NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG MỘT ĐIỂM MỚI NHẤT TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018

TS. NGUT Nguyễn Phú Tuấn -

Viện Nghiên cứu Hợp tác Phát triển Giáo dục

Tóm tắt: Thực hiện Nghị quyết số 29/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng kỳ họp thứ 8 khóa XI, Nghị quyết 88/2014/QH13 của Quốc hội và đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD&ĐT) đã xây dựng chương trình giáo dục phổ thông 2018. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã quán triệt định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông theo định hướng của Đảng, Nhà nước. Nội dung giáo dục địa phương là một điểm mới có tính chất đột phá của chương trình giáo dục 2018. Các đơn vị, các sở giáo dục đang hưởng ứng và tích cực thực hiện. Nội dung giáo dục địa phương đang được dư luận cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên, học sinh, phụ huynh học sinh và dư luận xã hội đồng tình và có những phản ứng tích cực. Bài viết này khái quát một số về việc thực hiện nội dung giáo dục địa phương.

Từ khóa: Giáo dục địa phương, giáo dục tình yêu quê hương đất nước, giáo dục phổ thông

1. Sơ lược về chương trình giáo dục phổ thông 2018

Giáo dục đạo đức; giáo dục, bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước, lòng nhân ái cho học sinh luôn là một trong những nhiệm vụ và mục tiêu hàng đầu của giáo dục Việt Nam. Nghị quyết số 29/NQ-TW của Hội nghị trung ương kỳ họp thứ 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, xác định rõ mục tiêu đổi mới;

“Với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống…” cho học sinh.

Nghị quyết 88/2014/QH13 của Quốc hội quy định “Đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông, kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng và truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hòa đức, trí, thể, mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh”.

Thực hiện Nghị quyết của Đảng, Quốc hội, chỉ đạo của Thủ tướng chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng và ban hành chương trình giáo dục phổ thông (thường gọi là chương trình giáo dục phổ thông 2018).

Chương trình bảo đảm định hướng thống nhất về những nội dung giáo dục cốt lõi, bắt buộc đối với học sinh toàn quốc, đồng thời trao quyền chủ động và trách nhiệm cho địa phương và nhà trường trong việc lựa chọn, bổ sung một số nội dung giáo dục và triển khai kế hoạch giáo dục phù hợp với đối tượng giáo dục và điều kiện của địa phương, của cơ sở giáo dục, góp phần đảm bảo kết nối hoạt động của nhà trường với gia đình, chính quyền và xã hội.

Chương trình giáo dục 2018 xác định mục tiêu cho từng cấp học:

Cấp tiểu học: Giúp học sinh hình thành và phát triển những yếu tố căn bản đặt nền móng cho sự phát triển hài hòa về thể chất và tinh thần, phẩm chất và năng lực; định hướng chính vào giáo dục về giá trị bản thân, gia đình, cộng đồng và những thói quen, nề nếp cần thiết trong học tập và sinh hoạt.

Cấp trung học cơ sở: Giúp học sinh phát triển các phẩm chất, năng lực được hình thành và phát triển ở cấp tiểu học; tự điều chỉnh bản thân theo các chuẩn mực chung của xã hội; biết vận dụng phương pháp dạy học tích cực chung của xã hội; biết vận dụng phương pháp dạy học tích cực để hoàn chỉnh tri thức và kỹ năng nền tảng, có những hiểu biết ban đầu về các ngành nghề và ý thức hướng nghiệp để tiếp tục học lên.

Cấp trung học phổ thông: Giúp học sinh tiếp tục phát triển phẩm chất, năng lực cần thiết đối với người lao động, ý thức và nhân cách công dân; khả năng tự học và ý thức học tập suốt đời; khả năng chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích, điều kiện và hoàn cảnh của bản thân để tiếp tục học lên, học nghề hoặc tham gia vào cuộc sống lao động.

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 quy định nội dung giáo dục với từng cấp học. Trong đó có những môn học và hoạt động giáo dục bắt buộc và các môn học tự chọn (giai đoạn giáo dục bắt buộc: cấp tiểu học và trung học cơ sở). Các môn học, nhóm môn học, các chuyên đề học tập (giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp) và các môn học tự chọn. Giáo dục địa phương là một nội dung giáo dục bắt buộc ở tất cả các cấp học.

