm; đồng thời mở rộng liên kết giữa doanh nghiệp tư nhân với kinh tế tập thể, hợp tác xã nhằm khai thác hiệu quả các nguồn lực tại chỗ, đặc biệt trong nông nghiệp, nông thôn. Cùng với đó, cần đẩy mạnh hợp tác theo ngành, theo vùng và cụm kinh tế, xây dựng các hiệp hội, liên minh doanh nghiệp đủ mạnh để bảo vệ lợi ích hợp pháp, chia sẻ thông tin và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh.

Sáu là, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước và đại diện, kết nối của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp trong phát huy vai trò của kinh tế tư nhân

Giải pháp này có ý nghĩa quan trọng về mặt chính trị - xã hội, bảo đảm cho kinh tế tư nhân phát triển bền vững, đúng định hướng xã hội chủ nghĩa. Do đó, cần củng cố, hoàn thiện cơ chế lãnh đạo của Đảng đối với khu vực kinh tế tư nhân; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước trong hoạch định chính sách, kiểm tra, giám sát hoạt động doanh nghiệp; đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp như Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), các hiệp hội ngành hàng, hiệp hội doanh nhân trẻ… trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, đồng hành cùng Nhà nước trong xây dựng văn hóa kinh doanh và phát triển bền vững.

3. Kết luận

Kinh tế tư nhân là bộ phận cấu thành quan trọng và là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Sau 40 năm đổi mới, khu vực này đã lớn mạnh và đóng góp ngày càng quan trọng, nhưng vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và kỳ vọng. Trong bối cảnh kinh tế tri thức, chuyển đổi số và phát triển bền vững, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng quy mô mà còn phải biến kinh tế tư nhân thành động lực nội sinh, gắn với hiện đại hóa, hội nhập và định hướng xã hội chủ nghĩa. Phát huy vai trò của kinh tế tư nhân phải đặt trong hệ thống phát triển có định hướng, dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, hướng tới mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Khi được khơi dậy và định hướng đúng đắn, kinh tế tư nhân sẽ thực sự là lực lượng năng động, sáng tạo, góp phần to lớn vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế trong kỷ nguyên phát triển mới.

Tài liệu tham khảo:

1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2025), Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân trong thời kỳ mới, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Nghị quyết Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc Lần thứu XIV tập 1, 2, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật. Hà Nội.

3. Cấn Văn Lực và cộng sự (2025), Kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên mới, Chuyên đề đặc biệt Báo Nhân Dân điện tử, truy cập tại: https://special.nhandan.vn/kinh-te-tu-nhan-trong-ky-nguyen-moi/index.html.

4. Trung tâm Chính sách và Phát triển doanh nghiệp (2025), Tổng thuật Thường trực Chính phủ làm việc với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, Báo điện tử Chính phủ, truy cập tại: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/tong-thuat-thuong-truc-chinh-phu-lam-viec-voi-cac-doanh-nghiep-vua-va-nho-119250227145355305.htm.