ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP TỰ HỌC CỦA HỌC VIÊN Ở NHÀ TRƯỜNG QUÂN ĐỘI TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

Thiếu tá: Trần Đình Thức

Học viện chính trị - Bộ Quốc phòng

Email: [email protected]

Tóm tắt: Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và yêu cầu hiện đại hóa quân đội, việc đổi mới phương pháp tự học của học viên trở thành yêu cầu cốt lõi trong giáo dục quân sự. Bài viết tiếp cận vấn đề từ cơ sở lý luận đến nêu lên thực trạng và làm rõ các yêu cầu đổi mới phương pháp tự học của học viên trong môi trường quân đội. Trên cơ sở đó, đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ nhằm hình thành một mô hình tự học hiệu quả, góp phần phát triển đội ngũ cán bộ quân đội có tư duy hiện đại, tự chủ và thích ứng cao với yêu cầu nhiệm vụ trong thời kỷ nguyên mới.

1. Mở đầu

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm công tác giáo dục, rèn luyện đội ngũ cán bộ. Người coi tự học, tự rèn luyện là phương thức quan trọng nhất để người học lĩnh hội tri thức một cách toàn diện, sâu sắc và hiệu quả. Ngay từ năm 1947, để nâng cao chất lượng bồi dưỡng cán bộ, đảng viên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết trong tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” về “phương pháp học tập: tổ chức từng ban cao cấp hoặc trung cấp, lấy tự học làm cốt, do thảo luận và chỉ đạo giúp vào”[9, tr. 312].

Phương pháp dạy học nói chung, phương pháp tự học nói riêng ở nhà trường quân đội luôn biến động, phát triển cùng với sự vận động, phát triển của lý luận và thực tiễn dạy học, thực tiễn hoạt động quân sự, của bối cảnh lịch sử cụ thể. Đổi mới phương pháp tự học của học viên ở nhà trường quân đội không phải là phạm trù khoa học mới nhưng luôn có tính thời sự cấp bách cả về lý luận và thực tiễn.

Ngày nay, trong bối cảnh đấy biến động của thời đại, đặc biệt là cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang ngày càng thâm nhập sâu rộng vào từng ngành nghề, từng lĩnh vực và trước yêu cầu xây dựng quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại. Đòi hỏi đội ngũ cán bộ quân đội phải có đủ phẩm chất, năng lực, kiến thức toàn diện đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ. Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với người học trong quân đội là không chỉ dừng lại ở việc "học gì, được dạy gì" mà phải tự chủ động chiếm lĩnh tri thức, tự mình tìm hiểu, nghiên cứu, rèn luyện và sáng tạo.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy, hoạt động tự học trong các học viện, nhà trường quân đội vẫn còn nhiều hạn chế, mang nặng tính hình thức, chưa thực sự phát huy được vai trò chủ thể, tính tự chủ động và nội lực của người học. Do đó, việc đổi mới phương pháp tự học trở thành yêu cầu cấp thiết để nâng cao chất lượng đào tạo, xây dựng nguồn nhân lực quân đội có chất lượng cao.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Cơ sở lý luận của việc tự học và đổi mới phương pháp tự học

Tự học là một trong những hình thức học tập quan trọng nhất, thể hiện sự chuyển biến từ học tập thụ động sang chủ động, từ phụ thuộc sang tự chủ. Trong giáo dục quân sự, tự học, tự bồi dưỡng là công việc thường xuyên, liên tục, không chỉ giúp học viên tiếp thu kiến thức mà còn là phương tiện để rèn luyện bản lĩnh, tinh thần tự giác, tính kỷ luật, khả năng thích ứng và tư duy phản biện; đó là những phẩm chất không thể thiếu đối với người học viên, người cán bộ cách mạng trong kỷ nguyên mới của dân tộc.

Phương pháp tự học truyền thống, với đặc trưng là học cá nhân, dựa vào sách vở và tài liệu in ấn, tuy vẫn có giá trị nhưng đã bộc lộ những hạn chế trong thời đại số. Đổi mới phương pháp tự học không phải là xóa bỏ phương pháp cũ mà là làm giàu, làm sâu sắc, làm linh hoạt hóa và hiện đại hóa cách học, nhờ vào công nghệ, vào môi trường học tập tích hợp, vào sự tương tác đa chiều và liên tục giữa người học với tri thức, với người dạy, với đồng đội, với thực tiễn.

