KIÊN ĐỊNH THỰC HIỆN NGUYẾN TẮC TỰ PHÊ BÌNH VÀ PHÊ BÌNH TRONG ĐẢNG

ThS. Đỗ Thanh Sơn

Phòng Chính trị, HVCT, BQP

Tóm tắt: Nguyên tắc tự phê bình và phê bình có vai trò rất quan trọng trong công tác xây dựng Đảng. Trong mọi hoàn cảnh, chúng ta phải kiên định thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình bắt đầu từ việc nhận thức đúng đắn quan niệm mác xít về nguyên tắc này và thực hiện các yêu cầu cụ thể, thiết thực để làm cho Đảng ta đoàn kết, thống nhất, vững mạnh và tiến bộ.

Từ khóa: Tự phê binh và phê bình, yêu cầu kiên định thực hiện.

1. Quan niệm mác xít về nguyên tắc tự phê bình và phê bình trong Đảng

1.1. Vị trí, vai trò của nguyên tắc tự phê bình và phê bình.

“Tự phê bình là cá nhân (cơ quan hoặc đoàn thể) thật thà nhận khuyết điểm của mình để sửa chữa, để người khác giúp mình sửa chữa, mà cũng để người khác biết mà tránh những khuyết điểm mình đã phạm. Phê bình là thấy ai (cá nhân, cơ quan, đoàn thể) có khuyết điểm thì thành khẩn nói cho họ biết để họ sửa chữa, để họ tiến bộ”1.

Tự phê bình và phê bình là nguyên tắc sống còn trong công tác xây dựng Đảng; là quy luật tồn tại và phát triển của Đảng; là nhiệm vụ và việc làm thường xuyên của cán bộ, đảng viên và tổ chức đảng. Đảng ta, dù trong hoàn cảnh nào cũng kiên định thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình trong Đảng. Tại các Nghị quyết, Đảng đều quan tâm, coi trọng, đề ra nhiều giải pháp để giữ vững và phát huy vai trò của nguyên tắc tự phê bình và phê bình trong Đảng. Chúng ta nghiêm khắc phê phán những những tổ chức đảng và đảng viên có biểu hiện hạ thấp vị trí, coi nhẹ và buông lỏng nguyên tắc tự phê bình và phê bình. Đảng ta chỉ rõ: “Các nguyên tắc tập trung dân chủ, tự phê bình và phê bình ở nhiều nơi vừa bị buông lỏng trong thực hiện, vừa chưa được quy định cụ thể để làm cơ sở cho công tác kiểm tra, giám sát”2.

Thực tế ở nhiều nơi, nhiều đảng viên cho rằng, chủ thể và đối tượng tự phê bình và phê bình chỉ là đảng viên của Đảng, mà không thấy còn tổ chức đảng từ trung ương đến cơ sở và cả quần chúng nhân dân nữa. Nhấn mạnh sự cần thiết tự phê bình và phê bình đối với tổ chức Đảng, V.I.Lênin cho rằng, “Nếu một chính đảng nào mà không dám nói thật bệnh tật của mình ra, không dám chẩn đoán bệnh một cách thẳng tay, và tìm phương cứu chữa bệnh đó, thì đảng đó sẽ không xứng đáng được người ta tôn trọng”3. Cụ thể hóa tư tưởng của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lê nin, Hồ Chí Minh khẳng định: "Một Đảng mà giấu giếm khuyết điểm của mình là một Đảng hỏng. Một Đảng có gan thừa nhận khuyết điểm của mình, vạch rõ những cái đó, vì đâu mà có khuyết điểm đó, xét rõ hoàn cảnh sinh ra khuyết điểm đó, rồi tìm kiếm mọi cách để sữa chữa khuyết điểm đó. Như thế mới là một Đảng tiến bộ, mạnh dạn, chắc chắn, chân chính"4.

