NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG VĂN HOÁ HỌC ĐƯỜNG Ở CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC NƯỚC TA HIỆN NAY

Ths. Nguyễn Công Ước

Trường Đại học Nguyễn Huệ

                                            Gmai: [email protected]

Tóm tắt: Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học công nghệ, giáo dục đại học ở Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức. Mỗi trường đại học không chỉ có nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về tri thức, kỹ năng nghề nghiệp, mà còn phải bồi dưỡng một thế hệ công dân có văn hoá, có nhân cách, biết sống có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng và đất nước. Chính vì vậy, vấn đề nâng cao chất lượng văn hoá học đường ở các trường đại học hiện nay trở thành một yêu cầu vừa mang tính cấp bách, vừa mang tính chiến lược lâu dài.

Từ khóa: Nâng cao chất lượng, văn hoá học đường, giáo dục đại học, nhân lực chất lượng cao.

Nhận bài: 29/8/2025; Biên tập: 30/8/2025;  Duyệt đăng:

1. Đặt vấn đề

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá. Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”¹. Người cũng khẳng định “văn hoá soi đường cho quốc dân đi”. Nếu văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, thì trong môi trường đại học, văn hoá học đường chính là con đường soi sáng để thế hệ trí thức trẻ hình thành nhân cách, định hướng lý tưởng và khẳng định bản thân. Không thể có một nền giáo dục phát triển bền vững nếu thiếu đi môi trường văn hoá lành mạnh, nhân văn và khai phóng.

2. Nội dung nghiên cứu

          2.1. Những vấn đề lý luận và thực tiễn về văn hoá học đường ở các trường đại học nước ta hiên

Trong nhà trường, hoạt động quan trọng nhất là dạy và học, quan hệ quan trọng nhất là quan hệ giữa thầy và trò, các giá trị có thể khái quát nhất chính là “Chân - Thiện - Mỹ”. Hiện nay, có nhiều quan niệm về văn hoá học đường. Theo Phạm Minh Hạc: “Văn hóa học đường là hệ các chuẩn mực, giá trị giúp các cán bộ quản lí nhà trường, các thầy cô, các vị phụ huynh và các em sinh viên có các cách thức suy nghĩ, tình cảm, hành động tốt đẹp”².

Nếu hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ bao gồm những quy định về kỷ luật, ứng xử hay cơ sở vật chất, mà còn là toàn bộ hệ giá trị tinh thần, từ nhận thức, niềm tin, lý tưởng, đến cách ứng xử, thói quen học tập, sinh hoạt của sinh viên và giảng viên. Nó là cái nền để tri thức được nuôi dưỡng và lan toả, là sức mạnh mềm giúp các trường đại học khẳng định uy tín và vị thế của mình trong xã hội.

Vì thế, có thể hiểu văn hoá học đường là toàn bộ những giá trị tinh thần, chuẩn mực ứng xử, lối sống, truyền thống và môi trường hoạt động hình thành trong nhà trường, chi phối hành vi, quan hệ và sự phát triển của các mối quan hệ trong nhà trường. Nó bao gồm từ thái độ, phong cách học tập, quan hệ thầy - trò, bạn bè, đến việc giữ gìn kỷ luật, trung thực trong học thuật, cũng như không gian vật chất, cảnh quan, bầu không khí tinh thần trong trường học.

Văn hoá học đường là nơi thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa “dạy chữ”, “dạy nghề” và “dạy người”. Tại Điều 2, Luật Giáo dục 2019 đã khẳng định: “Mục tiêu giáo dục nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế”³. Như vậy, văn hoá học đường là cầu nối để hiện thực hóa mục tiêu giáo dục toàn diện, nơi mỗi sinh viên vừa được trang bị kiến thức chuyên môn, vừa được rèn luyện đạo đức, lối sống, tinh thần trách nhiệm.

