KHAI THÁC YẾU TỐ HOÀI NIỆM TRONG ÂM NHẠC NHẰM GIÁO DỤC VÀ NUÔI DƯỠNG NIỀM TỰ HÀO BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC CHO SINH VIÊN, GEN Z VIỆT NAM

TS. Nguyễn Kiều Nga; Hoàng Ngọc Ánh; Nguyễn Thị Thanh Xuân; Nguyễn Minh Tuấn.

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, ĐHQGHN.

Email: [email protected];

Tóm tắt:

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trở thành yêu cầu cấp thiết, đặc biệt đối với sinh viên thuộc thế hệ Gen Z. Âm nhạc mang yếu tố hoài niệm, với khả năng kết nối giữa quá khứ và hiện tại, được xem là một phương tiện tiềm năng trong giáo dục và bồi dưỡng ý thức văn hóa cho giới trẻ. Thực tiễn cho thấy, mặc dù gắn với hình ảnh hiện đại và năng động, sinh viên Gen Z Việt Nam vẫn thể hiện sự quan tâm đáng kể đến các sản phẩm âm nhạc khai thác yếu tố hoài niệm, đặc biệt là các chất liệu văn hóa dân gian, trên các nền tảng số như TikTok và YouTube. Bài viết tập trung phân tích cách thức khai thác các yếu tố hoài niệm trong âm nhạc nhằm hỗ trợ sinh viên tiếp cận và lĩnh hội các giá trị văn hóa truyền thống một cách tự nhiên trong môi trường truyền thông số. Thông qua các phương pháp nghiên cứu tài liệu, phân tích nội dung và điều tra bằng bảng hỏi, kết quả nghiên cứu cho thấy âm nhạc hoài niệm đóng vai trò như một “cầu nối thế hệ”, góp phần thúc đẩy sinh viên nhận diện và khẳng định bản sắc văn hóa, đồng thời nuôi dưỡng niềm tự hào văn hóa dân tộc. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nhằm khai thác hiệu quả âm nhạc như một công cụ trong giáo dục và bồi dưỡng bản sắc văn hóa cho sinh viên, gen Z Việt Nam.

Từ khóa: Hoài niệm, hoài niệm trong âm nhạc; Bản sắc văn hóa; Bản sắc văn hóa dân tộc; Sinh viên thế hệ Z/Gen Z; Giáo dục và nuôi dưỡng; Việt Nam.

Nhận bài: 15/4/2026; Biên tập: 15/4/2026; Duyệt đăng: 18/4/2026.

1. Đặt vấn đề

Xuyên suốt tiến trình phát triển của nhân loại, văn hóa luôn giữ vai trò là điểm tựa tinh thần, là nguồn nội lực trường tồn định vị bản sắc của mỗi dân tộc [1]. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông số, thế hệ trẻ, đặc biệt là sinh viên Gen Z, vừa có cơ hội tiếp cận đa dạng các luồng văn hóa, vừa đối diện nguy cơ suy giảm sự gắn kết với giá trị truyền thống. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tìm kiếm các phương thức giáo dục phù hợp, vừa đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin của Gen Z, vừa góp phần bồi dưỡng bản sắc văn hóa dân tộc. Trong đó, âm nhạc, với tư cách là một loại hình nghệ thuật phổ biến và có sức lan tỏa mạnh mẽ trong môi trường số cho thấy tiềm năng trở thành một công cụ truyền thông giáo dục hiệu quả. Đặc biệt, việc khai thác yếu tố hoài niệm trong âm nhạc, thông qua việc tái hiện và làm mới các chất liệu văn hóa dân gian, có thể tạo ra sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, từ đó giúp người học tiếp cận các giá trị truyền thống một cách tự nhiên, giàu cảm xúc và phù hợp với bối cảnh tiếp nhận hiện đại.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc khai thác yếu tố hoài niệm trong âm nhạc phục vụ mục tiêu giáo dục văn hóa cho sinh viên vẫn chưa được quan tâm và triển khai một cách có hệ thống. Phần lớn các sản phẩm âm nhạc hiện nay mới dừng lại ở chức năng giải trí, trong khi tiềm năng giáo dục, đặc biệt là trong việc bồi dưỡng nhận thức và nuôi dưỡng niềm tự hào bản sắc văn hóa dân tộc chưa được phát huy đầy đủ. Điều này đặt ra yêu cầu cần có những nghiên cứu làm rõ cơ chế tác động cũng như đề xuất các hướng khai thác hiệu quả yếu tố hoài niệm trong âm nhạc nhằm phục vụ mục tiêu giáo dục trong bối cảnh truyền thông số. Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết tập trung nghiên cứu vai trò và khả năng khai thác yếu tố hoài niệm trong âm nhạc như một công cụ hỗ trợ giáo dục bản sắc văn hóa cho sinh viên Gen Z. Nghiên cứu được thực hiện thông qua khảo sát hai chương trình âm nhạc tiêu biểu là Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai và Rap Việt, với đối tượng là sinh viên tại một số trường đại học trên địa bàn Hà Nội. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác âm nhạc như một công cụ trong giáo dục và nuôi dưỡng niềm tự hào bản sắc văn hóa dân tộc cho sinh viên Việt Nam.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Khái niệm về hoài niệm, mã hoài niệm và bản sắc văn hóa dân tộc