1.2. Mục đích thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình trong Đảng

Thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình là để đảng viên và tổ chức đảng phát huy ưu điểm, khắc phục khuyết điểm; để phát triển và củng cố sự đoàn kết và thống nhất của Đảng; để nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng. “Đoàn kết là sức mạnh của chúng ta. Đoàn kết chặt chẽ, thì chúng ta nhất định có thể khắc phục mọi khó khăn, phát triển mọi thuận lợi và làm trọn nhiệm vụ nhân dân giao phó cho chúng ta”5; “Muốn đoàn kết tốt thì phải phê bình, tự phê bình tốt, nghĩa là xuất phát từ đoàn kết mà phê bình và tự phê bình, phê bình và tự phê bình để đi đến đoàn kết hơn nữa”6. Rõ ràng rằng, thực hiện tự phê bình và phê bình tốt, tăng cường sự đoàn kết và thống nhất trong Đảng thì sức mạnh của Đảng được nâng cao và củng cố lòng tin của nhân dân với Đảng.

Thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình đòi hỏi chúng ta phải phê phán nghiêm khắc những đảng viên “biến tấu” mục đích tự phê bình và phê bình, đánh tráo khái niệm phê bình, chia bè, kéo cánh thay vì phê bình trực tiếp trong các cuộc họp định kỳ hay trong Đại hội, họ lại dùng lá phiếu để hạ uy tín, hạ bệ, trù dập nhau, biến người tốt thành người chưa tốt, gây mất đoàn kết nội bộ.

2. Yêu cầu kiên định thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình

Kiên định nguyên tắc tự phê bình và phê bình là sự vững vàng về ý chí và hành động của chủ thể thực hiện nguyên tắc, không dao động trong mọi tình huống, vượt qua những khó khăn, phức tạp để đạt được mục tiêu đặt ra. Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh phải “kiên định các nguyên tắc xây dựng Đảng”7.

Quá trình lãnh đạo thực hiện các nhiệm vụ cách mạng trong cuộc chống thực dân Pháp; cuộc cải cách ruộng đất; chống đế quôc Mỹ xâm lược; chống chiến tranh biên giới phía Nam và phía Bắc; giúp cách mạng Campuchia và cuộc chiến chống đói nghèo; công cuộc đổi mới.v.v. dù phải đối diện với nhiều khó khăn, gian khổ và ác liệt, Đảng ta luôn kiên định thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình. Nhờ đó, đã chỉ ra và khắc phục được các khuyết điểm trong chấp hành nhiệm vụ của các cấp ủy, tổ chức đảng và đảng viên, các quyết sách chiến lược được thông qua và thực thi, nhiệm vụ cách mạng được hoàn thành.

Chúng ta phải phản bác những luận điệu của các thế lực thù địch, phản động xuyên tạc, bóp méo, bôi nhọ rằng, chúng ta kiên định nguyên tắc tự phê bình và phê bình là để “đấu đá, thanh trừng nhau, xâu xé quyền lực” v.v. Thực tế là chúng ta kiên định thực hiện nguyên tắc này là để các cấp ủy, tổ chức đảng, đảng viên và quần chúng nhận thức sâu sắc và thực hành hiệu quả tự phê bình và phê bình, góp phần đấu tranh không ngừng nghỉ với những hành vi vi phạm kỷ luật Đảng và pháp luật Nhà nước, hành vi tham nhũng, tiêu cực, thoái hóa, biến chất nhằm xây dựng Đảng ta ngày càng trong sạch vững mạnh.

Kiên định thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình đòi hỏi đáp ứng những yêu cầu sau đây:

2.1. Cấp ủy tổ chức đảng và đảng viên phải nhận thức đúng đắn nguyên tắc

Trong cuộc sống, con đường đi đến thành công của bất cứ việc gì đều bắt đầu từ nhận thức đúng đắn. Theo đó, kiên định thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình trong Đảng, đòi hỏi mỗi đảng viên, cán bộ chủ chốt, người đứng đầu cấp ủy, tổ chức đảng phải là tấm gương sáng về nhận thức đầy đủ, sâu sắc nguyên tắc. Theo đó, cấp ủy tổ chức đảng và đảng viên phải thường xuyên học tập nghiên cứu nắm vững Cương lĩnh, Điều lệ Đảng, các quy định của Đảng và pháp luật của Nhà nước, dựa vào đó mà thực hiện tự phê và phê bình. Phải luôn kiên định lập trường, quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nguyên tắc tự phê bình và phê bình trong Đảng; phải nhận thức đúng nguyên tắc tự phê bình và phê bình là một trong năm nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng, là một quy luật phát triển và tiến bộ của Đảng, là phương pháp căn bản để tăng cường đoàn kết, thống nhất trong Đảng. Đồng thời cấp ủy phải làm tốt công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức để tổ chức đảng, đảng viên và quần chúng luôn tin tưởng vào tác dụng của nguyên tắc; trung thực trong tự phê bình, tự giác, thật thà nhận khuyết điểm và sửa chữa khuyết điểm; bản lĩnh trong phê bình và tin tưởng vào cơ chế bảo vệ người phê bình của Đảng.

