PHÁT HUY NHÂN TỐ CHỦ QUAN TRONG TỰ HỌC - GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐÀO TẠO GIẢNG VIÊN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Ở HỆ 2, HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ HIỆN NAY

Vũ Minh Nguyên

Hệ 2, Học viện Chính trị

Email: [email protected]

Tóm tắt: Bài viết phân tích vai trò và thực trạng phát huy nhân tố chủ quan trong tự học của học viên đào tạo giảng viên Khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) Hệ 2 tại Học viện Chính trị, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo. Trên cơ sở lý luận về nhân tố chủ quan và khảo sát thực tiễn, bài viết làm rõ các kết quả đạt được, đồng thời chỉ ra những hạn chế về động cơ, thái độ, kỹ năng tự học, khả năng tổ chức và vận dụng tri thức vào thực tiễn. Từ đó, bài viết rút ra các bài học kinh nghiệm và giải pháp nhằm phát huy nội lực học viên, nâng cao năng lực tự học, tư duy phản biện, năng lực nghiên cứu và thích ứng với môi trường giáo dục số hiện nay.  

Từ khóa: Nhân tố chủ quan; tự học; học viên Hệ 2; giảng viên KHXH&NV; Học viện Chính trị; chuyển đổi số; năng lực nghề nghiệp.

1. Đặt vấn đề

Chất lượng đào tạo giảng viên KHXH&NV Hệ 2 tại Học viện Chính trị phụ thuộc trực tiếp vào nhân tố chủ quan của học viên, bao gồm động cơ học tập, thái độ, kỹ năng tự học, tư duy phản biện và khả năng tự quản lý. Học viên Hệ 2 vừa học vừa công tác, đòi hỏi kết hợp hài hòa giữa bản lĩnh chính trị vững vàng và năng lực trí tuệ, sư phạm chuyên sâu. Trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn tác động mạnh mẽ đến giáo dục quân sự, năng lực tự học không chỉ là yếu tố hỗ trợ mà là công cụ quyết định khả năng nghiên cứu, tư duy lý luận và hiệu quả giảng dạy sau này. Thực tiễn cho thấy, mặc dù Học viện đã triển khai nhiều giải pháp nâng cao năng lực tự học, vẫn còn tồn tại hạn chế: một số học viên chưa xác lập động cơ học tập gắn với trách nhiệm nghề nghiệp, khai thác học liệu chưa hiệu quả, kỹ năng phân tích, viết và vận dụng tri thức còn hạn chế.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Nhân tố chủ quan và vai trò của nó trong tự học

Phát huy nhân tố chủ quan trong tự học của học viên đào tạo giảng viên Khoa học xã hội và nhân văn ở Hệ 2, Học viện Chính trị không chỉ là quá trình tiếp nhận tri thức mà là sự vận hành có chủ đích toàn bộ nội lực của người học, bao gồm động cơ học tập, phẩm chất chính trị, năng lực tư duy, phương pháp nghiên cứu và khả năng tự tổ chức hoạt động nhận thức. Quá trình này chuyển hóa đồng bộ tiềm năng thành năng lực thực tế, biến các yêu cầu bên ngoài thành nhu cầu tự thân, đồng thời hình thành động lực nội sinh thúc đẩy học viên tự nghiên cứu, tư duy phản biện và phát triển kỹ năng nghề nghiệp. Trong môi trường sư phạm ở Hệ 2, học viên phải cân bằng giữa tuân thủ kỷ luật quân sự, thực hiện nhiệm vụ công tác tại đơn vị và phát triển năng lực cá nhân. Chính sự cân bằng này đòi hỏi mỗi học viên chủ động khai thác giáo trình, nghị quyết, văn kiện, kết quả nghiên cứu khoa học, cũng như các tình huống thực tiễn để hình thành năng lực vận dụng tri thức một cách sáng tạo, đồng thời nâng cao khả năng tư duy phân tích và tổng hợp.