Thuật ngữ “nostalgia” (hoài niệm) xuất hiện lần đầu vào năm 1688 bởi một nữ sinh viên y khoa người Thụy Sĩ tên Johannes Hofer sử dụng để mô tả một trạng thái bệnh lý. Nếu trong lịch sử, hoài niệm từng được xem là một căn bệnh nguy hiểm thì ngày nay, nó đã dần trở thành một cảm xúc có ở mọi người. Hoài niệm được định nghĩa là một cảm xúc phức hợp, thể hiện sự khao khát những gì thuộc về quá khứ và thường là lý tưởng hóa những điều đó. Khi được đặt trong lĩnh vực nghệ thuật, đặc biệt là âm nhạc, hoài niệm không chỉ dừng lại ở cảm giác nhớ nhung đơn thuần mà còn là phương tiện truyền tải ký ức và những cảm xúc mang tính xã hội.

“Mã hoài niệm” được hiểu là hệ thống các dấu hiệu biểu đạt (hình ảnh, âm thanh, ca từ, biểu tượng) giúp kích hoạt ký ức và cảm xúc văn hóa trong nhận thức của công chúng.

Bản sắc văn hóa dân tộc được định nghĩa là một hệ thống tổng hòa các giá trị vật chất và tinh thần do một dân tộc sáng tạo, bồi đắp và lưu truyền qua nhiều thế hệ [2]. Chúng định hình nên lối sống và thế giới quan riêng biệt của mỗi quốc gia. Bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam là sự kết tinh từ quá trình lao động cùng công cuộc dựng nước và giữ nước kiên cường, thấm đẫm trong ngôn ngữ, phong tục, nghệ thuật và các chuẩn mực đạo đức. Sức sống của văn hóa dân tộc không chỉ hiện hữu ở những hình thái biểu đạt bên ngoài mà còn ẩn chứa trong chiều sâu hệ giá trị Chân - Thiện - Mỹ, tạo nên cốt cách và linh hồn Việt không thể trộn lẫn.

Như vậy, Bản sắc văn hóa là nguồn chất liệu để hình thành các mã hoài niệm trong âm nhạc, trong khi âm nhạc hoài niệm lại là phương tiện hiệu quả giúp lan tỏa và tái hiện các giá trị truyền thống trong bối cảnh hiện đại. Hai yếu tố này có mối quan hệ tương hỗ, góp phần củng cố nhận thức văn hóa cho thế hệ trẻ.[3]

2.2. Mối liên hệ và vai trò của yếu tố hoài niệm trong âm nhạc đối với việc bồi dưỡng niềm tự hào bản sắc văn hoá dân tộc

Về mối liên hệ giữa yếu tố hoài niệm và văn hóa dân tộc, có thể thấy rằng, bản sắc văn hóa dân tộc là nguồn chất liệu quý giá để phát triển của các yếu tố hoài niệm trong âm nhạc (đặc biệt là yếu tố hoài niệm văn hóa dân gian). Những giá trị truyền thống như trang phục, giai điệu, nhạc cụ dân gian, lễ hội, kiến trúc, phong tục tập quán khiến cho âm nhạc không chỉ phát huy chức năng giải trí đơn thuần mà còn chạm tới tầng sâu cảm thụ, giúp các bạn trẻ nhận thức rõ hơn về cái đẹp trong văn hóa truyền thống, từ đó biết trân trọng, giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc.