Trong nhiều năm qua, cùng với sự đổi mới nền giáo dục, văn hoá học đường ở các trường đại học nước nhà đã có những bước phát triển đáng ghi nhận. Nhiều phong trào, hoạt động đã trở thành dấu ấn đặc trưng của sinh viên: phong trào “Sinh viên 5 tốt”, “Mùa hè xanh”, “Tiếp sức mùa thi”, các câu lạc bộ học thuật, văn nghệ, thể thao… đã góp phần bồi dưỡng tinh thần trách nhiệm, năng động, sáng tạo, nhân ái. Hình ảnh sinh viên tình nguyện không quản khó khăn đến với vùng sâu, vùng xa giúp đỡ người dân đã trở thành biểu tượng đẹp của văn hoá học đường. Trong giảng đường, tinh thần học tập, nghiên cứu khoa học ngày càng được nâng cao, nhiều công trình của sinh viên đạt giải thưởng trong và ngoài nước, góp phần khẳng định chất lượng đào tạo. Một số trường đại học đã mạnh dạn xây dựng bộ quy tắc ứng xử văn hoá, tạo không gian học tập hiện đại, thân thiện, nơi sinh viên có thể phát triển toàn diện cả về tri thức và nhân cách. Những nét đẹp truyền thống như tôn sư trọng đạo, đoàn kết, sẻ chia vẫn được duy trì và lan tỏa, tạo nên nền tảng vững chắc cho văn hoá học đường.

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, thực trạng văn hoá học đường ở các trường đại học hiện nay vẫn còn hạn chế, thậm chí có biểu hiện đáng lo ngại. Một bộ phận sinh viên có biểu hiện sống thực dụng, chạy theo vật chất, thiếu lý tưởng, niềm tin và khát vọng cống hiến. Vẫn còn biểu hiện người học dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội, trò chơi trực tuyến, trong khi thờ ơ với học tập, nghiên cứu, các hoạt động cộng đồng. Hiện tượng gian lận trong thi cử, đạo văn, sao chép luận văn, làm thuê tiểu luận vẫn còn tồn tại, gây tổn hại nghiêm trọng đến tinh thần trung thực và uy tín của trường. Trong quan hệ thầy trò, đôi khi vẫn có những biểu hiện thiếu tôn trọng, chưa thật sự chuẩn mực. Ngôn ngữ, hành vi ứng xử giữa sinh viên với nhau có lúc bị ảnh hưởng bởi các trào lưu thiếu văn hoá trên không gian mạng. Đáng lo ngại hơn, có những sinh viên rơi vào tình trạng khủng hoảng tinh thần, cô đơn, mất định hướng, dẫn đến những hành vi tiêu cực, thậm chí vi phạm pháp luật.

2.2. Giải pháp nâng cao chất lượng văn hoá học đường ở các trường đại học nước ta hiện nay

Những hiện tượng ấy cho thấy, nâng cao chất lượng văn hoá học đường không thể chỉ dừng lại ở khẩu hiệu hay những hoạt động phong trào ngắn hạn, mà phải trở thành một chiến lược toàn diện, đồng bộ, bền bỉ. Trước yêu vầu đổi mới giáo dục - đào tạo, đồng thời để nâng cao chất lượng văn hoá học đường cần tập trung thực hiện tốt các giải pháp sau:

Một là, cần thống nhất nhận thức rằng đây không phải là vấn đề “phụ”, mà là yếu tố cốt lõi, quyết định đến chất lượng giáo dục đại học. Văn hoá học đường chính là phần hồn, là yếu tố tạo nên sự phát triển toàn diện. Nếu chỉ chú trọng đến tri thức mà coi nhẹ đạo đức, lối sống, thì sẽ tạo ra những con người có kiến thức nhưng thiếu nhân cách, dễ bị cám dỗ, khó bền vững. Ngược lại, khi môi trường học đường lan toả các giá trị nhân văn, trung thực, trách nhiệm, sáng tạo, thì tri thức sẽ được nuôi dưỡng và phát huy một cách đúng đắn.

Hai là, phát huy vai trò của giảng viên trong việc kiến tạo văn hoá học đường là vô cùng quan trọng. Người thầy ở đại học không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là tấm gương về nhân cách, về tinh thần khoa học, về cách ứng xử với sinh viên. Mỗi hành động, lời nói, sự công bằng, minh bạch của giảng viên chính là bài học văn hoá sống động cho sinh viên. Nếu giảng viên thiếu công tâm, dễ dãi, vi phạm chuẩn mực, thì không chỉ ảnh hưởng đến uy tín cá nhân mà còn làm tổn hại môi trường chung. Do đó, xây dựng đội ngũ giảng viên có phẩm chất tốt, giỏi chuyên môn và gương mẫu đạo đức là điều kiện tiên quyết để nâng cao văn hoá học đường.

