MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC TRONG CÁC HỌC VIỆN, NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI

Trần Đức Khánh Hùng

Khoa Giáo dục Quốc phòng và An ninh - Đại học Bách khoa Hà Nội

Tóm tắt

Đại hội XIII của Đảng tiếp tục chủ trương đổi mới toàn diện và đồng bộ giáo dục, đào tạo cùng chuyển biến mạnh mẽ quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Quán triệt sâu sắc và vận dụng quan điểm đó vào nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo tại các nhà trường là vấn đề cần thiết hiện nay. Đây chính là điều kiện, tiền đề để nâng cao nhận thức, tiếp tục quán triệt cụ thể hóa và triển khai hiệu quả các nghị quyết của Đảng, Nhà nước và Quân đội về giáo dục đào tạo gắn với phương châm “Chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”… Đây cũng chính là điều kiện, tiền đề để nâng cao nhận thức cũng như đánh giá tích cực đổi mới mạnh mẽ căn bản, toàn diện nội dung, chương trình, quy trình, phương pháp đào tạo chú trọng đầu tư xây dựng chuẩn đầu ra, chuẩn đào tạo… đạt chất lượng tốt. Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và sự điều chỉnh về mục tiêu đào tạo sĩ quan hiện nay, việc đổi mới phương pháp luận và nội dung giảng dạy là yêu cầu cấp thiết để xây dựng bản lĩnh chính trị và tư duy chiến lược cho người học.

Từ khóa: Giáo dục quân sự; khoa học xã hội và nhân văn; phương pháp dạy học tích cực; bản lĩnh chính trị; đào tạo sĩ quan.

Nhận bài: 21/4/2026; Biên tập: 22/4/2026; Duyệt đăng: 24/4/2026.

1. Đặt vấn đề

Trong hệ thống giáo dục quân sự, các môn Khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) đóng vai trò then chốt trong việc hình thành thế giới quan, nhân sinh quan và bản lĩnh chính trị của người học. Trước những tác động phức tạp của tình hình địa chính trị thế giới và sự phát triển của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0, vai trò của các môn KHXH&NV ngày càng được đề cao. Các môn KHXH&NV không chỉ giúp người học hình thành nhân cách, đạo đức, tư duy phản biện mà còn là nền tảng để xây dựng đất nước phát triển bền vững.  Tuy nhiên, thực tế cho thấy chất lượng giảng dạy các môn học KHXH&NV tại một số nhà trường vẫn còn có hạn chế, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng giảng dạy và cần có những chuyển biến căn bản để đáp ứng chuẩn đầu ra về năng lực và phẩm chất của quân nhân trong tình hình mới.

2. Nội dung nghiên cứu

Trong những năm qua, công tác giáo dục và đào tạo tại hệ thống các học viện, nhà trường Quân đội đã được thực hiện dựa trên việc quán triệt hệ thống quan điểm, đường lối chiến lược của Đảng và Nhà nước. Trọng tâm của quá trình này là sự chuyển dịch mô hình giáo dục từ tiếp cận nội dung (trang bị kiến thức đơn thuần) sang tiếp cận năng lực (phát triển toàn diện phẩm chất và kỹ năng nghề nghiệp). Việc thực hiện các nghị quyết về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục không chỉ dừng lại ở thay đổi hình thức, mà là một quá trình tái cấu trúc hệ thống trên nhiều phương diện: từ tư duy chỉ đạo đến cơ chế vận hành và các ngu  ồn lực bảo đảm.

