BỒI DƯỠNG NHÂN TÀI TRONG LĨNH VỰC GIÁO DỤC Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

Trần Gia Tiến

Trường Đại học Nguyễn Huệ

Tóm tắt: Xuyên suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, bồi dưỡng nhân tài trong lĩnh vực giáo dục được Đảng và Nhà nước quan tâm từ rất sớm, thể hiện rõ qua các kỳ Đại hội Đảng và cụ thể hóa trong các chính sách của Nhà nước nhằm tạo nên nguồn nhân lực chất lượng cao, đưa đất nước phát triển phồn vinh, hạnh phúc. Bài viết này phân tích thực trạng, vai trò và đề xuất các giải pháp chiến lược nhằm bồi dưỡng nhân tài trong lĩnh vực giáo dục ở Việt Nam.

Từ khóa: Bồi dưỡng nhân tài, Giáo dục Việt Nam, chính sách giáo dục,  trọng dụng nhân tài, đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đột phá phát triển giáo dục và đào tạo

Nhận bài: 04/9/2025; Biên tập:06/9/2025; Duyệt đăng: 08/9/2025

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, nhân tài được xem là tài sản quý giá nhất, là yếu tố quyết định sự phát triển và vị thế của một quốc gia. Không ở đâu vai trò của nhân tài lại thể hiện rõ rệt như trong lĩnh vực giáo dục – nơi ươm mầm, kiến tạo những thế hệ tương lai. Giáo dục là chiếc cầu nối tri thức, nhưng nhân tài chính là những người thợ xây nên những nhịp cầu vững chắc nhất. Việc bồi dưỡng nhân tài trong giáo dục không chỉ đơn thuần là tìm kiếm và vinh danh những cá nhân xuất sắc, mà còn là một chiến lược sống còn, đảm bảo chất lượng nguồn nhân lực cho toàn xã hội.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Vai trò của nhân tài trong giáo dục

Khi nhắc đến “nhân tài trong lĩnh vực giáo dục”, nhiều người thường nghĩ ngay đến những học sinh đạt giải cao trong các kỳ thi quốc gia, quốc tế. Tuy nhiên, khái niệm này cần được mở rộng và nhìn nhận một cách toàn diện hơn. Nhân tài trong lĩnh vực giáo dục không chỉ là những người học xuất chúng, mà còn là những giáo viên không chỉ vững về chuyên môn mà còn có phương pháp sư phạm sáng tạo, truyền cảm hứng, và khả năng thấu hiểu tâm lý học sinh. Họ là người trực tiếp định hình tư duy và nhân cách của thế hệ trẻ; là những hiệu trưởng, cán bộ quản lý có tầm nhìn chiến lược, dám nghĩ, dám làm, tạo ra môi trường học đường tích cực và hiệu quả. Họ là người tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh phát huy tối đa năng lực; là những chuyên gia nghiên cứu, đưa ra các lý thuyết, phương pháp, và mô hình giáo dục tiên tiến, góp phần cải cách nền giáo dục từ gốc rễ. Như vậy, nhân tài là những cá nhân có tư duy đột phá, năng lực vượt trội, và có khả năng tạo ra những giá trị tích cực, lan tỏa trong cộng đồng giáo dục.

Nhân tài đóng vai trò là động lực chủ chốt thúc đẩy sự phát triển của nền giáo dục. Các nhà giáo dục tài năng sẽ không ngừng tìm tòi, áp dụng những phương pháp giảng dạy mới, từ đó nâng cao chất lượng bài học và sự hứng thú của người học. Họ là những người tiên phong trong việc chuyển đổi từ giáo dục truyền thống sang giáo dục hiện đại. Nhân tài, đặc biệt là các nhà khoa học và chuyên gia, không chỉ tiếp thu mà còn sáng tạo ra tri thức mới, giúp nền giáo dục Việt Nam bắt kịp với xu thế toàn cầu. Họ giúp học sinh không chỉ học thuộc lòng mà còn biết cách tư duy, phân tích và giải quyết vấn đề. Những người tài năng, dù là học sinh hay giáo viên, đều trở thành hình mẫu để người khác noi theo. Sự thành công của họ lan tỏa động lực, khơi dậy khát vọng vươn lên trong cộng đồng, từ đó tạo ra một xã hội học tập.