Ngược lại, các yếu tố hoài niệm trong âm nhạc chính là một trong những phương tiện hiệu quả giúp văn hóa lan tỏa một cách sâu rộng hơn trong lòng thế hệ trẻ ngày nay. Nhờ sự kết hợp khéo léo và sáng tạo giữa những giá trị truyền thống với âm nhạc hiện đại (EDM, Hip-hop, Rap...), sự hoài niệm trong âm nhạc đã giúp văn hóa dân tộc đi vào “playlist” (danh sách nhạc) hàng ngày của khán giả trẻ. Mỗi mã hoài niệm đều chứa đựng thông điệp, ý nghĩa sâu sắc, thể hiện quan niệm của cha ông về cái đẹp, cái thiện và cái chân lý. Khi được đưa vào âm nhạc đương đại, thế hệ trẻ sẽ được tiếp cận tới một sự sáng tạo vừa mới lạ, vừa thân quen lại rất phù hợp với tâm lý của họ.

Mối liên kết chặt chẽ giữa yếu tố hoài niệm trong âm nhạc và bản sắc văn hóa dân tộc đã góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, xây dựng con người Việt Nam giàu lòng tự hào dân tộc, nhân ái và sáng tạo [4]. Khi những giá trị truyền thống được hiện hữu trong hơi thở của âm nhạc hiện đại, lòng tự tôn dân tộc được đánh thức một cách tự nhiên và mạnh mẽ. Đây chính là nền tảng để người trẻ Việt Nam dựng xây bản sắc văn hóa đậm chất Việt, giúp Gen Z tự tin hơn trong bối cảnh hội nhập: vừa kiên định giữ vững bản sắc và cốt cách dân tộc, vừa khẳng định vị thế của con người Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Về vai trò, sự hoài niệm trong âm nhạc là động lực để giới trẻ chủ động kết nối với các giá trị truyền thống, từ đó phát triển các mối quan hệ xã hội lành mạnh. Thông qua chức năng điều tiết cảm xúc và định hướng tương lai của hoài niệm trong âm nhạc, Gen Z không chỉ được giải trí mà còn định hình được bản sắc nghệ thuật riêng.

Việc chiêm nghiệm lại quá khứ giúp cá nhân nhận ra ý nghĩa và giá trị của các trải nghiệm cũ, củng cố cảm giác rằng cuộc đời mình có mục đích và mạch phát triển nhất quán. Bằng cách chọn lọc những gì tinh túy nhất của văn hóa truyền thống để bồi đắp cho bản thân, họ vừa xây dựng được một phong cách nghệ thuật vừa có chiều sâu “hồn cốt” của người Việt, vừa mang đậm dấu ấn cá nhân.

2.3. Ý nghĩa thực tiễn của việc ứng dụng yếu tố hoài niệm trong âm nhạc trong giảng dạy một số lĩnh vực liên quan

Âm nhạc hoài niệm không chỉ khơi gợi kỷ niệm cá nhân mà còn tái hiện những giá trị chung của cộng đồng. Việc tích hợp chất liệu này vào giáo dục người học thấu cảm sâu sắc hơn về nguồn cội dân tộc thông qua những giai điệu quen thuộc đối với họ.

Trong giảng dạy Văn hóa học, âm nhạc mang tính hoài niệm là công cụ sáng tạo và hiệu quả để hiện thực hóa giá trị nhân văn vốn trừu tượng. Thay vì tiếp cận văn hóa truyền thống qua những văn bản khô khan, sinh viên được tiếp xúc với những giá trị được truyền tải trong âm thanh và ca từ. Hoài niệm giúp chuyển hóa những khái niệm về lòng yêu nước, đạo lý nhân sinh hay phong tục tập quán… thành những trải nghiệm thẩm mỹ sống động.