Một trong những nội dung học tập mới nhất được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông 2018 là nội dung giáo dục địa phương.

Cấp tiểu học: Nội dung giáo dục địa phương được lồng ghép và hoạt động trải nghiệm.

Cấp THCS, THPT: Nội dung giáo dục địa phương như một môn học độc lập. Tài liệu giáo dục địa phương như sách giáo khoa của môn học. Thời lượng 35 tiết/ năm cho mỗi lớp từ lớp 6 đến lớp 12.

2. Nội dung giáo dục địa phương

- Nội dung giáo dục địa phương được đề cập đến những vấn đề cơ bản, đặc trưng hoặc thời sự về văn hóa, lịch sử, địa lý, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp….. của từng địa phương bổ sung cho nội dung giáo dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước, nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi mình sinh sống, bồi dưỡng cho học sinh một cách sinh động, cụ thể, thiết thực tình yêu quê hương, ý thức về bản thân, gia đình, bồi dưỡng động cơ ý thức phấn đấu vươn lên trong học tập, tu dưỡng góp phần giải quyết những vấn đề của quê hương.

- Tình yêu quê hương đất nước là sự yêu mến đối với nơi chôn rau cắt rốn, mới có đồng bào, gia đình, người thân của ta sinh sống. Tình yêu quê hương đất nước từ xa xưa đã như tấm gương phản chiếu tinh thần dân tộc quật cường, anh dũng của nhân dân, xây dựng nên truyền thống lịch sử hào hùng của dân tộc, của quê hương.

Tình yêu quê hương đất nước xuất phát từ tình yêu những gì thân thuộc xung quanh chúng ta, theo ta từ khi còn thơ ấu đến khi trưởng thành. Tình yêu quê hương đất nước là tình cảm gắn bó thiết tha chân thành với những gì thân thuộc với ta từ thủa lọt lòng. Hơn tất cả đó là những hành động nỗ lực không ngừng nghỉ để góp phần xây dựng và phát triển quê hương đất nước.

- Định hướng nội dung giáo dục địa phương được xác định:

Cấp tiểu học: Tập trung vào những cảnh vật, di tích lịch sử văn hóa, đặc sản, cảnh sắc quê hương, quan hệ gia đình, ứng xử, quan hệ với người thân và cộng đồng….

Cấp trung học cơ sở: Giới thiệu về lịch sử, văn hóa, bản sắc, con người của địa phương. Giáo dục cho học sinh ứng xử phù hợp với những vấn đề môi trường, biến đổi khí hậu, sinh thái, tài nguyên thiên nhiên, con người của địa phương. Tìm hiểu một số ngành nghề tìm hiểu ở địa phương.

Cấp trung học phổ thông: Giới thiệu để học sinh được biết về truyền thống lịch sử của quê hương, những ngành nghề thế mạnh của địa phương, nguồn lực về tự nhiên, con người và những định hướng phát triển kinh tế xã hội, định hướng nghề nghiệp để học sinh ý thức được thái độ, học tập phấn đấu, trách nhiệm của cá nhân chuẩn bị tâm thế nghề nghiệp cho tương lai.

Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo: Các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương tổ chức xây dựng, thẩm định nội dung giáo dục của địa phương để đưa vào chương trình giáo dục phổ thông, báo cáo để Bộ GD & ĐT phê duyệt.

3. Kết quả bước đầu thực hiện nội dung giáo dục địa phương

Bắt đầu triển khai thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018 ở tất cả các địa phương đều thể hiện sự chờ đón, sẵn sàng và quyết tâm thực hiện theo sự chỉ đạo và lộ trình do Bộ GD & ĐT đặt ra. Tuy còn rất nhiều khó khăn như: Một số môn học và hoạt động được đưa vào chương trình với mục tiêu góp phần giáo dục toàn diện cho học sinh như các môn: Tin học và Công nghệ, Giáo dục thể chất, Nghệ thuật, Ngoại ngữ, Hoạt động trải nghiệm (cấp tiểu học), các môn Công nghệ, Nghệ thuật, Tin học, Ngoại ngữ, Khoa học tự nhiên (cấp trung học cơ sở). Nhóm môn Công nghệ và Mỹ thuật, các chuyên đề học tập bắt buộc.