2.2. Thực trạng công tác bồi dưỡng nhân tài trong giáo dục ở Việt Nam

Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chính sách, chương trình quan trọng nhằm bồi dưỡng nhân tài. Trong đó, Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh: “Khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc; phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và của nền văn hóa, con người Việt Nam, bồi dưỡng sức dân, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, có cơ chế đột phá để thu hút, trọng dụng nhân tài” [1, tr.110].

Trên cơ sở đó, ngày 31/7/2023, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 [2]. Chiến lược này nhấn mạnh việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật và ban hành khung chính sách nhằm thu hút, trọng dụng nhân tài. Các lĩnh vực hướng tới của chiến lược này tương đối toàn diện, bao gồm: khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo, y tế, văn hóa, nghệ thuật, khoa học xã hội; thể dục, thể thao; quân sự, quốc phòng và an ninh quốc gia, thông tin và truyền thông, quản lý, lãnh đạo... Chiến lược này là cơ sở vững chắc để đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thu hút và trọng dụng nhân tài.

Thực tế cho thấy, hệ thống các trường chuyên, lớp chọn được đầu tư mạnh mẽ; các cuộc thi học sinh giỏi các cấp từ địa phương đến quốc gia, quốc tế được tổ chức thường xuyên; học bổng và các chính sách ưu tiên trong tuyển sinh đại học được áp dụng. Bộ Giáo dục và Đào tạo thường xuyên tổ chức các khóa học, hội thảo chuyên đề nhằm nâng cao năng lực cho đội ngũ nhà giáo. Các cuộc thi giáo viên dạy giỏi cũng được tổ chức để tôn vinh và lan tỏa các phương pháp giảng dạy hiệu quả. Nhiều chương trình trao đổi giáo viên, học sinh, và các dự án hợp tác nghiên cứu giáo dục với các quốc gia phát triển đã được triển khai, giúp đội ngũ giáo viên và học sinh tiếp cận với những nền giáo dục tiên tiến. Những nỗ lực này đã mang lại nhiều thành quả đáng ghi nhận, minh chứng bằng hàng loạt huy chương quốc tế trong các kỳ thi Olympic, và sự trưởng thành của nhiều thế hệ tài năng đã và đang đóng góp cho sự phát triển của đất nước.

Mặc dù có những điểm sáng, công tác bồi dưỡng nhân tài vẫn còn tồn tại cần khắc phục. Theo đó, việc bồi dưỡng nhân tài vẫn còn mang tính phong trào, chủ yếu tập trung vào các kỳ thi, và chưa có một chiến lược tổng thể, xuyên suốt từ cấp tiểu học đến đại học và sau đại học. Nền giáo dục vẫn chưa thực sự coi trọng việc bồi dưỡng nhân tài trong đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý. Lương, thưởng và các chế độ đãi ngộ cho giáo viên nói chung và giáo viên giỏi nói riêng còn thấp, chưa đủ để giữ chân và thu hút nhân tài. Một bộ phận người tài giỏi, có năng lực đã rời khỏi ngành giáo dục để tìm kiếm những cơ hội tốt hơn ở các lĩnh vực khác. Giáo viên, cán bộ quản lý phải đối mặt với áp lực hành chính, thủ tục rườm rà, và thiếu cơ chế khuyến khích sự sáng tạo, đổi mới. Môi trường nghiên cứu khoa học trong giáo dục cũng chưa thực sự phát triển, khiến những ý tưởng đột phá khó có cơ hội được hiện thực hóa.

Nguyên nhân của hạn chế trên “là do chưa nhận thức và thực hiện đầy đủ, quyết liệt quan điểm về giáo dục và đào tạo là “quốc sách hàng đầu” là “sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và của toàn dân” [3]; tư duy về quản lý và phát triển giáo dục chậm đổi mới, quan niệm về tự chủ và xã hội hoá giáo dục chưa phù hợp; nguồn lực đầu tư cho giáo dục còn thấp, chính sách phân bổ và sử dụng nguồn lực chưa hiệu quả, cơ chế tài chính thiếu bền vững; chế độ, chính sách đối với nhà giáo còn bất cập; tâm lý trọng danh vị trong xã hội còn nặng nề, chính sách sử dụng cán bộ còn coi trọng bằng cấp hơn thực lực, những tiêu cực trong xã hội ảnh hưởng nhiều đến hoạt động giáo dục trong và ngoài nhà trường”.