Trong giảng dạy Văn học - Nghệ thuật, hoài niệm là nền tảng cho lý thuyết tiếp biến văn hóa và sáng tạo liên văn bản. Việc phân tích các tác phẩm âm nhạc đương đại sử dụng chất liệu truyền thống giúp người học hiểu rõ quy luật kế thừa và phát triển của cái đẹp. Đây là cơ sở để bồi dưỡng tư duy sáng tạo: không chỉ là kể lại những câu chuyện của cha ông, mà là viết tiếp chúng bằng tư duy của thế hệ trẻ.

Trong giảng dạy Truyền thông, hoài niệm được giảng dạy như một chiến lược Nostalgia Marketing và quản trị niềm tin của công chúng. Sự thành công của các chương trình âm nhạc hiện nay minh chứng rằng: khi thông điệp truyền thông chạm đến “điểm chạm” ký ức, sức lan tỏa và độ tin cậy sẽ tăng lên gấp bội. Sinh viên được trang bị kỹ năng sử dụng chất văn hóa dân gian như một công cụ kể chuyện đầy quyền năng, tạo ra sự gắn kết giữa thương hiệu với niềm tự hào của khán giả. Điều này định hướng sinh viên về một lối truyền thông trách nhiệm: dùng công nghệ và sự sáng tạo để phụng sự cho việc quảng bá hình ảnh quốc gia.

2.4. Khung lý thuyết

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên hai nền tảng lý thuyết chính: lý thuyết dòng chảy hai bước, nhấn mạnh vai trò trung gian của người ảnh hưởng và cộng đồng trong việc lan truyền nội dung, và lý thuyết sử dụng và sự hài lòng, cho rằng người dùng chủ động lựa chọn nội dung để thỏa mãn nhu cầu cảm xúc và giải trí. Khung lý thuyết này cung cấp cơ sở lý luận vững chắc và định hướng nhằm làm rõ vai trò của việc khai thác yếu tố hoài niệm trong âm nhạc và đề xuất các định hướng phù hợp như tiếp cận đa nền tảng, tối ưu theo thuật toán và xây dựng cộng đồng sáng tạo, nhằm nâng cao trải nghiệm, mức độ gắn kết và nuôi dưỡng niềm tự hào của Gen Z với bản sắc văn hóa Việt Nam.

2.5. Kết quả nghiên cứu

Đối với yếu tố hoài niệm văn hóa dân gian trong âm nhạc, yếu tố thị giác (mã hoài niệm thị giác) thường đóng vai trò là “điểm chạm” đầu tiên, gây cảm xúc hoài niệm tức thì thông qua những biểu tượng văn hóa được “mã hóa” thông điệp, đặc biệt là trong các màn trình diễn âm nhạc. Nghiên cứu trường hợp chương trình “Rap Việt” (Mùa 1, năm 2020), việc đưa những đạo cụ cầu tre, ngọn đèn dầu, mặt trống đồng… lên sân khấu không chỉ phù hợp với ca khúc thể hiện mà còn thể hiện sự sáng tạo của thế hệ trẻ khi kết hợp những giá trị văn hóa với một dòng nhạc năng động, hiện đại như Rap. Số liệu khảo sát sinh viên thuộc thế hệ Gen Z tại hai trường đại học là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Khoa học Tự Nhiên, ĐHQGHN cho các biểu tượng văn hóa được “mã hóa” trên sân khấu chương trình “Rap Việt” góp phần đáng kể làm tăng cảm giác hoài niệm (số lượng người đồng ý với nhận định “Cách dàn dựng sân khấu, hình ảnh và không khí chương trình Rap Việt góp phần làm tăng cảm giác hoài niệm” chiếm tỷ lệ cao nhất, 29,11%).

Bảng 1. Số liệu khảo sát nhận định “Cách dàn dựng sân khấu, hình ảnh và không khí chương trình Rap Việt góp phần làm tăng cảm giác hoài niệm”. Nguồn: Thống kê theo khảo sát do nhóm tác giả tiến hành.

Trong khi đó, chương trình “Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai” (ATVNCG), với sự đầu tư chỉn chu hơn về bối cảnh sân khấu, con số này còn lên đến 36,25%.