Hiệu quả của quá trình tự học không chỉ phụ thuộc vào cơ sở vật chất, kỹ thuật hay môi trường học thuật như thư viện số, học liệu điện tử, xê-mi-na, hướng dẫn nghiên cứu, mà quan trọng hơn là mức độ phát huy nhân tố chủ quan. Khi học viên biết tự điều chỉnh động cơ, xác định trách nhiệm nghề nghiệp và xây dựng phương pháp học tập khoa học, họ sẽ từng bước vượt qua giới hạn hiện tại, khai thác tối đa tiềm năng, nâng cao năng lực chiếm lĩnh tri thức và hoàn thiện kỹ năng nghề nghiệp. Ngược lại, thiếu tinh thần chủ động và ý thức tự phát triển sẽ khiến hoạt động tự học trở nên thụ động, thiếu chiều sâu, khó đáp ứng yêu cầu chuẩn hóa năng lực giảng viên trong môi trường quân sự hiện đại.

Trong bối cảnh Học viện tiếp tục thực hiện đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo và chuyển đổi số, phát huy nhân tố chủ quan trở thành yêu cầu cấp thiết. Người học cần không ngừng tự rèn luyện, xây dựng bản lĩnh học thuật, phát triển tư duy độc lập và năng lực nghiên cứu, đồng thời phối hợp với hệ thống tác động sư phạm đồng bộ từ cấp ủy, chỉ huy, giảng viên và cơ quan quản lý để biến yêu cầu đào tạo thành nhu cầu tự thân. Chỉ khi có sự phối hợp giữa tác động giáo dục từ bên ngoài với quá trình tự vận động bên trong, tự học mới đạt hiệu quả thực chất, giúp học viên Hệ 2 vừa nắm vững tri thức lý luận, vừa rèn luyện kỹ năng thực hành nghề nghiệp, góp phần xây dựng đội ngũ giảng viên Khoa học xã hội và nhân văn quân sự có bản lĩnh chính trị, năng lực tư duy và phẩm chất sư phạm vững chắc, đáp ứng yêu cầu Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.

Phát huy nhân tố chủ quan trong tự học của học viên đào tạo giảng viên khoa học xã hội và nhân văn ở Hệ 2, Học viện Chính trị là quá trình hình thành và củng cố năng lực nhận thức, tư duy lý luận và bản lĩnh chính trị của người học, đồng thời tạo cơ chế liên kết hiệu quả giữa các điều kiện khách quan của đào tạo và năng lực tự phát triển. Quá trình này không chỉ giúp học viên tiếp nhận kiến thức mà còn thúc đẩy họ trở thành chủ thể tích cực trong hoạt động nhận thức, trực tiếp tham gia khám phá, phân tích, tổng hợp và vận dụng tri thức vào thực tiễn công tác đảng, công tác chính trị. Nhờ đó, năng lực tư duy, khả năng nghiên cứu độc lập và phản biện khoa học được phát triển toàn diện, giúp người học giải quyết các vấn đề phức tạp, đồng thời nâng cao chất lượng sư phạm và khả năng sáng tạo trong giảng dạy.

Tự học gắn với phát huy nhân tố chủ quan giúp họ hình thành thái độ học tập khoa học, ý thức trách nhiệm và kỹ năng tự quản lý hoạt động nhận thức, từ việc xây dựng kế hoạch học tập, khai thác và xử lý tài liệu đến vận dụng linh hoạt tri thức vào các tình huống thực tiễn. Đây là tiền đề để mỗi học viên tự khẳng định bản thân, hình thành bản lĩnh chính trị, năng lực tư duy độc lập và phẩm chất nghề nghiệp cần thiết cho giảng viên khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Đặc biệt, phát huy nhân tố chủ quan còn góp phần tăng cường năng lực phản biện và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Học viên được rèn luyện khả năng nhận diện vấn đề, xây dựng giả thuyết, phân tích bản chất và vận dụng tri thức một cách sáng tạo để đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch, đặc biệt trong môi trường thông tin đa chiều và không gian mạng phức tạp. Khả năng này không chỉ nâng cao năng lực lý luận mà còn hình thành phong cách tư duy khoa học, đạo đức nghề nghiệp và sự tự tin trong thực hiện chức trách giảng viên, bảo đảm tính chuẩn mực chính trị và phẩm chất sư phạm.