Yêu cầu đối với cán bộ chủ chốt, người đứng đầu cấp ủy, tổ chức đảng và đảng viên là tích cực, chủ động đấu tranh phê phán luận điệu của các thế lực thù địch xuyên tạc, hạ thấp, phủ nhận nguyên tắc tự phê bình và phê bình, và những nhận thức lệch lạc ngay trong cán bộ, đảng viên. Phải gắn giữa xây với phòng, chống trong thực hiện tự phê bình và phê bình để vô hiệu hóa những tác động xấu từ những luận điệu sai trái, thù địch và những nhận thức lệch lạc về nguyên tắc tự phê bình và phê bình trong xây dựng Đảng.

2.2. Phải xây dựng kế hoạch công tác tự phê bình và phê bình phù hợp

Kế hoạch là một tập hợp những hoạt động, công việc được sắp xếp theo trình tự nhất định để đạt được mục tiêu đề ra. Việc xây dựng kế hoạch có tầm quan trọng đặc biệt. Khi có một kế hoạch rõ ràng, những tình huống ngoài dự kiến sẽ không thể làm ta gián đoạn, chệch hướng. Thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình cũng vậy, nhất là khi tình cảnh gian khó ập đến, song nhờ làm việc có kế hoạch chúng ta không những làm được, mà còn làm được tốt hơn. Theo đó, cấp ủy tổ chức đảng và đảng viên phải xây dựng kế hoạch sát với tình hình thực tiễn của mình, của đơn vị, trong đó phải xác định đúng mục tiêu, yêu cầu, nội dung, phương thức, chủ thể thực hiện, biện pháp và thời gian tiến hành. Xây dựng sát đúng và nghiêm túc thực hiện kế hoạch là một yếu tố quan trọng duy trì nền nếp công tác tự phê bình và phê bình đạt được mục đích đề ra. Kế hoạch có thể được điều chỉnh, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn thông qua viêc cán bộ chủ chốt, người đứng đầu cấp ủy tổ chức đảng và đảng viên theo dõi, kiểm tra việc thực hiện kế hoạch và giám sát, đôn đốc việc sửa chữa, khắc phục khuyết điểm sau tự phê bình và phê bình của đảng viên và cấp ủy, tổ chúc Đảng.

Thực hiện công tác tự phê bình và phê bình, chúng ta cần phê phán lối làm việc “được chăng, hay chớ” “dễ làm, khó bỏ” hoặc thái độ coi nhẹ tính kế hoạch của công tác này. Trong thực tiễn, bao giờ cũng vậy, tiếp sau nghị quyết là kế hoạch tổ chức thực hiện. Thiếu vắng kế hoạch thì nghị quyết chỉ là nghị quyết thôi. Trong đấu tranh phê bình, ngăn ngừa, đẩy lùi biểu hiện suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” hoặc chống tham nhũng, tiêu cực thì việc xây dựng và thực hiện đúng kế hoạch là một điều kiện bảo đảm chắc chắn đạt được mục tiêu đặt ra.

2.3. Nêu gương của cán bộ chủ chốt, người đứng đầu cấp ủy tổ chức đảng

Kiên định thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình đặt ra yêu cầu đối với cán bộ chủ chốt, người đứng đầu cấp ủy tổ chức đảng từ Trung ương đến cơ sở “phải làm gương mẫu tự phê bình và phê bình”8, “từng Ủy viên Bộ Chính trị, Ban Bí thư cần phát huy cao độ tinh thần nêu gương, thường xuyên tu dưỡng, rèn luyện, nâng cao đạo đức cách mạng. Hết sức tránh tình trạng: Chân mình còn lấm bê bê; lại cầm bó đuốc đi rê chân người!”9.