Bảng 2. Số liệu khảo sát nhận định “Cách dàn dựng sân khấu, hình ảnh và không khí chương trình ATVNCG góp phần làm tăng cảm giác hoài niệm”. Nguồn: Thống kê theo khảo sát do nhóm tác giả tiến hành.

Ngoài ra, mã hoài niệm thị giác còn được thể hiện qua trang phục. Trong chương trình ATVNCG, một số tiết mục sử dụng trang phục lấy cảm hứng từ trang phục truyền thống như áo dài the khăn xếp, nón lá, áo tà rơm, đai lưng... Điều này không chỉ thể hiện sự kế thừa tinh thần dân tộc, mà còn là một chiến lược mã hóa hoài niệm văn hóa phù hợp với đặc điểm tâm lý và thẩm mỹ Gen Z [3]. Điển hình là tiết mục “Trống cơm” từng gây bão mạng xã hội. Số liệu khảo sát mà nhóm tác giả thu thập được cho thấy phương án “Trang phục Áo dài khăn đóng cách tân” cũng được 42,5% bạn trẻ tham gia khảo sát lựa chọn làm yếu tố hoài niệm yêu thích.

Một yếu tố hoài niệm khác trong âm nhạc chính là xuất phát từ ca từ và thông điệp của bài hát. Hoài niệm ở đây không đơn thuần là cảm xúc nhớ về quá khứ, mà là sự hồi sinh của các mô hình biểu đạt vốn thuộc về văn học dân gian: đồng dao, ca dao, tục ngữ, truyền thuyết… Thông qua ca từ, ký ức văn hóa tập thể được kích hoạt, làm sống lại những tầng nghĩa đã tồn tại trong đời sống tinh thần người Việt qua nhiều thế hệ.

Đối với chương trình “Rap Việt”, ca từ và thông điệp thường được đặt ở vị trí trung tâm, thậm chí thể hiện mạnh mẽ và rõ nét hơn so với yếu tố hình ảnh. Trong khi đó, ATVNCG lại thể hiện tính dung hòa cao hơn giữa các yếu tố biểu đạt. Lời ca không đứng độc lập mà tương tác chặt chẽ với không gian biểu diễn, đạo cụ, tạo nên một chỉnh thể giàu tính trình diễn. Tuy vậy, điều này không làm giảm vai trò của ca từ; ngược lại, trong nhiều tiết mục sử dụng chất liệu dân gian như “Trống cơm”, “Dạ cổ hoài lang”, ngôn từ vẫn là yếu tố cốt lõi kích hoạt hoài niệm văn hóa dân gian.

Như vậy, các mã hoài niệm từ thị giác đến ca từ không chỉ mang sức sống mới cho âm nhạc hiện đại mà còn khơi dậy mạnh mẽ sợi dây liên kết bền chặt giữa Gen Z với bản sắc văn hóa dân tộc. Thông qua sự thưởng thức và cảm thụ nghệ thuật, Gen Z đã được nuôi dưỡng niềm tự hào sâu sắc đối với các giá trị truyền thống, khiến chúng thành một phần bản sắc của cá nhân trong dòng chảy của thời đại.

2.6. Một số hạn chế, tồn tại

Tại Việt Nam, các yếu tố hoài niệm văn hóa dân gian trong âm nhạc chưa được khai thác sâu để ứng dụng vào việc bồi dưỡng niềm tự hào bản sắc dân tộc cho khán giả trẻ, đặc biệt là thế hệ Gen Z. Bởi vậy, dù đã lồng ghép các biểu tượng văn hóa, kết hợp chúng với các dòng nhạc hiện đại của giới trẻ nhưng sự thể hiện ấy vẫn còn thiếu chiều sâu. Nhiều tác phẩm còn chưa tôn trọng giá trị nguyên bản, làm mất nét đặc trưng của âm nhạc truyền thống.

Các trào lưu âm nhạc sử dụng yếu tố hoài niệm văn hóa chỉ là nhất thời, ngắt quãng, không liền mạch nên chỉ các có tác dụng làm khơi dậy, chứ chưa thể tạo ra làn sóng mạnh mẽ để nuôi dưỡng niềm tự hào bản sắc dân tộc trong lòng khán giả trẻ. Điều này cũng đặt ra thách thức lớn trong việc bảo tồn giá trị truyền thống khi văn hóa từ các quốc gia khác đã du nhập vào Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.