2.3. Giải pháp đột phá để bồi dưỡng nhân tài trong giáo dục hiện nay

Để khắc phục những tồn tại trên, cần thực hiện một số giải pháp đột phá trong công tác bồi dưỡng nhân tài giáo dục. Cụ thể như sau:

Một là, xây dựng chiến lược quốc gia đồng bộ và toàn diện.

 Việc này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo [4,5], được cụ thể hóa bằng các chương trình hành động và nguồn lực rõ ràng. Chiến lược này cần xác định các nhóm nhân tài trọng tâm, bao gồm học sinh tài năng, giáo viên xuất sắc, các nhà quản lý đổi mới và các chuyên gia nghiên cứu giáo dục. Mặt khác, thiết lập lộ trình phát triển xuyên suốt, từ việc phát hiện, bồi dưỡng, đến sử dụng và trọng dụng nhân tài, tạo thành một chu trình khép kín, hiệu quả. Hơn nữa, đầu tư vào giáo dục toàn diện, không chỉ tập trung vào các môn khoa học tự nhiên, mà còn chú trọng bồi dưỡng các tài năng về nghệ thuật, thể thao, và các kỹ năng mềm như tư duy phản biện, kỹ năng làm việc nhóm.

Hai là, đổi mới phương pháp phát hiện và tuyển chọn

Việc phát hiện nhân tài không thể chỉ dựa vào điểm số. Cần đổi mới phương pháp đánh giá để nhìn nhận đúng năng lực của từng cá nhân. Trong đó, cần sử dụng các công cụ đánh giá đa chiều, áp dụng các bài kiểm tra năng lực tư duy, khả năng sáng tạo, giải quyết vấn đề, thay vì chỉ kiểm tra kiến thức thuộc lòng. Khuyến khích các hoạt động ngoại khóa và dự án thực tế, học sinh tài năng cần được thể hiện năng lực qua các dự án khoa học, các cuộc thi sáng tạo, các hoạt động xã hội. Đồng thời, xây dựng cơ chế phát hiện sớm, cần có các chương trình sàng lọc và bồi dưỡng tài năng ngay từ cấp tiểu học, giúp các em phát triển đúng sở trường.

Ba là, tập trung bồi dưỡng đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý

Đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý chính là chìa khóa để ươm mầm tài năng. Do đó, cần tăng cường đào tạo chuyên sâu, tổ chức các khóa đào tạo về phương pháp giảng dạy hiện đại, ứng dụng công nghệ trong giáo dục, và các kỹ năng tâm lý học đường. Tạo cơ hội học tập quốc tế, xây dựng các chương trình học bổng, trao đổi với các trường đại học, viện nghiên cứu danh tiếng trên thế giới để giáo viên tiếp cận với những tri thức và mô hình giáo dục tiên tiến nhất. Xây dựng “cộng đồng học tập” chuyên nghiệp, khuyến khích giáo viên chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy, từ đó tạo ra một môi trường học hỏi không ngừng.

Bốn là, xây dựng môi trường làm việc và học tập sáng tạo

Môi trường chính là yếu tố quyết định sự phát triển của nhân tài. Cần tăng cường tính tự chủ cho các cơ sở giáo dục, giảm bớt sự can thiệp hành chính từ các cấp quản lý, cho phép các trường chủ động hơn trong việc xây dựng chương trình giảng dạy, tuyển dụng giáo viên, và phân bổ ngân sách. Cắt giảm các thủ tục không cần thiết, đánh giá giáo viên dựa trên hiệu quả và sự sáng tạo thay vì chỉ dựa vào các con số thống kê. Cấp kinh phí, thời gian và tạo cơ chế khuyến khích giáo viên, học sinh tham gia các dự án nghiên cứu khoa học, từ đó khơi dậy niềm đam mê khám phá và sáng tạo.

Năm là, thực thi chính sách đãi ngộ xứng đáng và tạo động lực cho nhà giáo.

Đây cũng là định hướng mới trong Nghị quyết 71/NQ-TW: Nâng phụ cấp ưu đãi nghề cho giáo viên [6].