Đối với học viên ở các nhà trường Quân đội, đặc biệt là ở các học viện, tự học không phải chỉ là ôn luyện lại những kiến thức sẵn có trong sách vở mà phải biết tự mình tìm kiếm, khám phá trong thực tiễn hoạt động quân sự, trong các nguồn thông tin dữ liệu số để rút ra những kiến thức kinh nghiệm cá nhân, từ đó khái quát, phát triển nâng lên tầm lý luận rồi lấy lý luận đó so sánh, đối chiếu với lý luận trong các nguồn tài liệu đã có trong sách vở và vận dụng vào thực tiễn, xem xét giải quyết những vấn đề trong thực tiễn. Đó là phương thức tự học theo quy luật nhận thức mà Hồ Chí Minh đã khái quát “Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành” [10, tr. 120-130]. Đó cũng là phương châm mà Nghị quyết số 93/NQ-ĐUQSTƯ của Đảng ủy Quân sự Trung ương (nay là Quân ủy Trung ương) đã chỉ ra rằng: Cả trong dạy và học phải coi trọng kinh nghiện truyền thống, coi trọng dạy học thực hành [7].

2.2. Thực trạng phương pháp tự học của học viên quân đội hiện nay

Phần lớn học viên trong các học viện, nhà trường quân đội hiện nay đều nhận thức được vị trí, vai trò, tầm quan trọng của tự học nhưng chưa biết cách học hiệu quả. Việc lập kế hoạch tự học còn mờ nhạt, thiếu tính khoa học; việc sử dụng công nghệ thông tin phục vụ tự học còn hạn chế, chưa phong phú, đa dạng. Nhiều học viên vẫn quen với lối học ghi chép, học để thi, học để đối phó hơn là học để hiểu, để làm, để phát triển năng lực bản thân.

Bên cạnh đó, môi trường hỗ trợ học viên tự học ở nhiều đơn vị chưa đồng bộ; vai trò của đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý trong việc hướng dẫn, bồi dưỡng phương pháp học tập, tự học tập cho học viên chưa thường xuyên, thiếu sự định hướng và phản hồi kịp thời; công tác kiểm tra, đánh giá năng lực, kết quả tự học chưa được chú trọng…

2.3. Những yêu cầu cấp thiết đặt ra trong tình hình mới

Trước yêu cầu hiện đại hóa quân đội, hội nhập quốc tế sâu rộng và sự thay đổi nhanh chóng của tri thức, người học trong quân đội cần có năng lực tự học suốt đời; nghĩa là không ngừng làm mới chính mình cả về tri thức, kỹ năng, phẩm chất. Điều này đòi hỏi tự học phải trở thành kỹ năng, kỹ xảo, là năng lực nền tảng của mọi học viên, mọi cán bộ trong quân đội.

Trong tình hình mới, phương pháp tự học phải hướng đến tính cá nhân hóa, thích ứng với từng đối tượng học viên; đồng thời phải dựa trên cơ sở khoa học, công nghệ hiện đại để giúp học viên chủ động chiếm lĩnh tri thức mới, cập nhật thông tin, xử lý vấn đề trong môi trường học tập số hóa.

Một yêu cầu nữa là đổi mới phương pháp tự học phải được lồng ghép chặt chẽ trong chương trình đào tạo, có sự phối hợp nhịp nhàng giữa người dạy, người học, cơ chế tổ chức và môi trường học tập. Chú trọng bồi dưỡng phương pháp tự học khoa học của học viên; thường xuyên đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp học theo hướng tích cực hóa mọi hoạt động nhận thức của người học; tiến hành kiểm tra, đánh giá kết quả tự học một cách chặt chẽ. Chỉ khi nào hoạt động tự học được nhìn nhận là trung tâm của quá trình đào tạo thì mới có thể tạo ra chuyển biến thực chất trong phát triển năng lực của học viên.

2.4. Các nhóm giải pháp đồng bộ đổi mới phương pháp tự học

2.4.1. Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức và động lực tự học.