Trong hệ thống giáo dục quân sự, các môn KHXH&NV đóng vai trò nền tảng trong việc định hướng mục tiêu, lý tưởng chiến đấu và tư tưởng cho học viên. Việc giảng dạy các môn này góp phần trực tiếp vào quá trình xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị, tổ chức và đạo đức, đồng thời bảo đảm duy trì cơ chế lãnh đạo tuyệt đối của Đảng đối với lực lượng vũ trang. Trong bối cảnh địa chính trị khu vực và quốc tế có nhiều biến động phức tạp, khó dự báo, sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc đang đối mặt với những thách thức mới, đặc biệt là các hoạt động chống phá trên phương diện tư tưởng của các thế lực thù địch. Thực tiễn này đòi hỏi công tác giảng dạy các môn KHXH&NV phải được nâng cao về chất lượng, bám sát yêu cầu nhiệm vụ quốc phòng trong tình hình mới thông qua các tiêu chí cụ thể sau:

Thứ nhất, việc chuẩn hóa nội dung, chương trình và xác lập chuẩn đầu ra cho từng đối tượng đào tạo là yêu cầu tiên quyết, tạo tiền đề khoa học cho quá trình đổi mới phương pháp giảng dạy các môn KHXH&NV.

Về mặt phương pháp luận, phương pháp dạy học là hình thức vận động của nội dung; do đó, nếu nội dung thiếu tính hệ thống và tính thời đại thì việc cải tiến phương pháp sẽ không mang lại hiệu quả thực chất. Yêu cầu đặt ra là phải hiện đại hóa chương trình đào tạo theo hướng tiếp cận năng lực, đảm bảo cấu trúc hệ thống mở nhằm tối ưu hóa sự tương tác giữa người dạy và người học. Định hướng này không chỉ giúp người học chủ động trong việc lĩnh hội tri thức mà còn phát huy khả năng tư duy sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề, từ đó làm chủ khối lượng kiến thức chuyên môn theo đúng mục tiêu và chuẩn đầu ra. Vì thế, việc đổi mới nội dung, chương trình phải theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, đảm bảo tính sáng tạo, có hệ thống mở giúp cho người dạy và người học phát huy trí tuệ, năng lực trong khám phá và lĩnh hội, làm chủ khối lượng kiến thức theo mục tiêu, yêu cầu đào tạo. Các bộ môn KHXH&NV nắm giữ ưu thế đặc thù trong việc hình thành hệ thống thế giới quan và phương pháp luận khoa học cho người học. Do đó, tiến trình sư phạm cần tập trung tối ưu hóa việc bồi dưỡng bản lĩnh chính trị và trình độ lý luận, trọng tâm là hệ thống tri thức về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng các định hướng chiến lược, chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước. Để hiện thực hóa mục tiêu này, nội dung giảng dạy phải chú trọng vào việc luận giải các cơ sở lý luận và thực tiễn một cách hệ thống, đồng thời đưa ra các dự báo khoa học về xu thế vận động của xã hội. Bên cạnh đó, việc tích hợp các phương tiện kỹ thuật dạy học hiện đại và ứng dụng thành tựu công nghệ thông tin là yếu tố then chốt nhằm đa dạng hóa phương thức tác động trực quan. Sự kết hợp này không chỉ nâng cao hiệu quả lĩnh hội tri thức mà còn kích thích khả năng tư duy phản biện, giúp người học làm chủ hệ thống kiến thức chuyên môn một cách toàn diện.  

Thứ hai, phát huy vai trò và trách nhiệm của các tổ chức, lực lượng trong nâng cao chất lượng giảng dạy các môn KHXH&NV là yêu cầu cấp thiết hiện nay, đặc biệt đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo, chỉ huy, các cơ quan chức năng, khoa giáo viên và đơn vị quản lý học viên.