2.7. Giải pháp

2.7.1. Thiết kế và tổ chức các sản phẩm âm nhạc theo định hướng giáo dục văn hóa

Việc tổ chức các chương trình âm nhạc quy mô lớn như Rap Việt hay Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai cần được định hướng như một chiến lược truyền thông, giáo dục, thay vì chỉ dừng lại ở mục tiêu giải trí. Trong đó, yếu tố hoài niệm cần được khai thác có chủ đích thông qua việc tái hiện các biểu tượng văn hóa dân gian bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Cụ thể, các nhà sản xuất có thể ứng dụng công nghệ sân khấu, hiệu ứng đa giác quan và kể chuyện (storytelling) để tạo ra các “điểm chạm cảm xúc”, giúp người xem không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn trải nghiệm văn hóa một cách trực quan và sinh động. Tuy nhiên, để đảm bảo tính bền vững, quá trình dàn dựng cần đạt được sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống và các thể loại âm nhạc hiện đại (Rap, EDM…), đồng thời đặt trên nền tảng tôn trọng giá trị nguyên bản của văn hóa dân gian. Tuy nhiên, để giải pháp này không dừng lại ở những trào lưu nhất thời, quá trình dàn dựng cần đảm bảo sự giao thoa nhuần nhuyễn giữa văn hóa dân gian và các dòng nhạc năng động như Rap, EDM… Từ đó đưa văn hóa dân tộc thẩm thấu vào giới trẻ một cách tự nhiên nhất. Đặc biệt, các nhà sản xuất phải đề cao tính tôn trọng giá trị văn hóa, tránh việc khai thác hời hợt làm mất đi nét đặc trưng của âm nhạc truyền thống, nhằm biến mỗi chương trình thành một cầu nối bền vững giữa các thế hệ trong môi trường số.

2.7.2. Phát huy vai trò của nghệ sĩ Gen Z như những chủ thể truyền thông giáo dục

Trong hệ sinh thái âm nhạc đương đại, vai trò của nghệ sĩ, đặc biệt là nghệ sĩ trẻ, cần được nhìn nhận như những chủ thể truyền thông có ảnh hưởng sâu rộng. Để thực hiện điều này, cần khuyến khích nghệ sĩ chủ động tích hợp chất liệu văn hóa dân gian vào sáng tạo âm nhạc thông qua lăng kính cá nhân và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Quá trình này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc và thái độ tôn trọng đối với các giá trị văn hóa truyền thống, nhằm tránh tình trạng thương mại hóa hoặc khai thác hời hợt. Thông qua việc kể lại các câu chuyện văn hóa bằng hình thức mới mẻ, nghệ sĩ có thể tạo ra những sản phẩm âm nhạc vừa mang tính giải trí, vừa có giá trị giáo dục, qua đó góp phần hình thành năng lực cảm thụ văn hóa và củng cố bản sắc cho sinh viên Gen Z trong bối cảnh hội nhập. Sức ảnh hưởng của nghệ sĩ Gen Z chính là “nhịp cầu” sống động nhất để kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Sự dấn thân và sáng tạo của đội ngũ nghệ sĩ trẻ sẽ là tiền đề quan trọng để định hình nên một thế hệ Gen Z Việt Nam vừa cởi mở hội nhập quốc tế, vừa kiên định giữ vững bản sắc dân tộc.