Việc tổ chức cho học sinh chọn môn học, nhóm môn học theo định hướng nghề nghiệp (cấp trung học phổ thông); nhiều địa phương thiếu cơ sở vật chất, thiếu giáo viên (Tin học, Ngoại ngữ, Công nghệ, Mỹ thuật…) cấp THPT nhiều trường rất lúng túng trong việc tổ chức dạy học. Đặc biệt với nội dung giáo dục địa phương đây là nội dung giáo dục hoàn toàn mới. Các địa phương đều rất lúng túng để xây dựng nội dung giáo dục, lựa chọn tác giả, tổ chức biên soạn, các quy định về chế độ tài chính…

Đến thời điểm tháng 6/2023:

100% tỉnh thành phố đã hoàn thành nội dung giáo dục địa phương, báo cáo cán bộ phê duyệt.

Các tỉnh đã tổ chức biên soạn tài liệu, thực hiện quy trình thẩm định chặt chẽ từ hội đồng thẩm định cấp tỉnh, hội đồng thẩm định cấp Bộ, các tác giả đã nghiêm túc tiếp thu, chỉnh sửa công phu để có sản phẩm sách đẹp, tốt cho học sinh của các địa phương sử dụng học tập.

Hầu hết của địa phương đã hoàn thành sách sử dụng trong dạy học cấp tiểu học: lớp 1, 2, 3, đang hoàn thiện sách lớp 4.

Cấp trung học cơ sở: lớp 6, 7 đang hoàn thiện sách lớp 8

Cấp trung học phổ thông: lớp 10, đang hoàn thiện sách lớp 11

Một số nội dung giáo dục địa phương:

Bắc Ninh: Di tích, thắng cảnh: Chùa Phật tích, Đền Đô, Lăng và đều Kinh Dương Vương….; danh nhân: Lê Văn Thịnh, Hàn Thuyên…

Làng nghề: Làng nghề Phù Lãng, tranh Đông Hồ, Nghệ thuật trình diễn dân gian: Quan họ Bắc Ninh,…

Bắc Kạn: Trò chơi đẩy gạy, tung còn, hát then của người Tây Bắc Kạn, nghề dệt thổ cẩm, nhà ở truyền thống của một số dân tộc Bắc Kạn, nhà thơ Nông Quốc Chấn - Người con ưu tú của quê hương Bắc Kạn….

Thanh Hóa: Suối cá Cẩm Lương, Di tích đền Bà Triệu, Bảo tồn, phát huy giá trị di sản thành nhà Hồ, Khu di tích lịch sử văn hóa Hàm Rồng, khu di tích lịch sử văn hóa Lam Sơn, các đặc sản xứ Thanh; Dưa cải Làng Lê, Bưởi Luận Văn, Bánh gai Tứ trụ, làng nghề đúc đồng Trà Đông; Làng nghề trạm khắc đá An Hoạch… Biển đảo Thanh Hóa, Miền núi Thanh Hóa…

4. Một số đánh giá bước đầu

Chưa có điều tra, đánh giá diện rộng và chiều sâu. Song qua khảo sát, tìm hiểu ở một số địa phương. Chúng tôi đã có dịp đi tổ chức dạy thực nghiệm tại 18 trường TH, THCS, THPT tại tỉnh Bắc Kạn, Thanh Hóa. Tập huấn giáo viên dạy các lớp 1, 2, 3, 6, 7, 10 của 2 tỉnh Thanh Hóa, Bắc Kạn với trên 2200 lượt giáo viên tham gia. Gặp gỡ trao đổi với lãnh đạo các phòng giáo dục, lãnh đạo một số trường TH, THCS, THPT tại 8 phòng Giáo dục của tỉnh Thanh Hóa như thành phố Thanh Hóa, thị xã Nga Sơn, huyện Thọ Xuân, Vĩnh Lộc, Hà Trung… của tỉnh Bắc Kạn như Thành phố Bắc Kạn, huyện Na Rì, Bạch Thông, Ngân Sơn… chúng tôi cũng trao đổi, tham khảo ý kiến một số cán bộ quản lý, giáo viên ở một số địa phương như Đồng Nai, Đắk Lắk, Bà Rịa - Vũng Tàu, Thành phố Huế, Quảng Bình, Quảng Trị, Tuyên Quang, Hà Giang…

Có thể rút ra một số nhận xét như sau:

Một: Dư luận, cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh học sinh đồng tình, đánh giá tích cực việc đưa nội dung giáo dục địa phương vào dạy học chính thức trong trường phổ thông ở tất cả các cấp học. Học sinh được học, được biết về quê hương xứ sở mình sinh sống nhiều hơn, cụ thể, rõ nét hơn. Nội dung giáo dục thiết thực, gần gũi, sinh động phản ánh nhiều mặt về thiên nhiên, con người, lịch sử, văn hóa, kinh tế - xã hội của địa phương.