Việc phát huy hiệu quả vai trò của các lực lượng này sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn trong các nhà trường. Trong công tác quản lý và đảm bảo chất lượng giáo dục, các cơ quan chức năng đóng vai trò then chốt trong việc tham mưu chiến lược cho Đảng ủy và Ban Giám đốc trên cơ sở cụ thể hóa các nghị quyết, chỉ thị cấp trên. Nhiệm vụ trọng tâm đặt ra là thiết lập cơ chế phối hợp hiệp đồng chặt chẽ giữa các khối cơ quan và khoa giáo viên để tối ưu hóa kế hoạch giảng dạy, chuyển đổi mô hình từ đào tạo theo chủ đề sang hệ thống chuyên đề chuyên sâu. Quy trình kiểm soát chất lượng cần được thực hiện nghiêm ngặt thông qua các khâu then chốt như: thẩm định nội dung bài giảng, kiểm tra phương pháp, dự giờ và tổ chức các bài giảng mẫu nhằm rút kinh nghiệm hệ thống. Đồng thời, công tác quản lý học viên cần hướng tới việc tích hợp các hoạt động công tác đảng, công tác chính trị với quy trình tự nghiên cứu và mô hình câu lạc bộ học thuật. Việc lấy kết quả đào tạo làm chỉ số định lượng cốt lõi trong xây dựng tiêu chí thi đua và phân loại chất lượng đảng viên, đoàn viên hàng năm là giải pháp quan trọng để thúc đẩy động lực học tập và nâng cao chất lượng đầu ra một cách thực chất. Đối với các đơn vị trực tiếp quản lý học viên, việc nâng cao trách nhiệm và đổi mới phương pháp quản lý hoạt động tự học là yếu tố quyết định đến hiệu quả tự đào tạo. Các đơn vị này cần triển khai đồng bộ các hình thức giáo dục ngoại khóa, từ sinh hoạt tổ chức, phong trào thi đua đến các diễn đàn học thuật thanh niên nhằm định hướng nhận thức đúng đắn về vị thế của các môn KHXH&NV. Mục tiêu cốt lõi là thiết lập một môi trường học thuật tích cực, tạo động lực nội sinh giúp học viên chuyển hóa quá trình đào tạo thành tự đào tạo, từ đó chủ động, sáng tạo trong việc nghiên cứu và chiếm lĩnh hệ thống tri thức chuyên ngành. Đối với người học, chất lượng dạy học các môn KHXH&NV chỉ đạt hiệu quả cao khi người học tích cực, tự giác học tập. Trong tiến trình sư phạm, hiệu quả giảng dạy các bộ môn KHXH&NV phụ thuộc trực tiếp vào mức độ tích cực và tự giác của đối tượng đào tạo. Với vai trò là chủ thể của quá trình nhận thức và tự hoàn thiện nhân cách, khả năng tự nghiên cứu của học viên được xác định là yếu tố có ý nghĩa quyết định đến việc mở rộng và nâng cao hệ thống tri thức đa diện. Việc phát huy tính chủ động trong tự tu dưỡng và rèn luyện không chỉ là yêu cầu nội tại nhằm tối ưu hóa kết quả học tập cá nhân, mà còn là nhân tố then chốt cấu thành nên chất lượng tổng thể của hoạt động dạy và học trong môi trường giáo dục quân sự hiện nay.

Thứ ba, hoạt động giảng dạy các môn KHXH&NV phải được định hướng theo mục tiêu phát triển hệ thống năng lực và phẩm chất toàn diện của người học.

Trong cấu trúc các nhân tố tác động đến chất lượng đào tạo, việc phát triển đội ngũ giảng viên được xác định là điều kiện tiên quyết và có ý nghĩa quyết định. Giảng viên cần hội đủ các tiêu chuẩn về phẩm chất chính trị và năng lực chuyên môn đáp ứng đặc thù của môi trường sư phạm quân sự; trong đó, trọng tâm là việc nâng cao trình độ học vấn, tư duy lý luận, kỹ năng sư phạm và vốn kinh nghiệm thực tiễn. Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh ứng dụng các phương pháp dạy học hiện đại, gắn liền với thực tiễn đơn vị là yêu cầu cấp thiết nhằm kích thích tính tích cực nội sinh và khả năng tư duy sáng tạo của học viên. Cách tiếp cận này không chỉ giúp người học chiếm lĩnh tri thức mà còn hình thành năng lực tự học, tự rèn luyện và kỹ năng giải quyết các vấn đề thực tiễn trong môi trường hoạt động quân sự sau khi tốt nghiệp. Trong bối cảnh đẩy mạnh lộ trình hiện đại hóa và chuẩn hóa hệ thống giáo dục quân sự, việc chuẩn hóa chức danh giảng viên theo mục tiêu đào tạo là một yêu cầu cấp thiết nhằm tạo bước đột phá về chất lượng giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Đặc thù của mô hình đào tạo quân sự đòi hỏi sự gắn kết chặt chẽ giữa trình độ học vấn chuyên môn và hệ thống chức danh nghề nghiệp. Trong đó, trình độ học vấn và năng lực trí tuệ được xác định là nền tảng cốt lõi để xây dựng, hoàn thiện quy trình đánh giá đội ngũ. Hệ thống tiêu chí đánh giá giảng viên cần được xây dựng dựa trên sự tổng hòa của các yếu tố: phẩm chất trí tuệ, trình độ chuyên môn chuyên sâu và kỹ năng nghiệp vụ sư phạm thuần thục. Việc chuẩn hóa này không chỉ nhằm thúc đẩy tính chủ động, sáng tạo của người dạy mà còn đảm bảo sự tương thích giữa yêu cầu đặc thù của lực lượng vũ trang với các tiêu chuẩn kiểm định thuộc hệ thống giáo dục quốc gia, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục và đào tạo một cách bền vững.