2.2. Thực trạng phát huy nhân tố chủ quan trong tự học của học viên đào tạo giảng viên Khoa học xã hội và nhân văn ở Hệ 2, Học viện Chính trị

Thời gian vừa qua, hoạt động tự học của học viên Hệ 2 đã có những chuyển biến tích cực. Phần lớn học viên dần hình thành động cơ học tập đúng hướng, kết hợp nhu cầu tự hoàn thiện bản thân với trách nhiệm nghề nghiệp. Nhận thức về vai trò quyết định của tự học trong nâng cao trình độ lý luận, năng lực tư duy, khả năng nghiên cứu độc lập và vận dụng tri thức vào thực tiễn công tác đảng, công tác chính trị ngày càng rõ nét. Nhiều học viên chủ động xây dựng kế hoạch học tập cá nhân, khai thác và hệ thống hóa tài liệu, tích cực tham gia các hoạt động học thuật, nghiên cứu chuyên đề, diễn tập và thực tập, đồng thời rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp, tư duy phản biện và phương pháp sư phạm quân sự.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, vẫn còn tồn tại hạn chế: Một bộ số học viên chưa nhận thức đầy đủ vai trò của tự học, dẫn đến động cơ và trách nhiệm học tập chưa vững; chưa xác lập mục tiêu phấn đấu rõ ràng, thiếu thói quen tự kiểm tra, tự điều chỉnh, ít tham gia trao đổi học thuật và các hoạt động ngoại khóa. Một số học viên còn học tập thiên về môn phục vụ thi cử, hoạt động tự học mang tính hình thức, thiếu chiều sâu tư duy, năng lực vận dụng lý luận vào thực tiễn còn hạn chế; học viên dành trên hai giờ mỗi ngày cho tự học còn thấp, đặc biệt vào cuối tuần. Việc lập kế hoạch cá nhân còn hình thức, thiếu kiểm soát, nội dung tự học chủ yếu dừng ở việc xem lại giáo trình, chưa đi sâu vào nghiên cứu chuyên sâu hay vận dụng thực tiễn. Phương pháp tự học còn đơn điệu, chủ yếu cá nhân, thiếu hình thức hợp tác, trao đổi học thuật; khả năng vận dụng tri thức lý luận vào giải quyết tình huống thực tiễn chưa cao.

Nguyên nhân của những hạn chế là do:

1- Một số học viên chưa thực sự phát huy vai trò chủ thể, động cơ học tập thiên về kết quả trước mắt, chưa hình thành thói quen tự học bền vững và kỹ năng nghiên cứu khoa học;

2- Việc bồi dưỡng phương pháp tự học, hướng dẫn còn mang tính khái quát, chưa đồng bộ và chưa theo năng lực từng học viên, khiến hiệu quả khai thác nhân tố chủ quan bị hạn chế; 3- Còn bị ảnh hưởng bởi các mối quan hệ xã hội chi phối, nhất là quan hệ gia đình, bạn bè.

2.3. Một số giải pháp phát huy nhân tố chủ quan trong tự học của học viên đào tạo giảng viên Khoa học xã hội và nhân văn ở Hệ 2, Học viện Chính trị hiện nay.

Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm và xây dựng động cơ học tập đúng đắn của học viên Hệ 2.