Gương mẫu cũng được thể hiện sự vững về nguyên tắc, mềm dẻo và khéo léo về phương pháp tổ chức, quản lý thực hiện kế hoạch công tác tự phê bình và phê bình; thể hiện đúng các tính chất của tự phê bình và phê bình trong Đảng như: tính đảng, tính giáo dục, tính khách quan, trung thực, chân thành và công khai, tính cụ thể, thiết thực và kịp thời. Một vấn đề không kém phần quan trọng là phải lôi cuốn, phát huy vai trò của đội ngũ đảng viên để làm tốt công tác này; đồng thời, phải có chủ trương, biện pháp khích lệ quần chúng nhân dân góp ý, phê bình cấp ủy tổ chức đảng và đảng viên, nhất là cán bộ chủ chốt, người đứng đầu. Qua đó, đảng viên và quần chúng nhân dân có thể đánh giá về tư duy, trình độ, tác phong, năng lực quản lý, tổ chức thực hiện công tác tự phê bình và phê bình và các mặt công tác khác của cán bộ chủ chốt, người đứng đầu cấp ủy tổ chức đảng. Nhờ đó, sự gương mẫu ngày càng được nâng tầm lên.

2.4. Công tác tự phê bình và phê bình phải bám sát những nhiệm vụ cấp bách mà Đảng ta tập trung lãnh đạo

Trong mỗi thời kỳ, Đảng ta đều có nghị quyết, chỉ thị, chủ trương, chính sách để lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ cách mạng. Trong đó, bên cạnh những nhiệm vụ chính trị thường xuyên, Đảng xác định những nhiệm vụ cấp bách để tập trung lãnh đạo. Đây là một trong những căn cứ để chúng ta kiên định sử dụng đúng đắn vũ khí tự phê bình và phê bình trong công tác xây dựng Đảng.

Hiện nay, nhiệm vụ cấp bách chống “giặc nội xâm” tuy có khó khăn, gian nan gấp bội phần so với những năm trước, nhưng Đảng ta vẫn kiên trì thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình. Hàng chục vạn tổ chức đảng và đảng viên, cả cấp cao vi phạm kỷ luật Đảng và pháp luật Nhà nước đều được xử lý thông qua công tác tự phê bình và phê bình. Trong khi dư luận lo ngại công cuộc chống tham nhũng sẽ làm nhụt chí cán bộ thì nguyên tắc tự phê bình và phê bình càng phải kiên trì thực thi. Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng phê bình: "Có ý kiến cho rằng phải làm cẩn thận để tránh nhụt chí, không ai muốn làm, nhưng rõ ràng tư tưởng đó là sai.”, và nhấn mạnh: “Cử tri và nhân dân cứ yên tâm, Trung ương không bao giờ nhụt chí trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng”, và "Từ nay trở đi, bất cứ trường hợp nào vi phạm kỷ luật, chúng ta phải xử lý nghiêm, làm nghiêm từ trên xuống dưới để giữ vững kỷ cương, kỷ luật của Đảng, để lấy lại và củng cố lòng tin và tình thương yêu, quý trọng của nhân dân”10. Việc xử lý cán bộ, đảng viên vi phạm như cắt một vài cành cây sâu, mọt để cứu cả cây. "Không thích thú gì khi kỷ luật đồng chí, đồng đội của mình, thậm chí rất đau xót, nhưng buộc phải làm"11.

