‘Người lái đò’ nơi rẻo cao và hành trình hồi sinh chữ Thái cổ

TCGCVN - Sau hơn nửa đời người miệt mài “gieo chữ” nơi rẻo cao xứ Nghệ, khi mái đầu đã bạc, người giáo viên già ấy lại tiếp tục hành trình ngược dòng thời gian, tìm lại và hồi sinh những giá trị văn hóa ngỡ như đã mai một của đồng bào mình. Bà là Sầm Thị Xanh – người phụ nữ nặng lòng với văn hóa Thái ở bản Hoa Tiến.

Nặng lòng với văn hóa Thái

Rời bục giảng về nghỉ hưu theo chế độ vào năm 2010, thay vì chọn cuộc sống an nhàn tuổi già, bà Sầm Thị Xanh (trú tại bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến, tỉnh Nghệ An) lại bước vào một hành trình mới đầy gian truân: Thắp lại ngọn lửa văn hóa dân tộc Thái. Năm 2011, bà Xanh tham gia lớp học chữ Thái cổ và tham gia vào câu lạc bộ chữ Thái tại địa phương. Càng đi sâu nghiên cứu, người “lái đò” năm xưa ấy càng đau đáu khi chứng kiến thế hệ trẻ, đặc biệt là các em học sinh, hầu như không còn biết đến chữ mẹ đẻ. Không cam lòng nhìn tiếng nói, chữ viết của tổ tiên bị lãng quên, bà tự mày mò, nghiên cứu kỹ hơn về chữ Thái cổ. Rồi bà Xanh cùng các thành viên trong câu lạc bộ quyết định mở lớp truyền dạy văn hóa dân tộc Thái miễn phí cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ nơi đây. “Là người con quê hương, không muốn văn hóa truyền thống của dân tộc mình mai một nên tôi phải bằng mọi cách truyền dạy lại cho thế hệ trẻ. Có vậy mới lưu giữ và phát huy được những bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào, của dân tộc mình cho những đời sau” - bà Xanh bộc bạch về tâm nguyện của mình.

Bà Xanh (áo xanh) cùng các nghệ nhân gạo cội của Câu lạc bộ Văn hóa Thái tại bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến (tỉnh Nghệ An) đang truyền dạy chữ viết của dân tộc cho thế hệ trẻ - Ảnh: Hồ Văn Ngợi

Thế nhưng, vạn sự khởi đầu nan. Những ngày đầu mở lớp, khó khăn lớn nhất không phải là giáo án, mà lại đến từ tư duy, các nghĩ của người dân. Nhiều gia đình không muốn cho con theo học vì áp lực thành tích trường lớp. Xã hội phát triển, tư tưởng “học chữ Thái để làm gì?”, “không cần hiểu sâu văn hóa thiểu số” cứ thế len lỏi, khiến số lượng đăng ký ban đầu ít ỏi, chủ yếu là con cháu của các thành viên trong câu lạc bộ.  Không nản lòng, với nhiệt huyết của một người làm giáo dục, bà Xanh cùng các thành viên trong câu lạc bộ đã kiên trì “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, kiên nhẫn vận động phụ huynh cho con em tham gia học vào mỗi dịp nghỉ hè. 

Nhờ sự kiên trì ấy, cứ mỗi dịp hè về, nhà văn hóa bản Hoa Tiến lại rộn rã hẳn lên. Hàng chục học sinh đủ mọi lứa tuổi lại háo hức tụ hội về đây. Bằng kinh nghiệm sư phạm và kỹ năng tổ chức lớp học tích lũy suốt nhiều năm đứng lớp, bà Xanh đã biến những giờ học căng thẳng thành một không gian “học mà chơi, chơi mà học” đầy lôi cuốn.  Tại đây, các em không chỉ được bà Xanh cần mẫn uốn nắn từng nét chữ Thái cổ, mà còn được hòa mình vào những làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống. Những buổi học sinh động với tiếng hát lăm, hát nhuôn, những bước chân nhảy sạp, múa lăm vông, tiếng khắc luống rộn ràng hòa cùng tiếng cồng chiêng ngân vang. Tất cả đã tạo nên một thế giới văn hóa Thái đầy sắc màu, thấm sâu vào tâm hồn con trẻ một cách tự nhiên nhất. 

Hơn một thập kỷ trôi qua, từ năm 2013 đến nay, bà Xanh đã mở được 30 lớp học chữ Thái, giúp gần 200 học sinh đọc thông viết thạo. Thậm chí, mô hình này hiệu quả đến mức Ban Dân tộc tỉnh đã tổ chức nhân rộng, mời bà truyền dạy cho các xã khác. Nhiều “trái ngọt” đã được gặt hái khi học sinh của câu lạc bộ liên tục đạt giải cao tại các hội thi cấp huyện, cấp tỉnh. Em Sầm Ngọc Uyên (15 tuổi), một “cây văn nghệ” đạt nhiều giải thưởng chia sẻ đầy tự hào: “Từ khi tham gia lớp học của bà Xanh, cháu giờ đã hát được những làn điệu dân ca, sử thi của dân tộc, và đặc biệt là viết được văn thơ bằng chính chữ Thái”. 

Thanh âm rộn ràng dưới chân núi Hồng Chiêng

Hành trình gần 15 năm bền bỉ của bà Sầm Thị Xanh và các đồng sự đã làm thay đổi hoàn toàn nhận thức của người dân bản Hoa Tiến. Từ chỗ thờ ơ, giờ đây việc tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ đã trở thành một phong trào lan rộng, ăn sâu vào đời sống của từng nếp nhà, từ làng trên đến bản dưới.  Đặc biệt, sự hồi sinh của văn hóa truyền thống đã tạo nên một bệ phóng mạnh mẽ cho kinh tế địa phương. Những làn điệu nhuôn, lăm, khắp nay đã trở thành “đặc sản” độc đáo của làng du lịch cộng đồng Hoa Tiến. Du khách thập phương kéo về đây ngày một đông để tham quan, trải nghiệm không gian văn hóa bản địa đặc sắc, góp phần quan trọng thúc đẩy sự phát triển du lịch của xã Châu Tiến. 

Câu lạc bộ Văn hóa Thái tại bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến (tỉnh Nghệ An) trong một buổi sinh hoạt - Ảnh: Hồ Văn Ngợi

Với những cống hiến xuất sắc không mệt mỏi trong việc giữ gìn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc, năm 2022, bà Sầm Thị Xanh vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu cao quý “Nghệ nhân Ưu tú”. Tiếp đó là Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An năm 2023 và được vinh danh là một trong những điển hình tiên tiến trong các phong trào thi đua yêu nước tỉnh Nghệ An giai đoạn 2020 - 2025. 

Dưới chân núi Hồng Chiêng, tiếng đọc bài bằng chữ Thái cổ của các em thơ vẫn vang lên đều đặn mỗi mùa hè về. Người giáo viên già Sầm Thị Xanh vẫn ở đó, lặng thầm và bền bỉ như dòng chảy của con suối bản làng, gom nhặt từng viên gạch nhỏ để xây dựng nên bức tường thành vững chắc bảo tồn linh hồn văn hóa của đồng bào Thái.

Hồ Văn Ngợi