Thực tiễn đào tạo cho thấy, mọi chuyển biến tích cực trong hoạt động học tập và rèn luyện đều xuất phát từ nhận thức đúng đắn, được củng cố bởi động cơ học tập tích cực và hiện thực hóa thông qua ý thức trách nhiệm cá nhân. Trong bối cảnh chuyển đổi số, khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo tác động mạnh mẽ đến mọi lĩnh vực đời sống xã hội và quân sự, đội ngũ giảng viên KHXH&NV quân sự không chỉ cần vững lý luận mà còn phải phát triển năng lực thích ứng nhanh với môi trường giáo dục hiện đại, năng lực nghiên cứu khoa học, khai thác dữ liệu số và định hướng tư tưởng trên không gian mạng. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh: “đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”, đồng thời Nghị quyết số 71-NQ/TW yêu cầu xây dựng nền giáo dục hiện đại, mở, linh hoạt, lấy người học làm trung tâm, phát triển năng lực tự học và học tập suốt đời. Việc nâng cao nhận thức, trách nhiệm và xây dựng động cơ học tập đúng đắn không chỉ giúp học viên nâng cao kết quả học tập trước mắt mà còn là giải pháp chiến lược để hình thành đội ngũ giảng viên có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy hiện đại và năng lực thích ứng với yêu cầu xây dựng Quân đội “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”.

Hai là, thường xuyên giáo dục, bồi dưỡng để học viên nhận thức đầy đủ vai trò của tự học trong việc hoàn thiện phẩm chất và năng lực nghề nghiệp.

Trong môi trường giáo dục quân sự hiện đại, tự học không còn là hoạt động bổ trợ mà đã trở thành phương thức cơ bản để tiếp cận, cập nhật và sáng tạo tri thức. Trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, khối lượng tri thức lý luận và thực tiễn gia tăng nhanh chóng, đòi hỏi học viên phải tự nghiên cứu, tự cập nhật và tự đổi mới tư duy. Học viên cần xác lập mục tiêu học tập rõ ràng, gắn việc học với trách nhiệm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị. Động cơ học tập dựa trên lý tưởng nghề nghiệp và trách nhiệm chính trị giúp học viên chủ động vượt khó, tích cực nghiên cứu tài liệu, đổi mới phương pháp học tập và nâng cao trình độ bản thân. Việc đa dạng hóa hình thức giáo dục như sinh hoạt chính trị, tọa đàm khoa học, diễn đàn học thuật, học tập chuyên đề về chuyển đổi số, kết hợp biểu dương điển hình tiên tiến và phê phán biểu hiện học tập hình thức, góp phần hình thành bản lĩnh học tập chủ động và ý thức tự hoàn thiện bản thân.

Ba là, phát huy sức mạnh tổng hợp của các chủ thể giáo dục để định hướng và củng cố động cơ học tập đúng đắn.

Giảng viên giữ vai trò trực tiếp trong định hướng tư duy, truyền cảm hứng nghiên cứu và hình thành phương pháp tự học khoa học cho học viên. Họ không chỉ truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn kỹ năng khai thác học liệu số, xử lý thông tin, phát triển tư duy phản biện và nghiên cứu khoa học trong môi trường số hóa. Phẩm chất đạo đức, phong cách khoa học và tinh thần đổi mới sáng tạo của giảng viên tác động trực tiếp đến việc hình thành động cơ nghề nghiệp và khát vọng phát triển của học viên. Đồng thời, cấp ủy, chỉ huy và cán bộ quản lý cần đưa nội dung xây dựng động cơ tự học, tinh thần đổi mới sáng tạo và ý thức làm chủ công nghệ vào kế hoạch đào tạo, giám sát quá trình học tập và đánh giá kết quả định kỳ. Các cơ quan chức năng như Phòng Đào tạo, Phòng Chính trị, Ban Khảo thí phối hợp kiểm tra, điều chỉnh nội dung, chương trình, phương pháp đào tạo theo hướng hiện đại hóa và chuyển đổi số, tạo sự đồng bộ, thống nhất giữa nhận thức, động cơ và hành động của học viên.