3. Kết luận

Nâng cao chất lượng giảng dạy các môn KHXH&NV vừa là yêu cầu cấp thiết, vừa là nhiệm vụ lâu dài, có ý nghĩa chiến lược trong sự nghiệp xây dựng đơn vị cách mạng chính quy, chuẩn hóa, hiện đại. Trước yêu cầu mới của sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, công tác giảng dạy, học tập các môn KHXH&NV phải bảo đảm tính khoa học, tính thực tiễn, tính chiến đấu… Điều đó đòi hỏi phải không ngừng đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp giảng dạy; nâng cao phẩm chất, năng lực đội ngũ giảng viên… tăng cường ứng dụng công nghệ hiện đại trong dạy và học. Chỉ khi đáp ứng được các yêu cầu trên mới thực sự phát huy được vai trò trong nâng cao chất lượng giảng dạy các môn KHXH&NV tại các nhà trường quân đội hiện nay.

Tài liệu tham khảo:

1. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về "Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế".

2. Nghị quyết số 1657-NQ/QƯTW ngày 20/12/2022 của Quân ủy Trung ương về "Đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới".

3. Tổng cục Chính trị (2021), Giáo trình Lý luận dạy học đại học quân sự, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.

4. Học viện Chính trị (2020), Đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy các môn Khoa học xã hội và nhân văn trong các trường quân đội hiện nay, Tài liệu lưu hành nội bộ.

5. Nguyễn Vĩnh Thắng (2015), Xây dựng quân đội về chính trị trong giai đoạn mới, Nxb Quân đội nhân dân.

SOME SOLUTIONS TO IMPROVE THE QUALITY OF TEACHING SOCIAL SCIENCES AND HUMANITIES SUBJECTS IN RESPONSE TO EDUCATIONAL REFORM REQUIREMENTS IN MILITARY ACADEMIES AND SCHOOLS

MA. Tran Duc Khanh Hung

Faculty of National Defense and Security Education - Hanoi University of Science and Technology

Abstract

The 13th National Congress of the Party continued to advocate for a comprehensive and synchronized renewal of education and training, along with a fundamental transformation of the educational process-from primarily imparting knowledge to fostering the comprehensive development of learners’ competencies and qualities. Thoroughly grasping and effectively applying this viewpoint to improving the quality of education and training in military schools is an essential requirement at present. This serves as a crucial condition and foundation for raising awareness, further internalizing, concretizing, and effectively implementing the resolutions of the Party, the State, and the Military on education and training, in line with the guiding principle that “the quality of training in schools reflects the combat readiness of military units.” It also provides a basis for enhancing awareness and promoting a positive evaluation of strong, fundamental, and comprehensive reforms in curricula, programs, processes, and teaching methods, with a focus on investing in the development of learning outcomes standards and training standards to ensure high quality. In the context of the rapid expansion of information and the ongoing adjustment of objectives in officer training, renewing both methodology and teaching content has become an urgent requirement for fostering learners’ political steadfastness and strategic thinking.

Keywords: Military education; social sciences and humanities; active teaching methods; political steadfastness; officer training