2.7.3. Tận dụng nền tảng số để kiến tạo và lan tỏa các trào lưu văn hóa mang yếu tố hoài niệm

Sự phát triển của các nền tảng như TikTok và YouTube đã mở ra khả năng để chính sinh viên Gen Z trở thành chủ thể sáng tạo và lan tỏa nội dung văn hóa. Do đó, việc khai thác yếu tố hoài niệm trong âm nhạc cần gắn liền với chiến lược truyền thông số nhằm tạo ra các trào lưu (trends) có ý nghĩa giáo dục. Các nhà sản xuất nội dung và tổ chức giáo dục có thể chủ động thiết kế các chiến dịch truyền thông khuyến khích người trẻ sáng tạo video ngắn sử dụng âm nhạc mang âm hưởng dân gian, kết hợp với các yếu tố kể chuyện văn hóa, biểu tượng truyền thống hoặc trải nghiệm cá nhân. Đồng thời, việc nghiên cứu và vận dụng thuật toán phân phối nội dung sẽ giúp gia tăng độ lan tỏa và duy trì sức sống của các trào lưu này. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần phổ biến các giá trị văn hóa một cách rộng rãi mà còn thúc đẩy quá trình “học tập phi chính thức” (informal learning), trong đó sinh viên chủ động tiếp nhận và tái tạo tri thức văn hóa thông qua trải nghiệm cá nhân.

2.7.4. Tích hợp âm nhạc hoài niệm vào chương trình giáo dục và hoạt động ngoại khóa

Việc đưa yếu tố hoài niệm trong âm nhạc vào môi trường giáo dục chính quy và ngoại khóa là một giải pháp mang tính nền tảng nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục bản sắc văn hóa. Trong bối cảnh đổi mới phương pháp giảng dạy hiện nay, âm nhạc có thể được sử dụng như một công cụ hỗ trợ nhằm tăng tính hấp dẫn và khả năng tiếp nhận của người học. Đối với bậc đại học, các cơ sở giáo dục có thể tích hợp nội dung này vào các học phần liên quan đến văn hóa, truyền thông hoặc kỹ năng mềm, đồng thời tổ chức các hoạt động ngoại khóa như workshop, talkshow, hoặc dự án sáng tạo âm nhạc gắn với chủ đề văn hóa dân tộc. Điều này giúp thu hẹp “khoảng cách thế hệ” trong tiếp nhận văn hóa, đồng thời khuyến khích sinh viên tham gia một cách chủ động và sáng tạo. Đối với giáo dục phổ thông, việc lồng ghép âm nhạc mang yếu tố hoài niệm vào các môn học như Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý hoặc các hoạt động trải nghiệm sẽ góp phần làm sinh động nội dung giảng dạy, từ đó bồi dưỡng tình yêu và niềm tự hào đối với văn hóa dân tộc ngay từ sớm.

3. Kết luận

Hoài niệm trong âm nhạc, vượt lên trên một trạng thái cảm xúc, có thể được xem như một công cụ truyền thông – giáo dục hiệu quả trong việc đưa các giá trị văn hóa dân tộc đến gần hơn với sinh viên Gen Z. Thông qua việc tái hiện và tái tạo các chất liệu văn hóa dân gian trong ngôn ngữ âm nhạc đương đại, hoài niệm góp phần hình thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp người trẻ tiếp cận, thấu hiểu và từng bước nội tại hóa bản sắc văn hóa một cách tự nhiên. Mặc dù việc khai thác yếu tố này trong thực tiễn còn hạn chế về chiều sâu và tính bền vững, nhưng tiềm năng của âm nhạc trong việc nuôi dưỡng ý thức văn hóa và khơi dậy niềm tự hào dân tộc ở thế hệ trẻ là rất rõ rệt. Từ góc độ đó, khi được khai thác một cách có chiến lược và dựa trên sự tôn trọng giá trị truyền thống, âm nhạc có thể trở thành một nguồn lực mềm quan trọng, góp phần nuôi dưỡng ý thức văn hóa và củng cố niềm tự hào dân tộc cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Lời cảm ơn: Nghiên cứu này được tài trợ bởi Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên đầu tư trọng điểm năm học 2025 - 2026, mã số SV.2026.03, theo Quyết định số 9167/QĐ-XHNV ngày 26/12/2025

4. Tài liệu tham khảo

[1] Nguyễn Thị Kim Phượng (2025). Từ nét đẹp văn hóa dân tộc đến giáo dục thẩm mỹ cho học sinh. Tạp chí Giáo chức, số 232, tr. 36 - 40.

[2] Trần Quốc Hoan và cộng sự (2025). Tinh thần dân tộc - Nghĩa đồng bào: Yếu tố điều hòa cảm xúc và hành vi xã hội của người Việt Nam. Tạp chí Giáo chức, số 231, tr. 1 - 4.