Nhân tài cần được tôn vinh và đãi ngộ xứng đáng. Điều này sẽ tạo động lực lớn để họ cống hiến và gắn bó với ngành. Xây dựng một thang bảng lương riêng cho ngành giáo dục, đảm bảo giáo viên giỏi được trả lương xứng đáng với năng lực và sự cống hiến. Cung cấp các chính sách hỗ trợ về nhà ở, học bổng cho con cái, và các chế độ đãi ngộ khác. Tổ chức các buổi lễ, sự kiện để tôn vinh những người thầy, người cô xuất sắc, tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực trong xã hội.

Sáu là, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số

Trong kỷ nguyên số, công nghệ là công cụ hữu hiệu để bồi dưỡng nhân tài. Theo đó, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) để phân tích năng lực và sở thích của từng học sinh, từ đó thiết kế lộ trình học tập phù hợp, giúp các em phát huy tối đa tiềm năng. Xây dựng các nền tảng học tập trực tuyến, kết nối học sinh và giáo viên với các chuyên gia hàng đầu trong và ngoài nước, mở ra cánh cửa tri thức không giới hạn. Sử dụng công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) để tạo ra các phòng thí nghiệm, bảo tàng ảo, giúp học sinh trải nghiệm và khám phá kiến thức một cách trực quan, sinh động.

3. Kết luận

Bồi dưỡng nhân tài trong lĩnh vực giáo dục không phải là một công việc ngày một ngày hai mà là một hành trình dài hơi, đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc và sự chung tay của toàn xã hội. Từ các cơ quan quản lý nhà nước trong việc xây dựng chính sách, đến các trường học trong việc tạo ra môi trường học tập, các doanh nghiệp trong việc hỗ trợ nguồn lực, và mỗi gia đình trong việc định hướng và nuôi dưỡng tài năng, tất cả đều phải cùng nhau hành động. Nhân tài là hạt nhân, là cốt lõi của một nền giáo dục phát triển. Nếu được đầu tư đúng mức, đúng hướng vào việc bồi dưỡng những tài năng trong ngành giáo dục, chúng ta sẽ không chỉ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho đất nước mà còn khẳng định vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Đó là một khoản đầu tư bền vững nhất, mang lại lợi ích lâu dài và to lớn nhất cho tương lai của dân tộc.

Tài liệu tham khảo

1. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t. I. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.110.

2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng. (2025, 22 tháng 8). Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-71-nq-tw-cua-bo-chinh-tri-ve-dot-pha-phat-trien-giao-duc-va-dao-tao-119250828110759964.htm.

3. Báo Nhân Dân. (2025, 29 tháng 8). Nghị quyết 71-NQ/TW với mục tiêu đổi mới, nâng tầm giáo dục Việt Nam. https://nhandan.vn/nghi-quyet-71-nqtw-voi-muc-tieu-doi-moi-nang-tam-giao-duc-viet-nam-post904155.html

4. Chính phủ. (2025, 31 tháng 8). Nghị quyết 71/NQ-TW: Nâng phụ cấp ưu đãi nghề cho giáo viên. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nghi-quyet-so-71-nq-tw-nang-phu-cap-uu-dai-nghe-cho-giao-vien-119250827103251074.htm.

5. Giáo Dục Thời Đại. (2025, 31 tháng 8). Nghị quyết 71-NQ/TW là đòn bẩy tạo đột phá cho giáo dục và đào tạo. https://giaoducthoidai.vn/nghi-quyet-71-nqtw-la-don-bay-tao-dot-pha-cho-giao-duc-va-dao-tao-post746543.html

6. Tạp chí Công thương. (2023, 26 tháng 5). Thực trạng và giải pháp chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài trong khu vực công. https://tapchicongthuong.vn/thuc-trang-va-giai-phap-chinh-sach-thu-hut--trong-dung-nhan-tai-trong-khu-vuc-cong-105296.htm.

7. Lý luận Chính Trị. (2024, 23 tháng 6). Đào tạo, sử dụng và thu hút nhân tài trong lĩnh vực giáo dục ở Việt Nam hiện nay. https://lyluanchinhtri.vn/dao-tao-su-dung-va-thu-hut-nhan-tai-trong-linh-vuc-giao-duc-o-viet-nam-hien-nay-6167.html.