Ba là, phải đặt sinh viên là chủ thể trung tâm của văn hoá học đường. Văn hoá học đường chỉ thực sự sống động khi mỗi sinh viên ý thức được vai trò và trách nhiệm của mình trong việc kiến tạo và duy trì các giá trị ấy. Sinh viên cần xây dựng cho mình lý tưởng sống, mục tiêu học tập rõ ràng, nuôi dưỡng khát vọng cống hiến, rèn luyện lối sống trung thực, lành mạnh. Việc chấp hành nội quy, tôn trọng thầy cô, ứng xử văn minh với bạn bè không phải là điều bắt buộc gượng ép, mà phải trở thành lựa chọn văn hoá tự giác. Sinh viên đại học, trong bối cảnh mới, cần không ngừng học để khẳng định bản thân, đồng thời học để biết cách chung sống, tôn trọng sự khác biệt, đoàn kết và sẻ chia. Chỉ khi sinh viên ý thức được điều này, văn hoá học đường mới có thể phát triển một cách bền vững từ bên trong.

Bốn là, bảo đảm đồng bộ, đầy đủ cơ sở vật chất và không gian học tập. Một khuôn viên sạch đẹp, một giảng đường hiện đại, một thư viện đầy đủ tài nguyên không chỉ đáp ứng nhu cầu học tập mà còn truyền tải thông điệp về sự tôn trọng tri thức và thẩm mỹ. Văn hoá học đường gắn liền với môi trường vật chất, bởi nơi đâu sạch sẽ, ngăn nắp, nơi đó đã hàm chứa những giá trị văn hoá cơ bản. Khi sinh viên được học trong không gian mở, có nhiều hoạt động văn hoá, thể thao, nghệ thuật, họ sẽ cảm nhận rõ hơn tinh thần nhân văn và sự quan tâm của nhà trường, từ đó tự giác xây dựng thái độ học tập và lối sống tích cực. Ngược lại, một môi trường thiếu thốn, xuống cấp, nghèo nàn hoạt động tinh thần sẽ khó khơi dậy sự hứng thú và trách nhiệm của sinh viên. Chính vì vậy, đầu tư vào cơ sở vật chất, kết hợp với tổ chức các hoạt động ngoại khoá đa dạng, là giải pháp thiết thực để nâng cao văn hoá học đường.

Năm là, sử dụng hiệu quả công nghệ số, mạng xã hội và Internet. Đây vừa là cơ hội để mở rộng tri thức, giao lưu văn hoá, vừa là nguy cơ khi nhiều thông tin xấu, độc, hành vi lệch chuẩn được lan truyền nhanh chóng. Do đó, giáo dục kỹ năng sử dụng mạng xã hội văn minh, có trách nhiệm, tôn trọng pháp luật, tôn trọng bản quyền, là yêu cầu cấp thiết của văn hoá học đường hiện nay. Sinh viên cần học cách chọn lọc thông tin, biết phản biện, biết lan toả điều tích cực thay vì vô cảm hoặc cổ suý cho cái xấu. Các trường đại học nên tổ chức những buổi toạ đàm, hội thảo, tập huấn về “văn hoá số”, tạo điều kiện để sinh viên tham gia các hoạt động truyền thông tích cực, quảng bá hình ảnh đẹp về trường, về bạn bè, về thầy cô trên không gian mạng. Đó cũng là cách để văn hoá học đường thích ứng với bối cảnh thời đại.

Sáu là, văn hoá học đường ở đại học Việt Nam cần phải gắn liền với bản sắc văn hoá dân tộc. Trong quá trình hội nhập, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại là cần thiết, nhưng đồng thời phải gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nhân ái, hiếu học, tôn sư trọng đạo. Khi mỗi sinh viên thấm nhuần những giá trị ấy, họ sẽ có bản lĩnh để hội nhập quốc tế mà không bị “hoà tan”. Những hoạt động tri ân thầy cô, các chương trình thiện nguyện hướng về cộng đồng, lễ chào cờ hàng tuần, hay các cuộc thi tìm hiểu lịch sử, văn hoá dân tộc, đều góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào, ý thức trách nhiệm và bản sắc văn hoá học đường mang đậm tinh thần Việt Nam.