Bốn là, kết hợp giáo dục nhận thức với phong trào thi đua học tập và nghiên cứu khoa học, tạo môi trường học tập số tích cực để chuyển hóa động cơ học tập thành hành động cụ thể, thường xuyên và hiệu quả.

 Học viện cần xây dựng môi trường học tập hiện đại, phát triển thư viện số, học liệu điện tử, diễn đàn học thuật trực tuyến và các mô hình học tập thông minh. Học viên được hướng dẫn xây dựng kế hoạch tự học cá nhân theo học kỳ, tăng cường kiểm tra, đánh giá thông qua học trực tuyến, nghiên cứu khoa học, thảo luận học thuật và thực hành nghề nghiệp. Sự kết hợp giữa giáo dục, quản lý và tự quản tạo cơ chế đồng bộ, giúp học viên từ tiếp thu thụ động chuyển sang tự nghiên cứu, tự khám phá và tự hoàn thiện năng lực.

Năm là, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học viên trong phát triển kỹ năng tự học.

 Trong môi trường đào tạo quân sự hiện đại, kỹ năng tự học không chỉ là đọc tài liệu hay ghi nhớ bài giảng mà là tổ hợp các phương thức tổ chức nhận thức, khai thác thông tin, xử lý tri thức và vận dụng sáng tạo vào thực tiễn công tác đảng, công tác chính trị. Học viên cần rèn luyện kỹ năng lập kế hoạch tự học khoa học, linh hoạt, sử dụng các nền tảng quản lý thời gian, ứng dụng hỗ trợ học tập, phần mềm theo dõi tiến độ và khai thác học liệu điện tử. Đồng thời, họ cần biết xử lý, quản trị và hệ thống hóa thông tin học tập trong môi trường số, kết hợp ghi chép truyền thống với sơ đồ tư duy điện tử, cơ sở dữ liệu đám mây và nền tảng quản lý học liệu cá nhân. Học viên cũng cần phát triển tư duy phản biện, tư duy độc lập và năng lực sáng tạo thông qua xê-mi-na, tọa đàm khoa học, thảo luận chuyên đề, tập bài, xử lý tình huống và diễn tập công tác đảng, công tác chính trị.

Sáu là, đổi mới toàn diện hình thức, phương pháp và quy trình tự học.

Nội dung đào tạo cần hiện đại hóa, tích hợp tri thức mới, tăng cường kỹ năng nghiên cứu, kỹ năng số và năng lực xử lý tình huống thực tiễn. Học viên cần đa dạng hóa hình thức tự học, kết hợp học cá nhân với nhóm, trực tiếp với trực tuyến, lý luận với thực tiễn và nghiên cứu khoa học. Phương pháp học tích cực như học qua tình huống, phát hiện và giải quyết vấn đề, tự kiểm tra và đánh giá, kết hợp công nghệ số hỗ trợ phân tích thông tin phải được áp dụng. Quy trình tự học cần khoa học, logic từ xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung trọng tâm, tái hiện kiến thức bằng tư duy độc lập, phân tích, hệ thống hóa tri thức, vận dụng thực tiễn và tự kiểm tra kết quả.

Ngoài ra phát huy sức mạnh tổng hợp của các chủ thể sư phạm. Học viên là trung tâm, chịu trách nhiệm xây dựng động cơ học tập, phát triển kỹ năng tự học, tư duy phản biện và năng lực nghiên cứu. Nhân tố chủ quan chỉ thực sự phát triển khi được hỗ trợ bởi hệ thống giáo dục - đào tạo quân sự đồng bộ. Tập thể lớp, tổ học tập, giảng viên và cơ quan chức năng phối hợp tạo môi trường học tập hiện đại, kỷ luật, giàu tương tác và số hóa. Hoạt động diễn đàn học thuật trực tuyến, nhóm học tập số, chia sẻ tài liệu, thảo luận và phản biện khoa học giúp học viên rèn luyện kỹ năng hợp tác, giao tiếp học thuật và năng lực xử lý thông tin. Giảng viên hướng dẫn phương pháp nghiên cứu, tổ chức học liệu số, khai thác trí tuệ nhân tạo và mô phỏng số nhằm phát triển tư duy độc lập, khả năng giải quyết vấn đề và phong cách học thuật. Cán bộ quản lý trực tiếp hỗ trợ bằng việc duy trì nền nếp tự học, kiểm tra, đánh giá và phối hợp điều chỉnh chương trình, kế hoạch đào tạo.

Đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ và hệ thống học liệu số là nền tảng để phát huy nhân tố chủ quan. Thư viện số, giảng đường số, học liệu điện tử và công cụ trí tuệ nhân tạo giúp học viên mở rộng không gian học tập, nâng cao khả năng nghiên cứu, tự quản lý và vận dụng kiến thức. Sự kết nối chặt chẽ giữa “giảng đường thực, không gian số, thực tiễn đơn vị” tạo môi trường học tập hiện đại, thúc đẩy học viên phát huy nội lực, sáng tạo và nâng cao chất lượng đào tạo giảng viên KHXH&NV quân sự, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

4. Kết luận

Phát huy nhân tố chủ quan trong tự học của học viên Hệ 2 là yêu cầu khách quan trong bối cảnh đổi mới toàn diện giáo dục và chuyển đổi số. Quá trình tự học đã có chuyển biến tích cực về nhận thức, động cơ, kỹ năng và vận dụng tri thức, song vẫn tồn tại hạn chế về tính chủ động, sáng tạo, khai thác học liệu số và vận dụng vào thực tiễn. Các giải pháp nâng cao nhận thức, phát triển kỹ năng tự học, đổi mới phương pháp và đầu tư cơ sở vật chất sẽ góp phần hình thành đội ngũ giảng viên KHXH&NV quân sự “vừa hồng, vừa chuyên”, có bản lĩnh chính trị, năng lực nghề nghiệp toàn diện, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Quốc phòng (2025), Chiến lược phát triển giáo dục quân sự và nâng cao năng lực tự học trong bối cảnh chuyển đổi số, Hà Nội.

2. Nguyễn Văn Hậu (2025), “Phát huy nhân tố chủ quan trong đào tạo giảng viên quân sự”, Tạp chí Quân sự & Giáo dục, số 12, tr. 45-60.

3. Trần Thị Lan Anh (2026), “Nâng cao năng lực tự học và kỹ năng số cho giảng viên KHXH&NV trong Hệ 2”, Tạp chí Lý luận Chính trị quân sự, 05/2026.

4. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Khung năng lực số và phát triển kỹ năng tự học cho người học trong bối cảnh chuyển đổi số, Hà Nội.

5. Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết về đổi mới toàn diện giáo dục - đào tạo và nâng cao năng lực tự học trong Quân đội, số 3488-NQ/QUTW, Hà Nội.

PROMOTING SUBJECTIVE FACTORS IN SELF-STUDY - A SOLUTION TO IMPROVE THE QUALITY OF TRAINING FOR LECTURERS IN SOCIAL SCIENCES AND HUMANITIES AT THE CURRENT SYSTEM 2, POLITICAL ACADEMY

Vu Minh Nguyen

System 2, Political Academy

Sum mary: This article analyzes the role and current state of promoting subjective factors in self-learning among trainees in the second-level Social Sciences and Humanities lecturer training program at the Political Academy, and proposes solutions to improve training quality. Based on the theory of subjective factors and practical surveys, the article clarifies the achievements while pointing out limitations in motivation, attitude, self-learning skills, organizational abilities, and the application of knowledge to practice. From this, the article draws lessons learned and solutions to promote trainees' internal strengths, enhance self-learning capacity, critical thinking, research capabilities, and adaptability to the current digital education environment.

Key words:  Subjective factors; self-study; students in System 2; lecturers in Social Sciences and Humanities; Political Academy; digital transformation; professional competence.