Cần xây dựng nhận thức đúng đắn cho học viên về vị trí, vai trò, giá trị và yêu cầu cấp thiết của việc tự học. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị trong nhà trường, từ cấp lãnh đạo, quản lý, giảng viên cho đến tổ chức đoàn, hội. Cần gắn kết hoạt động tự học với kết quả đánh giá, rèn luyện, khen thưởng. Từ đó biến động lực bên ngoài thành động lực nội tại của người học.

Trong bối cảnh tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, khối lượng tri thức của nhân loại tăng lên trong từng ngày, mọi kiến thức, kỹ năng học tập trong nhà trường chỉ giới hạn trong một phạm vi nhỏ và nhanh chóng bị lạc hậu. Do đó người học phải nắm được phương pháp tự học để học thường xuyện học mọi lúc, mọi nơi. Nếu ai đó không biết tự học và không tích cực tự học thì sẽ nhanh chóng bị lạc hậu và bị bỏ lại phía sau. Tự học không chỉ là giải pháp để nâng cao nhận thức mà còn là phương thức để tồn tại, phát triển trong xã hội hiện nay.

2.4.2. Nhóm giải pháp phát triển kỹ năng và phương pháp tự học.

Cần đưa vào chương trình đào tạo các chuyên đề bồi dưỡng, rèn luyện kỹ năng tự học như: kỹ năng lập kế hoạch học tập, tìm kiếm và xử lý thông tin, tư duy phản biện, kỹ năng đọc hiểu tài liệu khoa học, kỹ năng học trực tuyến, kỹ năng ứng dụng công nghệ số. Việc tổ chức các hoạt động như hội thảo, tọa đàm, câu lạc bộ học thuật cũng giúp học viên chia sẻ, học hỏi và hoàn thiện phương pháp học tập cá nhân.

Đồng thời phải bồi dưỡng cho học viên phương pháp tự học mới, biết vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tự học trong kỷ nguyên số phù hợp với lĩnh vực hoạt động quân sự trong bối cảnh hiện nay. Đặc biệt, các nhà trường quân đội phải hướng dẫn cho học viên phương pháp tự học trong thực tiễn hoạt động quân sự. Tự học trong nhà trường là cơ sở để các học viên biết phương pháp và kỹ năng tự học trong thực tiễn chỉ huy, quản lý bộ đội ở đơn vị và tự học suốt đời.

2.4.3. Nhóm giải pháp đổi mới nội dung, công cụ và hình thức tự học.

Khuyến khích áp dụng các mô hình học tập tích cực như lớp học đảo ngược, học qua dự án, học qua tình huống. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động tự học như sử dụng học liệu số, hệ thống quản lý học tập (LMS), ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm trực tuyến, phần mềm mô phỏng, diễn đàn học tập.

Trong thời đại công nghệ 4.0, và bối cảnh hội nhập, hợp tác quốc tế hiện nay, nội dung tự học không phải chỉ học những nội dung để biết, để làm việc mà còn phải học cả những nội dung để biết cách sống, cách làm việc với người khác và học để tự khẳng định bản thân. Nội dung tự học càng ngày càng mở rộng, công cụ và hình thức tự học ngày càng phát triển theo hướng hiện đại hóa.

Đối với nhà trường quân đội, ngoài những nội dung trong sách vở và các nguồn tài liệu chính thống, cần phải coi trọng các nguồn tài liệu được đúc kết từ thực tiễn hoạt động quân sự đa dạng, phong phú do học viên từ các đơn vị về học cung cấp. Đặc biệt, phải nhanh nhậy tổng kết kinh nghiệm thực tiễn chiến đấu của các cuộc chiến tranh hiện đại đàn diễn ra ở các khu vực khác nhau trên thế giới để kịp thời bổ sung vào các nội dung học tập của học viên.

2.4.4. Nhóm giải pháp nâng cao vai trò của giảng viên và cán bộ quản lý.

Giảng viên không chỉ là người dạy mà còn là người hướng dẫn, định hướng hoạt động tự học cho học viên. Cần tập huấn nâng cao năng lực sư phạm số cho giảng viên, khuyến khích đổi mới phương pháp giảng dạy, tạo điều kiện để học viên chủ động học tập ngoài giờ lên lớp. Cán bộ quản lý cần tăng cường giám sát, hỗ trợ và tạo cơ chế khuyến khích tự học trong tổ chức quản lý.

Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, giảng viên dạy theo cách nào thì học viên sẽ học theo cách đó. Muốn đổi mới phương thức tự học của học viên, trước hết phải đổi mới phương thức dạy của giảng viên. Đối với giảng viên nhà trường quân đội không chỉ phải nâng cao kiến thức chuyên ngành theo chuẩn quốc gia mà phải chuẩn về chức vụ theo quy chuẩn của Bộ Quốc phòng, theo hướng cấp trên dạy cho cấp dưới. Dạy học ở nhà trường quân đội đòi hỏi giảng viên không chỉ dạy cho học viên những kiến thức lý luận mà còn phải truyền thụ cho học bản lĩnh của người chỉ huy, lãng đạo và những kinh nghiệm thực tiễn hoạt động quân sự của bản thân, kinh nghiệm thực tiễn của các đơn vị trong toàn quân.

2.4.5. Nhóm giải pháp hoàn thiện môi trường và cơ chế hỗ trợ tự học.

Đầu tư xây dựng không gian học tập mở, hiện đại, tích hợp thư viện truyền thống với thư viện số. Tăng cường hạ tầng công nghệ thông tin, đảm bảo truy cập học liệu mọi lúc, mọi nơi. Xây dựng cơ chế khuyến khích học viên tự học thông qua các giải thưởng học thuật, công nhận kết quả tự học vào đánh giá rèn luyện và thi đua khen thưởng, tạo động lực thúc đẩy, đổi mới phương pháp tự học.

Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, môi trường sư phạm quân sự không chỉ tạo ra sự tương tác của học viên trong nội bộ nhà trường mà phải mở rộng phân tán tương tác của học viên giữa các nhà trường, học viện với nhau và giữa nhà trường với các đơn vị quân đội. Môi trường càng rộng, sự phân tán tương tác càng mạnh thì cơ hội phát triển năng lực tự học của học viên càng phát triển.

3. Kết luận

Để không ngừng nâng cao chất lượng, đổi mới phương pháp tự học cho học viên, cần có sự đồng bộ từ nhận thức đến hành động, từ cá nhân học viên đến đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý và cả hệ thống giáo dục quân sự. Đổi mới phương pháp tự học không phải là nhiệm vụ riêng lẻ, mà là một quá trình liên tục, lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, đầu tư bài bản và đồng hành trách nhiệm của cả tập thể. Chúng ta tin rằng, với sự quyết tâm và những giải pháp đổi mới được áp dụng một cách khoa học, phương pháp tự học của học viên quân đội sẽ ngày càng được hoàn thiện, góp phần đào tạo ra những thế hệ cán bộ, chiến sĩ tinh nhuệ, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội trong tình hình mới.

Tài liệu tham khảo

[1]. Nguyễn Văn An (2023), Báo cáo đề tài cấp cơ sở: “Tự học và vai trò của tự học trong xây dựng người sĩ quan hiện đại”, Học viện Chính trị.

[2]. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Hướng dẫn thực hiện đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực người học.

[3]. Bộ Quốc phòng. Chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo trong Quân đội nhân dân Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

[4]. Trần Văn Biên (2020), "Phát triển năng lực tự học cho học viên sĩ quan trong điều kiện hiện nay", Tạp chí Giáo dục lý luận Quân sự.

[5]. Nguyễn Hữu Chí (2022), "Ứng dụng công nghệ thông tin trong đổi mới phương pháp học tập tại các học viện quân sự", Tạp chí Công nghệ và Giáo dục Quốc phòng.

[6]. Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2021.

[7]. Đảng ủy Quân sự Trung ương (1994), Nghị quyết số 93/ĐUQSTƯ, Ngày 1 tháng 6 năm 1994, của Đảng uỷ Quân sự Trung ương, Về tiếp tục đổi mới công tác đào tạo cán bộ, nhân viên chuyên môn, kỹ thuật và xây dựng nhà trường chính quy.

[8]. Trần Đình Hòa (2021), "Tự học và giáo dục hiện đại", NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.

[9] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội 2011, tập 5, tr 312)

[10] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. 7, tr. 120 - 130