Hai: Nội dung giáo dục địa phương có tác dụng sâu sắc đến giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh. Giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh không chỉ là những bài luận lý chung chung những giảng giải lý thuyết xa vời mà là những hình ảnh, những sự vật, hiện tượng, con người cụ thể nơi chôn rau cắt rốn, nơi có gia đình, cha mẹ, người thân của các em sinh sống.

Ba: Theo chỉ đạo từ Bộ GD & ĐT, sách Giáo dục địa phương được viết theo định hướng phát triển năng lực người học, học sinh được hướng dẫn sử dụng sách, định hướng rèn luyện năng lực tự học, tự tìm hiểu kiến thức, thông tin, học sinh có thể học một biết hơn một”. Sách viết cũng giúp giáo viên có thể linh hoạt sử dụng các phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh có hoạt động học tập, trải nghiệm đa dạng giúp dạy học sinh động hơn.

Bốn: Lần đầu tiên triển khai thực hiện một số nội dung giáo dục hoàn toàn mới, là một khó khăn thách thức không nhỏ đối với các địa phương. Nhất là khó khăn về đội ngũ tác giả, tổ chức biên soạn theo mô hình sách giáo khoa mới. Song với sự nỗ lực và quyết tâm rất cao của các tỉnh về trách nhiệm với sự nghiệm giáo dục.

Khó khăn lớn mà các địa phương khi biên soạn sách gặp phải hiện nay là: Tại mục V định hướng về nội dung giáo dục (trong chương trình giáo dục phổ thông - chương trình tổng thể), khoản 14, Nội dung giáo dục địa phương - văn bản của Bộ GD & ĐT ghi rõ: “Các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương tổ chức xây dựng, thẩm định nội dung giáo dục địa phương để đưa vào chương trình giáo dục phổ thông, báo cáo để Bộ GD & ĐT phê duyệt”. Hiện tại sách đã được thẩm định ở địa phương thường ít nhất là 2 lần, sau khi chỉnh sửa, Bộ GD & ĐT lại lập hội đồng thẩm định. Điều này trái với quy định của chính Bộ GD & ĐT đặt ra. Hơn nữa, Hội đồng thẩm định của Bộ GD & ĐT không thể bao quát, hiểu biết hết những đặc điểm của các địa phương. Đã có những phán quyết không chính xác, thủ tục phiền hà gặp nhiều khó khăn cho địa phương, nên bỏ khâu thẩm định tại Bộ GD & ĐT.

5. Kết luận: Thực hiện Nghị quyết của Đảng, Quốc hội, Chính phủ; Bộ GD&ĐT đã xây dựng và ban hành chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã thể hiện được tinh thần đổi mới theo sự chỉ đạo của Đảng, Quốc hội. Một trong những nội dung giáo dục mới nhất là Nội dung giáo dục địa phương, đang được các cấp quản lý giáo dục hưởng ứng, quyết tâm thực hiện. Dư luận giáo viên, học sinh và dư luận xã hội đồng tình và có những phản ứng tích cực. Chúng ta hy vọng nội dung giáo dục địa phương sẽ góp phần giáo dục tình yêu quê hương đất nước, giáo dục đạo đức lối sống tích cực cho học sinh.

Tài liệu tham khảo

1. Nghị quyết 29/NQ của BCH Trung ương Đảng kỳ họp thứ 8 khóa XI

2. Nghị quyết 88/2014/QH khóa 13

3. Quyết định 404/QĐ-TTg của Thủ tướng chính phủ

4. Bộ GD & ĐT: Chương trình giáo dục phổ thông

5. Nội dung và tài liệu giáo dục địa phương của một số tỉnh: Bắc Ninh, Hà Tĩnh, Bắc Kạn, Thanh Hóa.