Phòng, chống sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự chuyển hóa”, “tự diễn biến” trong cán bộ, đảng viên, được coi là gốc của mọi vấn đề. Nhiệm vụ cấp bách này, đòi hỏi công tác tự phê bình và phê bình phải luôn bám sát. Giúp cấp ủy tổ chức Đảng kiên quyết ngăn chặn, đẩy lùi và xử lý nghiêm minh những cán bộ, đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hóa", bất kể người đó là ai. Trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng thì công tác cán bộ là khâu then chốt, tự phê bình và phê bình phải góp phần vào việc đánh giá cán bộ theo cách: phải có con mắt tinh đời, đừng nhìn gà hóa cuốc, đừng thấy đỏ mà tưởng chín, đừng chỉ thấy cái mã bên ngoài che đậy cái sơ sài bên trong. Thực hiện tự phê bình và phê bình trong xây dựng, chỉnh đốn Đảng đã thể hiện sự nghiêm minh, song cũng phải thể hiện sự nhân văn như việc cho từ chức, miễn nhiệm, thay thế những cán bộ bị kỷ luật, năng lực hạn chế, uy tín giảm sút.

Chủ trương của Đảng về sắp xếp, tinh gọn bộ máy hệ thống chính trị là tiếp tục thực hiện Nghị quyết 18-NQ/TW 2017. Thực hiện chủ trương này có tính nhạy cảm và nhiều khó khăn phía trước, động chạm đến nhiều tổ chức và con người. Theo đó, mỗi cấp ủy tổ chức đảng và đảng viên phải tự soi mình đã thống nhất hay còn lăn tăn gì với chủ trương của Đảng? Thái độ, trách nhiệm ra sao trước xu hướng “ào ạt” xin nghỉ hưu trước tuổi của cán bộ, đảng viên và trước những luận điệu xuyên tạc, bóp méo, chống đối chủ trương đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị?. Bằng việc kiên trì thực hiện chế độ tự phê bình và phê bình cùng những hành động thực tế đầy trách nhiệm trước Đảng, trước nhân dân của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, các cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan, đơn vị, chúng ta tin tưởng chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy sẽ thực hiện thành công.

Thời điểm này, toàn Đảng đang khẩn trương chuẩn bị các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng được tổ chức năm 2026. Kiên định thực hiện nguyên tắc tự phê bình và phê bình trong thời điểm này có tầm quan trọng đặc biệt. Chúng ta thực hiện chế độ tự phê bình và phê bình thường xuyên kết hợp với đợt sinh hoạt chính trị rộng lớn trong toàn Đảng trước thềm Đại hội XIV. Cấp ủy tổ chức đảng và đảng viên từ Trung ương đến cơ sở phải tự phê bình và phê bình sâu sắc việc thực hiện nội dung nghị quyết Đại hội từ cấp cơ sở đến nghị quyết Đại hội XIII trong phạm vi của cấp mình; đồng thời động viên khuyến khích đảng viên trong Đại hội các cấp tích cực góp ý phê bình cả về nội dung lẫn hình thức của các văn kiện cấp mình và văn kiện trình Đại hội Đảng cấp trên; phê phán sự thờ ơ hoặc làm cho có, cho xong và coi việc này là của cấp trên. Cũng rất quan trọng là phải mạnh dạn phê bình những biểu hiện tinh thần, thái độ và việc làm lệch lạc, tiêu cực, thiếu dân chủ trong Đại hội và đấu tranh chống mọi hành vi gây rối, phá hoại các hoạt động chuẩn bị và tiến hành Đại hội Đảng các cấp.

Tài liệu trích dẫn

[1] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQGST, Hà Nội 2011,Tập10, tr.386 -387.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khoá XI, Nxb CTQGST, H.2011, tr.24.

3 V.I.Lênin, Toàn tập, Nxb CTQGST, Hà Nội, 2005, Tập 8, tr.366.

4 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQGST, Hà Nội. 2011, Tập 5, tr.301.

5 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQGST, Hà Nội. 2011, Tập. 9, tr.145

6 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQGST, Hà Nội. 2011, Tâp 10, tr.590

7 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, Tập 1, tr.109

8 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQGST, H. 2011, Tâp 9, tr.521-522

9 Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, Phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương giữa nhiệm kỳ vào tháng 5/2023,

10 Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng nói với các cử tri tại Hà Nội trong cuộc tiếp xúc sau kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XIV, ngày 24/11/2018.

11 Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri các quận Đống Đa, Ba Đình, Hai Bà Trưng để báo cáo kết quả kỳ họp thứ ba, Quốc hội khóa XV (ngày 23/6/2022),