[3] Nguyễn Đình Quý Linh. Giải pháp thúc đẩy tác động của ứng dụng yếu tố văn hoá trong chương trình âm nhạc đối với hành vi tiếp nhận nội dung của giới trẻ Việt Nam trên các phương tiện truyền thông. Tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông - Tạp chí điện tử của Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 27/05/2025. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/giai-phap-thuc-day-tac-dong-cua-ung-dung-yeu-to-van-hoa-trong-chuong-trinh-am-nhac-doi-voi-hanh-vi-tiep-nhan-noi-dung-cua-gioi-tre-viet-nam-tren-cac-phuong-tien-truyen-thong-p29163.html [truy cập ngày 16/3/2026]

[4] Vương Hà. Nghệ thuật âm nhạc bồi đắp lòng tự hào dân tộc và khát vọng vươn cao. Báo Quân đội Nhân dân, 09/01/2026. https://www.qdnd.vn/van-hoa/doi-song/nghe-thuat-am-nhac-boi-dap-long-tu-hao-dan-toc-va-khat-vong-vuon-cao-1020591 [truy cập ngày 16/3/2026]

[5] Đan Phương. Cần tạo nhiều cơ hội để thế hệ Gen Z tiếp xúc với nhạc cụ dân tộc truyền thống. Báo Tin tức, 01/03/2025. https://baotintuc.vn/doi-song-van-hoa/can-tao-nhieu-co-hoi-de-the-he-gen-z-tiep-xuc-voi-nhac-cu-dan-toc-truyen-thong-20250228202036218.htm [truy cập ngày 16/3/2026]

[6] Bảo Ngọc và Hà Giang. Để văn hóa - nghệ thuật truyền thống trở thành cầu nối tri thức và bản sắc địa phương. Tạp chí Giáo dục, 10/10/2025. https://tapchigiaoduc.edu.vn/article/90280/211/de-van-hoa-nghe-thuat-truyen-thong-tro-thanh-cau-noi-tri-thuc-va-ban-sac-dia-phuong/ [truy cập ngày 16/3/2025]

[7] Nguyễn Hạnh Quyền. Giáo dục văn hóa truyền thống dân tộc cho sinh viên trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Tạp chí điện tử và Phát triển, 27/05/2025. https://chinhtrivaphattrien.vn/giao-duc-van-hoa-truyen-thong-dan-toc-cho-sinh-vien-trong-boi-canh-hoi-nhap-quoc-te-a9612.html [truy cập ngày 16/3/2025]

HARNESSING NOSTALGIC ELEMENTS IN MUSIC TO EDUCATE AND FOSTER PRIDE IN VIETNAMESE CULTURAL IDENTITY AMONG STUDENTS AND GENERATION Z

Ph.D. Nguyen Kieu Nga; Hoang Ngoc Anh; Nguyen Thi Thanh Xuan; Nguyen Minh Tuan
University of Social Sciences and Humanities, Vietnam National University, Hanoi

Abstract: In the context of rapid globalization and digital transformation, preserving and promoting national cultural identity has become an urgent imperative, particularly for university students belonging to Generation Z. Music embedded with nostalgic elements, given its capacity to connect the past with the present, is considered a promising medium for cultural education and value cultivation among young people. Empirical observations indicate that, despite their association with modernity and dynamism, Vietnamese Gen Z students show considerable interest in nostalgic music products, especially those incorporating folk cultural elements, on digital platforms such as TikTok and YouTube. This study examines how nostalgic elements in music can be strategically leveraged to support students’ engagement with and understanding of traditional cultural values within the digital media environment. Employing a mixed-methods approach, including literature review, content analysis, and questionnaire-based survey, the findings reveal that nostalgic music functions as an intergenerational bridge, fostering cultural identity awareness and nurturing national cultural pride among Vietnamese Gen Z students. Based on these findings, the study proposes several practical implications for effectively utilizing music as a educational tool to cultivate cultural identity and national pride among university students in Vietnam.

Keywords: Nostalgia; Musical nostalgia; Cultural identity; National cultural pride; Generation Z; Digital media; Communication and education; Vietnam.