Bảy là, tăng cường sự phối hợp đồng bộ của nhiều lực lượng. Nghị quyết số 71/NQ-TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo nhấn mạnh: “Phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong giáo dục, đào tạo. Người học là trung tâm, là chủ thể của quá trình giáo dục và đào tạo; nhà trường là nền tảng, nhà giáo là động lực, quyết định chất lượng giáo dục, đào tạo. Thực hiện phương châm “thầy ra thầy, trò ra trò” trên các mặt đạo đức, nhân cách, tri thức; kiên quyết chấn chỉnh tiêu cực trong giáo dục, coi trọng danh dự người thầy, tôn vinh người thầy trong xã hội”⁴. Vì vậy, nhà trường cần ban hành những quy định, quy tắc ứng xử rõ ràng, nhưng không mang tính áp đặt, mà khuyến khích sự tự giác, trách nhiệm. Tổ chức Đoàn, Hội sinh viên cần tổ chức nhiều hoạt động bổ ích, sáng tạo, gắn kết lý thuyết với thực tiễn, tạo không gian cho sinh viên thể hiện bản lĩnh, trau dồi kỹ năng. Phụ huynh cần đồng hành, chia sẻ, định hướng giá trị, tạo hậu phương tinh thần vững chắc. Và trên hết, mỗi sinh viên cần ý thức được rằng mình học đại học không chỉ để lấy tấm bằng, mà còn để trở thành một công dân có văn hoá, một trí thức trẻ có trách nhiệm với đất nước.

Khi chất lượng văn hoá học đường được nâng cao, lợi ích mang lại là vô cùng to lớn. Trước hết, đó là sự hình thành nhân cách toàn diện cho sinh viên: có tri thức, kỹ năng, đạo đức, lối sống lành mạnh, biết cống hiến và sẻ chia. Tiếp đến, đó là sự nâng cao uy tín, thương hiệu của các trường đại học, bởi một trường không chỉ nổi tiếng vì đào tạo giỏi, mà còn được ghi nhận vì có môi trường nhân văn, nơi con người được tôn trọng và phát triển. Xa hơn, đó là đóng góp cho sự phát triển đất nước, bởi những thế hệ sinh viên trưởng thành từ môi trường văn hoá học đường lành mạnh sẽ là nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng hội nhập quốc tế nhưng vẫn giữ vững bản sắc dân tộc.

3. Kết luận

Trong bối cảnh toàn cầu hoá và cách mạng công nghiệp 4.0, nâng cao chất lượng văn hoá học đường ở các trường đại học là yêu cầu tất yếu để giáo dục đại học Việt Nam phát triển bền vững. Văn hoá học đường chính là sức mạnh mềm nuôi dưỡng tri thức và sáng tạo. Xây dựng nền văn hoá học đường lành mạnh, nhân văn, khai phóng chính là cách để bồi đắp thế hệ trí thức trẻ trở thành những con người vừa “hồng” vừa “chuyên”, vừa có tri thức, vừa có nhân cách, biết sống vì cộng đồng và xã hội. Đó là con đường đúng đắn và lâu dài để giáo dục đại học Việt Nam hội nhập thành công, để hình ảnh sinh viên nước ta luôn toả sáng với trí tuệ, bản lĩnh và nhân cách trong kỷ nguyên mới.

Tài liệu tham khảo

1. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.458.

2. Phạm Minh Hạc (2012), Văn hóa và văn hóa học đường: Giáo dục giá trị xây dựng văn hóa học đường, Nxb Thanh niên, Hà Nội, tr.189.

3. Luật Giáo dục (2019), https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Luat-giao-duc-2019-367665.aspx.

4. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-71-nq-tw-cua-bo-chinh-tri-ve-dot-pha-phat-trien-giao-duc-va-dao-tao-119250828110759964.htm.